Ξαναγυρνώντας στον Λούκατς

Ηταν το 1923 όταν κυκλοφορούσε ένα βιβλίο που εκατό χρόνια µετά εξακολουθεί να συζητιέται. Ο συγγραφέας του είχε προλάβει να έχει κάνει σηµαντικές σπουδές και να είναι ένας αρκετά γνωστός διανοούµενος, αρχικά µιας πιο ιδεαλιστικής κατεύθυνσης, µε έντονες επιδράσεις από τον νεοκαντιανισµό, και σε συνέχεια σε µια µετατόπιση προς τον µαρξισµό που συνδυάστηκε και µε µια στροφή προς τον µπολσεβικισµό, που θα τον οδηγήσει να είναι µέλος της κυβέρνησης της βραχύβιας Ουγγρικής Δηµοκρατίας των Συµβουλίων το 1919, ενώ η γνωριµία του µε τον Τόµας Μαν θα οδηγήσει τον τελευταίο να τον χρησιµοποιήσει ως πρότυπο για έναν από τους ήρωες στο «Μαγικό Βουνό».

Το συγκεκριμένο βιβλίο, σε εκείνη τη φάση, θα φέρει τον Γκέοργκ Λούκατς αντιμέτωπο με έντονες κριτικές από τη μεριά της ηγεσίας της Κομμουνιστικής Διεθνούς, καθώς θα θεωρηθεί ως κατεξοχήν συμπύκνωση των θέσεων ενός ρεύματος «υπεραριστερού», ιδίως καθώς ο συγγραφέας του όντως συμπορευόταν με ένα ρεύμα «αριστερού κομμουνισμού», αν και σταδιακά θα μετατοπιστεί ως προς τις τακτικές θέσεις, ενώ εξόριστος στη Μόσχα θα κατορθώσει να αποφύγει τις εκκαθαρίσεις, χωρίς όμως να ταυτιστεί με τη σταλινική ορθοδοξία (διαλέγοντας, όμως, «ασφαλή» συγγραφικά θέματα).

Η επιστροφή στην Ουγγαρία θα είναι αρκετά ταραχώδης, εάν αναλογιστούμε τη συμμετοχή του στην κυβέρνηση Νάγκι του 1956 που παραλίγο να του στοιχίσει μια εκτέλεση, αν και αφού επιβίωσε και αυτής της δοκιμασίας θα συνεχίσει το συγγραφικό του έργο. Ωστόσο, παρά το μεγάλο εύρος του έργου του Λούκατς, το «Ιστορία και ταξική συνείδηση», θα ξεχωρίζει και το γεγονός ότι πολύ πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά, σε νέα και πολύ καλή μετάφραση της Ευαγγελίας Τόμπορη από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων, επιτρέπει να αποτιμήσουμε ξανά τη σημασία αυτού του βιβλίου, που δεν ξεκίνησε ως μια μονογραφία αλλά ως συλλογή κειμένων, παρότι η συνοχή του είναι παραπάνω από εμφανής.

Σύνολο φιλοσοφικών δοκιμίων

Φαινομενικά το «Ιστορία και ταξική συνείδηση» είναι ένα αρκετά πυκνό σύνολο φιλοσοφικών δοκιμίων. Δεν είναι τυχαίο ότι το 1976, ο Πέρι Αντερσον θα το συμπεριλάβει στα κατεξοχήν παραδείγματα του «δυτικού μαρξισμού», όχι μόνο με την έννοια της γεωγραφικής μετατόπισης δυτικότερα από τη Σοβιετική Ενωση, αλλά και με αυτή της μεγαλύτερης ενασχόλησης με θέματα μεθοδολογίας, επιστημολογίας και φιλοσοφίας – άρα μιας θεωρίας αποσυνδεδεμένης από την πράξη. Ωστόσο, ο απόηχος των μεγάλων πολιτικών ερωτημάτων που γέννησε τόσο η νικηφόρα ρωσική επανάσταση όσο – και ίσως κυρίως… – η ήττα των επαναστάσεων στη Δύση (συμπεριλαμβανομένης της Ουγγρικής) είναι παραπάνω από εμφανής.

Ο πυρήνας της τοποθέτησης του Λούκατς είναι ακριβώς μια προσπάθεια κριτικού στοχασμού της ίδιας της έννοιας της διαλεκτικής με τρόπο που να μπορεί να φέρει ξανά στο προσκήνιο την οπτική αλλά και συνείδηση του προλεταριάτου, σε αντιδιαστολή προς μια κλασική αντίληψη «φυσικοϊστορικών νομοτελειών» που ερχόταν από μια ορισμένη εκδοχή μαρξισμού. Ουσιαστικά, ήταν μια προσπάθεια να δοθεί ξανά χώρος και πρωτοβουλία στην ταξική υποκειμενικότητα του προλεταριάτου ως κινητήρια δύναμη διαδικασιών επαναστατικού μετασχηματισμού. Μόνο που αυτό απαιτεί μια θεωρία του πώς η ταξική συνείδηση αλλοτριώνεται και πραγμοποιείται εντός της καπιταλιστικής οργάνωσης της παραγωγής και δη στην εποχή που αναδύεται το τεϊλορικό-φορντικό υπόδειγμα, αλλά και ταυτόχρονα, ακριβώς επειδή βρίσκεται στην καρδιά της ίδιας της καπιταλιστικής παραγωγής, έχει μια προνομιακή δυνατότητα μιας οπτικής ολότητας, κάτι που για τον Λούκατς είναι ο πυρήνας μιας διαλεκτικής προσέγγισης.

Αυτή η έμφαση στον τρόπο που η ίδια η οργάνωση της κοινωνικής παραγωγής διαμορφώνει και ανάλογες μορφές κοινωνικής συνείδησης, καθώς οι καπιταλιστικές κοινωνικές μορφές συνεπάγονται και αντίστοιχες μορφές λογισμού, επιτρέπει στον Λούκατς να διατυπώσει ένα σχήμα για το πώς το πραγματικό όριο της νεωτερικής φιλοσοφίας, ακόμη και στις κορυφαίες εκδοχές της όπως το έργο του Καντ, στην πραγματικότητα αποτυπώνει το όριο που επιβάλλει αυτή η κοινωνικά προσδιορισμένη εκδοχή πραγμοποιημένης σκέψης αλλά και να επιμείνει ότι η λύση σε αυτό το «επιστημολογικό» ερώτημα έχει τελικά να κάνει όχι με μια γνωσιοθεωρητική τοποθέτηση, αλλά με μια άλλη ταξική οπτική, αυτή του προλεταριάτου.

«Το ζήτημα της οργάνωσης»

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο και το τελευταίο από τα κείμενα που περιέλαβε ο Λούκατς στο βιβλίο αφορά το «ζήτημα της οργάνωσης». Εκεί το βασικό ερώτημα είναι το πώς μπορεί το κόμμα να βασίζεται στη διαρκή και ενεργό συμμετοχή των ίδιων των προλεταρίων, με τρόπο που να αντιστρατεύεται την «καπιταλιστική κληρονομιά», δηλαδή όλα τα αποτελέσματα της πραγμοποίησης και μιας φετιχιστικής αντίληψης των κοινωνικών σχέσεων που φέρνει ο καταμερισμός εργασίας και ο κοινωνικός κατακερματισμός που αυτός συνεπάγεται. Αυτό, με τη σειρά του, συνεπάγεται μια βαθιά δημοκρατική και συμμετοχική αντίληψη της οργάνωσης, ως χώρου που παράγει μια νέα συλλογική διανοητικότητα, σε αντιδιαστολή με γραφειοκρατικές λογικές και πρακτικές.

Πράξη και θεωρία

Παρότι στο σχήμα του Αντερσον για τον «δυτικό μαρξισμό», κρίσιμη πλευρά είναι η αποσύνδεση ανάμεσα σε θεωρία και πράξη, η σκέψη του Λούκατς στο «Ιστορία και ταξική συνείδηση», παρά την πυκνότητα των φιλοσοφικών διατυπώσεων, είναι πρωτίστως μια σκέψη όπου η θεωρητική διάσταση ηγεμονεύεται από την πολιτική, ιδίως εάν αναλογιστούμε το βάθος της δικής του στράτευσης. Εκπροσωπεί όχι την αναδίπλωση των διανοουμένων στη θεωρία, αλλά μια σημαντική – και επίκαιρη… – εκδοχή πολιτικής διανοητικότητας.