Η μουσική ως εργαλείο εξόντωσης

Κι όμως, υπήρχε παντού μουσική στα ναζιστικά στρατόπεδα. «Τα εμβατήρια και τα λαϊκά τραγούδια θα είναι το τελευταίο πράγμα από το λάγκερ (Lager) που θα ξεχάσουμε – γιατί είναι η φωνή του Lager, η ευαίσθητη έκφραση της γεωμετρικής του τρέλας, της αποφασιστικότητας με την οποία οι άνθρωποι βάλθηκαν να μας εξοντώσουν, να μας καταστρέψουν ως ανθρώπους πριν μας κάνουν να πεθάνουμε σιγά-σιγά». Αυτό το απόσπασμα από τα γραπτά του Πρίμο Λέβι ανοίγει τη συναρπαστική (και οδυνηρή) έκθεση «Η μουσική στα ναζιστικά στρατόπεδα» που παρουσιάζεται στο Μνημείο του Ολοκαυτώματος στο Παρίσι. Είναι η πρώτη έκθεση αφιερωμένη σε αυτό το θέμα και περιγράφει λεπτομερώς τους διαστροφικούς και απάνθρωπους τρόπους με τους οποίους η μουσική συνόδευε τη ζωή και τον θάνατο στα στρατόπεδα.

Η κύρια χρήση της εφαρμόστηκε με διαταγή της διοικητικής αρχής των στρατοπέδων το 1933 που εισηγήθηκαν τη δημιουργία των Lagerkapellen των κρατουμένων: πρόκειται για μια «περιορισμένη» μουσική, η οποία παίζεται κατά παραγγελία από ορχήστρες κρατουμένων. Αυτές οι ομάδες συχνά αποτελούνταν από τρία ή τέσσερα όργανα, αλλά από το 1938 και μετά αυξήθηκαν και μέχρι το 1942 περιελάμβαναν σχεδόν 120 μουσικούς. Αυτή η μουσική γίνεται ένα εργαλείο στις διαδικασίες εντατικοποίησης και εξόντωσης. Οι ήχοι της υποδέχονταν νέους κρατουμένους, συνόδευε ανθρώπους που έφευγαν και επέστρεφαν από τα κομάντος καταναγκαστικής εργασίας, ήταν παρούσα σε τιμωρίες και εκτελέσεις, όταν έπρεπε να τους βάλουν στη σειρά, να τους μετρήσουν και να τους ελέγξουν. Μερικές φορές οι κραυγές των θυμάτων έπρεπε να πνιγούν, να αποτραπεί η επαφή. Η μουσική έπαιζε για να κινητοποιηθούν οι εκτελεστές. Υπάρχει όμως και η αυθόρμητη χρήση της από τους κρατουμένους η οποία είναι ανεκτή από τους επικεφαλής των μπλοκ ή μερικές φορές εντελώς μυστική. Η μουσική αυτή συμμετέχει σε στρατηγικές ψυχολογικής επιβίωσης και πνευματικής αντίστασης στο σύστημα των στρατοπέδων συγκέντρωσης.

Τα εκθέματα

Η έκθεση παρουσιάζει για πρώτη φορά στο κοινό πολυάριθμες μαρτυρίες, όργανα, παρτιτούρες και σχέδια που έγιναν από κρατούμενες γυναίκες και άνδρες, καθώς και φωτογραφίες που τράβηξαν οι SS. Ασχολείται επίσης με ορισμένες ειδικές περιπτώσεις, όπως τα γαλλικά στρατόπεδα συγκέντρωσης που μετατράπηκαν σε στρατόπεδα διέλευσης ή τον καταυλισμό γκέτο Theresienstadt. Στον χώρο της έκθεσης πάνω απ’ όλα παίζει η μουσική που αντηχούσε στο σύστημα των στρατοπέδων συγκέντρωσης του Νταχάου, στο Μπούχενβαλντ, στα κέντρα εξόντωσης της Τρεμπλίνκα, του Μάιντανεκ, του Χέλμνο, στο συγκρότημα του Αουσβιτς.

Info

Η έκθεση «Η μουσική στα ναζιστικά στρατόπεδα» θα φιλοξενείται {LF}στο Μνημείο {LF}του Ολοκαυτώματος στο Παρίσι έως τις 25 Φεβρουαρίου 2024