Κυκλάδες: ένα ανοιχτό «αρχείο»

Οι αθέατες όψεις των νησιωτικών κοινοτήτων και της κουλτούρας που έχουν αναπτύξει διαχρονικά σε διαφορετικά σημεία της Μεσογείου – με ελληνικό επίκεντρο τις Κυκλάδες – συνενώνουν δεκάδες ερευνητές στο Δίκτυο Αρχιπέλαγος, το οποίο ξεκίνησε ο Jacob Moe το 2019. Στο πλαίσιο των προγραμμάτων του, που βρίσκονται εν εξελίξει, φωτογραφικά τεκμήρια αποτυπώνουν τις χαμένες τεχνικές – της ξυλοναυπηγικής, για παράδειγμα -, ενώ σύγχρονοι καλλιτέχνες καλούνται να «αφηγηθούν» την οπτικοακουστική κληρονομιά της νησιωτικότητας με νέες αναθέσεις.

ΣΥΡΟΣ. Το Δίκτυο Αρχιπέλαγος, το οποίο ξεκίνησε με ιδρυτική δωρεά από το Ιδρυµα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), εγκαινίασε την έρευνά του με δύο πιλοτικές δράσεις. Η πρώτη ονομάζεται «Ναυπηγική παράδοση στη Σύρο σήµερα» και, µεταξύ άλλων, καταγράφει τη γνώση που σχετίζεται με την παραδοσιακή ξυλοναυπηγική. Εκατοντάδες αρχεία, φωτογραφίες και σχέδια από ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές έχουν ψηφιοποιηθεί, ενώ έγινε παραγωγή μιας σειράς πέντε ντοκιμαντέρ μικρού μήκους σε συνεργασία με ισάριθμους ενεργούς ξυλοναυπηγούς του νησιού. Ο ξυλοναυπηγός, κινηματογραφιστής και εθνογράφος Maurizio Borriello δημιούργησε μια εκτεταμένη σειρά φωτογραφιών, καταγράφοντας παραδοσιακές τεχνικές αποθήκευσης και διατήρησης πλοίων στο νησί, ενώ η αρχιτέκτονας και θεωρητικός Ιρις Λυκουριώτη δημιούργησε μία μονογραφία και μία σειρά διαγραμμάτων οπτικοποιώντας τις δυναμικές μεταξύ των παραδοσιακών ναυπηγείων στη Σύρο και των ευρύτερων κοινωνικο-οικονομικών επιρροών. Η δεύτερη δράση είναι η «Ανθεµίς», στο πλαίσιο της οποίας η καλλιτεχνική οµάδα Hypercomf µελέτησε την τοπική βιοποικιλότητα σε συνεργασία µε ντόπιους βοτανολόγους και περιβαλλοντικές οµάδες και ανέπτυξε ένα ψηφιακό βοτανολόγιο (στον ιστότοπο archipelagonetwork.org/projects). Σύντοµα αυτή η «εργαλειοθήκη» θα είναι διαθέσιµη ώστε να χρησιµοποιείται από τους κατοίκους και τους επισκέπτες της Σύρου.

ΣΙΦΝΟΣ. Παράλληλα, με στόχο την τεκμηρίωση της αγγειοπλαστικής τέχνης της Σίφνου, το Δίκτυο ξεκινά πολυεπίπεδο ερευνητικό πρόγραμμα σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αγγειοπλαστών Σίφνου και την ομάδα εργασίας του Μουσείου Κεραμικής, με χρηματοδότηση του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού. Το ψηφιοποιημένο αρχειακό υλικό περιλαμβάνει μεταξύ άλλων εκατοντάδες φωτογραφίες, καθώς και κασέτες, ταινίες Super 8, σκίτσα και διαγράμματα. Στο πλαίσιο του προγράμματος έχουν παραχθεί 13 ντοκιμαντέρ μικρού μήκους, τα οποία επικεντρώνονται στην ιστορία ενεργών εργαστηρίων αγγειοπλαστικής, ενώ τα αποτελέσματα περιλαμβάνουν ένα ψηφιακό έργο που θα υλοποιήσουν από κοινού η Lydia Matthews (Parsons School of Design) και η Ζωή Κεραμέα, εικαστικός, καθώς και μια μονογραφία της Ιωάννας Θεοχαροπούλου (Πανεπιστήμιο Cornell). Στο αντίστοιχο πρόγραμμα «Ναυτικές τέχνες των Κυκλάδων», με επίκεντρο τα νησιά του Κουφονησίου, της Αμοργού, της Πάρου, της Σαντορίνης και της Σύρου, καταγράφονται οι πρακτικές της παραδοσιακής ξυλοναυπηγικής, της αλιείας μικρής κλίμακας και της παραδοσιακής μεταφοράς φορτίων. Η παράλληλη εθνογραφική έρευνα που διεξάγεται σε κάθε νησί περιλαμβάνει πάνω από δεκαπέντε συνεντεύξεις με βασικούς πληροφοριοδότες, καθώς και σύγχρονη φωτογραφική και βιντεοσκοπημένη τεκμηρίωση της παραδοσιακής ναυπηγικής, αλιευτικής και ναυτιλιακής δραστηριότητας.

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ. To «Αρχιπέλαγος» συμμετέχει, εξάλλου, στο ερευνητικό καλλιτεχνικό πρόγραμμα φιλοξενίας (residency) «Communities between islands» μαζί με άλλους οργανισμούς στην Providenza της Κορσικής (Γαλλία) και το Cherimus της Σαρδηνίας (Ιταλία). «Από τον ερχόμενο Σεπτέμβριο έως το τέλος του 2024, εννέα διεθνείς καλλιτέχνες έχουν προσκληθεί να ταξιδέψουν και να περάσουν πέντε εβδομάδες σε αυτά τα νησιά για να διοργανώσουν εργαστήρια ενεργοποιώντας τις κοινότητες και να δημιουργήσουν ταινίες μικρού μήκους που σχετίζονται με τις τοπικές κοινότητες» αναφέρει ο Jacob Moe. Τα αποτελέσματα της έρευνάς τους θα εκτεθούν σε συνεργασία με τοπικούς καλλιτεχνικούς θεσμούς (FRAC Corsica, Museo Nivola και Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Σύρου) και δήμους. Για το πρώτο μέρος του προγράμματος φιλοξενίας οι καλλιτέχνες Marianne Fahmy (Αίγυπτος), Latent Community (Ελλάδα) και Elke Marhοfer (Γερμανία) έχουν προσκληθεί να ταξιδέψουν στην Κορσική και τη Σαρδηνία, με τελικό προορισμό τη Σύρο, όπου θα παρουσιάσουν μέρος της τρέχουσας έρευνάς τους το τελευταίο Σαββατοκύριακο του Σεπτεμβρίου 2023.

Σε δεύτερο επίπεδο, το «Μirrors» στοχεύει στην ανταλλαγή τεχνογνωσίας σχετικά με την αρχειακή πρακτική και μεταξύ του «Αρχιπελάγους», του Cimatheque – Alternative Film Center (Κάιρο), ενός κοινοτικού κινηματογραφικού αρχείου και χώρου προβολών, και της UMAM Documentation and Researc (Βηρυτός), μιας ΜΚΟ με εστίαση στην ιστορική μνήμη του Λιβάνου. Η συνεργασία υλοποιείται από την Culture Resource & MitOst και συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ενωση.

info

Το δίκτυο συµβούλων του Δικτύου Αρχιπέλαγος αποτελείται από τον Ευάγγελο Αθανασίου (σύµβουλο στρατηγικού σχεδιασµού), τον ιστορικό Mark Mazower, τον αρχειονόμο Rick Prelinger, την ανθρωπολόγο Toby Lee και την επίσης ιστορικό Τζελίνα Χαρλαύτη.