Πέντε μαθητές για τον Χρόνη Μπότσογλου

Βασίλης Παπανικολάου

ζωγράφος

Γιατί ξεπέφτει το έργο των ζωγράφων;

Ο Χρόνης Μπότσογλου και εγώ γνωριστήκαμε μέσω του αείμνηστου Γιώργου Λάππα, με τον οποίο γνωριζόμασταν και είχαμε εξαιρετική σχέση από τότε που ο Γιώργος φοιτούσε στο τελευταίο έτος της ΑΣΚΤ. Εκείνη τη μακρινή εποχή έκανα γλυπτική. Τα μικρά μου έργα άρεσαν πολύ στον Γιώργο και έτσι μου χάρισε ένα κιλό ειδικής πλαστελίνης, από εκείνη που χρησιμοποιούν οι γλύπτες για τα προπλάσματά τους.

Πολύ αργότερα, όταν συναντηθήκαμε ξανά, είδε τα έργα μου και είπε:

«Πρέπει να πας να τα δει ο Μπότσογλου».

Δεν ήξερα τον Μπότσογλου. Πήγα.

Μου έκανε μεγάλη εντύπωση το ότι δεν έδειξε καμιά δυσκολία να με αναγνωρίσει ως συνάδελφο καλλιτέχνη, παρά τη διαφορά ηλικίας, συμπεριλαμβανομένου ότι είχα αποτύχει στις εισαγωγικές εξετάσεις της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Ετσι λοιπόν ο Μπότσογλου με δέχτηκε σαν ακροατή. Αργότερα, όταν πέτυχα στις εξετάσεις, είχα τη χαρά να φοιτήσω στο εργαστήριό του για πέντε χρόνια.

Με τον καιρό αναπτύχθηκε μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ μας. Ηταν μέγας γνώστης της ζωγραφικής.

– Αυτό δεν φαίνεται μόνο από το τι κάνει κάποιος στο έργο που φιλοτεχνεί, αλλά και από το τι επιλέγει να ΜΗΝ κάνει!

Από τις συζητήσεις που κάναμε θα αναφέρω αυτήν που έγινε στο τελευταίο σπίτι που είχα στη Νεάπολη Εξαρχείων:

Μπότσογλου: Βλέπεις καλούς ζωγράφους, με ταλέντο, με ικανότητες, και μετά βλέπεις το έργο τους να γίνεται φτωχό, να ξεπέφτει, να γίνεται… Ξέρεις… Γιατί;

Εγώ: Υπάρχουν πολλοί λόγοι για αυτό.

Μπότσογλου: Ναι.

Εγώ: Αλλά κανένας λόγος δεν είναι αρκετός για να το δικαιολογήσει.

Μπότσογλου: ΑΚΡΙΒΩΣ!

g

Νατάσσα Πουλαντζά

ζωγράφος

Το γόνιμο δικαίωμά μας στη διαφωνία

Η σχέση μου με τον Χρόνη Μπότσογλου ξεκίνησε όταν, το 1989, εξελέγη καθηγητής στην ΑΣΚΤ στον τομέα της ζωγραφικής και «κληρονόμησε» μαζί με την έδρα και εμάς, τους φοιτητές του Ηλία Δεκουλάκου, ο οποίος είχε παραιτηθεί δύο χρόνια πριν.

Η συνεργασία μας ξεκίνησε ως υποχρεωτική καθώς δεν είχαμε επιλέξει ο ένας τον άλλο σε αυτή τη σχέση καθηγητή – φοιτητή. Παρόλο που τον εκτιμούσα ως καλλιτέχνη, είχαμε αρκετές διαφωνίες σε όλη τη διάρκεια των σπουδών μου και στην αποφοίτησή μου, καθώς οι θέσεις και οι απόψεις μας συγκρούονταν σε πολλά επίπεδα. Φεύγοντας για μεταπτυχιακές σπουδές στη Γερμανία του ζήτησα μια επιστολή που θα περιέγραφε τη δουλειά μου, την οποία και μου έδωσε.

Τέσσερα χρόνια μετά και αφού είχα πάρει μια τριετή υποτροφία που διαχειριζόταν η ΑΣΚΤ, επέστρεψα, έχοντας αποφοιτήσει από τη Γερμανία. Επρεπε να κάνω μία έκθεση που θα την έβλεπε ο υπεύθυνος για τις υποτροφίες από την ΑΣΚΤ, για να επιβεβαιώσει ότι αξιοποιήθηκε όπως έπρεπε η υποτροφία. Εκεί ξανασυναντιόμαστε με τον Χρόνη Μπότσογλου εφόσον ήταν αυτός που θα γνωμοδοτούσε. Σε νέο κλίμα και ωριμότεροι και οι δύο, κάναμε μια μακριά και ενδιαφέρουσα συζήτηση για την τέχνη, με αφορμή την έκθεσή μου. Αφού μου έδωσε τα εύσημα σε σχέση με τη συνέπεια και την εξέλιξη που έβλεπε στη δουλειά μου, επικυρώσαμε σε κλίμα συναδελφικότητας και ομόνοιας το γόνιμο δικαίωμά μας στη διαφωνία.

g

Εμμανουήλ Μπιτσάκης

ζωγράφος

Η μεταμόρφωση ενός χαμόγελου

Σε κάποια εκδρομή του εργαστηρίου της σχολής στην Κωνσταντινούπολη το 2000, φόρεσαν κάποια παιδιά στο κεφάλι του Μπότσογλου ένα πρόχειρο στεφάνι από κλαδιά κληματαριάς. Το δέχτηκε εκείνος ευχάριστα, ήταν μια πολύ εύθυμη στιγμή, υποδύθηκε με άνεση και πηγαίο αυτοσαρκασμό τον ρόλο που του χάρισαν οι φοιτητές. Ηταν ολόιδιος Βάκχος, Σάτυρος ή Διόνυσος! Αν δείτε ειδικά τον πίνακα του Ρόυμπενς «Δύο σάτυροι», θα ζωντανέψει στα μάτια σας η σκηνή: το φιλοπαίγμον βλέμμα και κάτω από τα ανασηκωμένα ροζ μάγουλα τα ξανθά μουστάκια.

Ποτέ μέχρι τότε δεν είχα αναγνωρίσει διονυσιακό χρώμα στην όψη του Μπότσογλου. Το σταθερά ανάγλυφο χαμόγελό του που υποδήλωνε με ανεπαίσθητες διαφοροποιήσεις στη φωτοσκίαση και στον χρωματισμό του ανοχή, αποδοχή, επιδοκιμασία, προτροπή, ειρωνεία, άμυνα ή δυσφορία τώρα γινόταν και ζωηρά παιχνιδιάρικο. Μια ολόκληρη γλώσσα πριν έρθει ο λόγος να επιβεβαιώσει με ακρίβεια. Σίγουρα πολλοί άνθρωποι εκφράζονται με το χαμόγελό τους, το ύφος είναι δηλωτικό των συναισθημάτων ακόμη και στα ζώα, αλλά στην περίπτωσή μας ο Μπότσογλου ήταν κανόνας, μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και αντιπροσωπευτική εκδήλωση του φαινομένου. Ο τρόπος που τα μάτια του εξέπεμπαν φως και τα μάγουλά του γίνονταν ροζ στη χαρά ενώ, αντίθετα, τα μάτια τραβούσαν φως και τα μάγουλα γύρναγαν ωχρά στη δυσαρέσκεια. Αποχρώσεις πάνω σε ένα πρόσωπο μόνιμα χαμογελαστό. Ενίοτε αμφίσημες. Και αυτό μπορεί να εναλλασσόταν πολλές φορές, χωρίς θεαματικές κινήσεις ή δραματικότητα στη χροιά της φωνής. Μόνο φως, χρώμα προσώπου και τεκμηριωμένος λόγος. Προσόν για έναν καθηγητή.

Είναι περίεργο που στα έργα που εικονίζει τον εαυτό του δεν μπορώ να αναγνωρίσω το χαμόγελο αυτό.

g

Κώστας Κερεστετζής

ζωγράφος

Αναζητητής της αλήθειας και του πνεύματος

Συνέπεσε να συναντηθούμε με τον δάσκαλο το 1989 όντας πρωτοετής εγώ, ενώ για εκείνον ήταν η πρώτη του χρονιά σαν καθηγητής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών. Αυτό είναι σημαντικό γιατί τον γνώρισα και τον έζησα, με όλον αυτόν τον ενθουσιασμό και το σθένος να μεταδώσει γνώση και όρεξη για δουλειά.

Κάθε φορά που έμπαινε στο εργαστήριο τον έλουζε μια χάρη, ένα φως, που τον διαφοροποιούσε από όλους τους άλλους γύρω.

Εν ολίγοις θέλω να πω πώς τον αγάπησα αλλά και με αγάπησε…

Οποτε ερχόταν λοιπόν στο εργαστήριο, εγώ άφηνα τα πινέλα και παρακολουθούσα με ιδιαίτερη προσοχή τις παρατηρήσεις και τα σχόλια στα έργα όλων των συμφοιτητών μου. Ελεγα μέσα μου: «Για τη ζωγραφική έχω χρόνο αρκετό στη ζωή μου, να αποκτήσω γνώση, να ακούσω και να μάθω πράγματα, τώρα είναι η ευκαιρία». Ετσι, έγινα ένας ενεργός ακροατής της διδασκαλίας του, στην οποία οφείλω πολλά, και μέχρι σήμερα ανατρέχω σε αυτά που έμαθα…

Προσπαθούσε να μας μυήσει στην αφηρημένη γλώσσα της ζωγραφικής και στις πλαστικές αξίες της, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην πλαστική σκέψη…

Από την άλλη όμως ήταν και ένας στοχαστής, ένας αναζητητής της αλήθειας και του πνεύματος. Θεωρούσε τη ζωγραφική «δρόμο» για την εσωτερική και πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου, εφαλτήριο στην αναζήτησή του να προσδιορίσει τη σχέση του με τον κόσμο και με τον εαυτό του.

Οταν τελείωσα λοιπόν τη Σχολή, βγήκαμε για έναν καφέ κουβεντιάζοντας τη σχέση που μας προσδιόριζε, λέγοντάς μου αυτό που θεωρώ το καλύτερο κομπλιμέντο που θα μπορούσε να κάνει ένας δάσκαλος στον μαθητή του.

Μου λέει λοιπόν: «Με την παρουσία σου, γέννησες διδασκαλία»…

Αυτό δεν το καταλάβαινα σαν νόημα και τον ρώτησα τι εννοούσε. Μου είπε: «Κώστα μου… Με τις ερωτήσεις σου και τις παρεμβάσεις σου με έκανες να μιλάω, και έτσι να γεννιέται διδασκαλία, κάτι που ήταν ωφέλιμο για όλους…».

Από τους καθηγητές που πέρασαν στην ΑΣΚΤ, που αγάπησαν και καταλάβαιναν την τέχνη της ζωγραφικής.

Σε ευχαριστώ, δάσκαλε…

g

Δημήτρης Αναστασίου

ζωγράφος

Ο τρόπος του να με ξεκλειδώσει

Ερχόταν στο εργαστήριο Δευτέρα-Τετάρτη-Παρασκευή. Εκανε βόλτες ανάμεσα στα καβαλέτα, σε άλλες σπουδές δεν έριχνε ούτε ματιά, σε μερικές κοντοστεκόταν και κοίταζε αμίλητος, για κάποιες είχε πολλά να πει. Ημουν πρωτοετής, δεν είχε σχολιάσει ποτέ ζωγραφιά μου – αγνοούσε, απ’ ό,τι καταλάβαινα, την ύπαρξή μου. Πρώτη φορά μού μίλησε σ’ ένα διάλειμμα του μοντέλου· καθόμουν στο σκαμνί μου και διάβαζα τα «Πάθη του νεαρού Βέρθερου». Τον είδα με την άκρη του ματιού να παρατηρεί το βιβλίο, να αλλάζει ρότα και να έρχεται με αργά βήματα προς το μέρος μου. Στάθηκε από πάνω μου και με ρώτησε: «Σου αρέσει;». Κούνησα το κεφάλι μου καταφατικά. Και μετά, σχεδόν συνωμοτικά: «Οταν το τελειώσεις, έλα να το κουβεντιάσουμε». Δεν πήρα την πρότασή του τοις μετρητοίς, οπότε δεν τον ενόχλησα. Οταν όμως δυο-τρεις εβδομάδες μετά με είδε να διαβάζω ένα άλλο βιβλίο, με πλεύρισε εκ νέου: «Το άλλο το τέλειωσες;». Κούνησα το κεφάλι μου καταφατικά. Με κάλεσε στο γραφείο του, με κέρασε τσίπουρο και πιάσαμε κουβέντα καπνίζοντας, εκείνος τα πουράκια του κι εγώ τα καταραμένα στριφτά μου, που δυσκολευόμουν πολύ να τα στρίψω επειδή έτρεμαν τα δάχτυλά μου· και ντρεπόμουν που έτρεμα και προσπαθούσα να το κρύψω, αλλά πρέπει να το κατάλαβε. Από τότε και μετά, κάθε τόσο, περνώντας δίπλα απ’ το καβαλέτο μου, με κοίταζε πονηρά και μου ψιθύριζε κάτω από τα μουστάκια του: «Ελα μετά στο γραφείο μου για ένα τσίπουρο». Μιλούσαμε κυρίως για λογοτεχνία. Μου σύστησε το «Βιβλίο της ανησυχίας» του Πεσόα, το «Συναξάρι Αντρέα Κορδοπάτη» του Βαλτινού, μου έλεγε ιστορίες για τον φίλο του τον Κωστή Παπαγιώργη. Του έδινα κείμενα δικά μου και μου έδινε δικά του. Και για ζωγραφική δεν μιλούσαμε; Τελικά, έχω την εντύπωση ότι κυρίως για αυτή μιλούσαμε. Αυτός ήταν ο τρόπος του να με προσεγγίσει, να με ξεκλειδώσει και να με διδάξει μαθήματα που θα κουβαλώ για πάντα.

info

Η έκθεση «Χρόνης Μπότσογλου: η αδιάλλακτη ειλικρίνεια της ενσυναίσθησης» θα εγκαινιαστεί στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Χώρα της Ανδρου την 1η Ιουλίου.