Η αρχιτεκτονική των «υδάτινων σωμάτων»

Μνήμες από τη δεκαετία του ’60, αναδύθηκαν με την φετινή ελληνική συμμετοχή στην Μπιενάλε της Βενετίας, και συγκεκριμένα εικόνες από τις βιτρίνες του κτιρίου της ΔΕΗ στην οδό Χαλκοκονδύλη. Tην τεράστια μακέτα, με το μεγαλειώδες φράγμα των Κρεμαστών, και τις εγκαταστάσεις του υδροηλεκτρικού έργου που οριοθετούσε την τεχνητή λίμνη, συνέχεια του Αχελώου. Τρεχούμενο νερό αναπαριστούσε τη λειτουργία του συστήματος, αναβοσβήνοντα φωτάκια και τεράστιες φωτογραφίες από την κατασκευή του έργου, πρωτοφανές για τα μεταπολεμικά ελληνικά δεδομένα συμπλήρωναν το σκηνικό. Μέσα στα δύσκολα εκείνα χρόνια οι πρωτοβουλίες μιας γενναίας πολιτικής επενδύσεων σε δημόσιες υποδομές, δημιουργούσε ένα κλίμα αισιοδοξίας και αναμφίβολα καταξίωνε τον ρόλο του μηχανικού, ενισχύοντας τις φαντασιώσεις των γονιών μας αλλά και τις δικές μας για το επαγγελματικό μας μέλλον.

Δεκαετίες αργότερα είχα την τύχη να επισκεφθώ το συγκεκριμένο φράγμα και γοητευμένος από το μεγαλείο της σπάνιας και τεράστιας κλίμακας αρχιτεκτονικής αυτής χειρονομίας στο φυσικό τοπίο, ένα είδος μιας land art, αλλά και από τη μνημειακότητα της κατασκευής από μπετόν, κατάφερα να κατευθυνθώ στα έγκατα του έργου, στους χώρους με τις τεράστιες τουρμπίνες και τον δαιμονισμένο θόρυβο που με την πίεση του νερού παρήγαν ηλεκτρικό ρεύμα που ελεγχόταν από εντυπωσιακούς πίνακες με όργανα και φωτάκια.

Με αυτές τις μνήμες, όταν πληροφορήθηκα ότι η φετινή ελληνική συμμετοχή είχε σαν θέμα αυτά ακριβώς τα φράγματα και τους ταμιευτήρες, αυτόματα φαντάστηκα να παρουσιάζονται μέσα στο ελληνικό περίπτερο μεγάλες μακέτες, γιγάντιες φωτογραφίες, αποσπάσματα επικαίρων, αλλά και αναφορές στα χωριά που εγκαταλείφθηκαν και βυθίστηκαν, όπως και εικόνες από τους μεγάλους καταστροφικούς σεισμούς που ακολούθησαν, πιθανόν ως συνέπεια των μεγάλων ανατροπών της φύσης.

Ο τίτλος της φετινής Μπιενάλε είναι «Το εργαστήριο του μέλλοντος», με έμφαση στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, στην αποαποικιοποίηση και στην ανά τον κόσμο αφρικανική αρχιτεκτονική. Στο πλαίσιο αυτό οι επιμελητές Κωστής Πανηγύρης, καθηγητής στο τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, και Ανδρέας Νικολοβγένης, επίκουρος καθηγητής στο ομόλογο τμήμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, επέλεξαν υπό τον τίτλο «Υδάτινα Σώματα» να παρουσιάσουν σημαντικό αριθμό τεχνητών λιμνών, που από τη δεκαετία του 1930 μεταμορφώνουν τη χώρα, στο πλαίσιο ενός εκτεταμένου και συλλογικού προγράμματος συγκράτησης νερού εξασφαλίζοντας άρδευση, ύδρευση και ενέργεια.

Η παρουσίαση στο ελληνικό περίπτερο ήταν όμως διαφορετική, σαφώς πιο αφαιρετική από ό,τι φανταζόμουν. Περιγράφοντας ως παρατηρητής από απόσταση, στο κέντρο έχουν ενταχθεί αφαιρετικές μακέτες με το ανάγλυφο των επιλεγμένων φραγμάτων και ταμιευτήρων, χωρίς να υποδηλώνονται η ύπαρξη του νερού αλλά και τα τεχνικά έργα. Ακριβώς από πάνω, αιωρούνται σε διάφορα ύψη γυάλινες επιφάνειες χαραγμένες με σχέδια «πυθμένων σημαντικών υδάτινων σωμάτων». Περιμετρικά, έχει αναρτηθεί φωτογραφικό υλικό από μία σειρά επιλεγμένων φραγμάτων και ταμιευτήρων και ακριβώς από κάτω παρουσιάζονται μικρά σχέδια με το αποτύπωμα των τεχνητών λιμνών της χώρας.

Ακούγοντας σχόλια επισκεπτών, εκτιμάται ότι η φετινή συμμετοχή είναι από τις καλύτερές μας, και εντάσσεται με επιτυχία στη θεματική της φετινής Μπιενάλε. Δεν παύει όμως να εγείρει σε μένα προσωπικά το σταθερό ερώτημά μου, που τα τελευταία χρόνια διατυπώνω, υποστηρίζοντας ότι ενίοτε στις εκθέσεις σύγχρονης τέχνης και αρχιτεκτονικής, στο πλαίσιο της επιμονής των δημιουργών σε μια υπέρμετρη αφαίρεση, και αναζητώντας την πρωτοτυπία, βρισκόμαστε σαν θεατές αμήχανοι μπροστά στα εκθέματα. Συγκροτείται νομίζω ένας μυστικός κώδικας επικοινωνίας σε μια σειρά δημιουργών, που όσο και να τους γοητεύει και να προωθεί τις επιστημονικο-εικαστικές αναζητήσεις τους, το κοινό παραμένει στο περιθώριο και αναζητά ξεναγήσεις και περιγραφές για να κατανοήσει το περιεχόμενο των καλοστημένων εκθέσεων.

Παράλληλα, θα ήθελα να επισημάνω την τεράστια ευθύνη που έχει διαχρονικά η πολιτεία, γιατί καθυστερεί υπέρμετρα, σε σχέση με την αρχική δημοσίευση του θέματος από την Μπιενάλε, να δημοσιεύσει την προκήρυξη, να εγκρίνει τις υποψηφιότητες και να δρομολογήσει τις απαιτούμενες διαδικασίες. Τελικά, έχουμε φτάσει στο σημείο να επαναλαμβάνεται το σενάριο, όπου οι άνθρωποι οι οποίοι επιλέγονται, προσπαθούν στον ελάχιστο εναπομείναντα χρόνο, δουλεύοντας εντατικά και ξενυχτώντας, να υλοποιήσουν την πρότασή τους, και με τον συνήθη χαμηλό προϋπολογισμό. Ολα αυτά συμβάλλουν σε μια περιορισμένης δυναμικής και έκτασης αντιμετώπιση του περιπτέρου.

Συχνά, ο περιορισμένος χρόνος και τα χρήματα αποτελούν ανασταλτικό παράγοντα ακόμη και για όσους ενδιαφέρονται να συμμετάσχουν, ιδιαίτερα μάλιστα όταν καταβάλλονται πολύ αργότερα αναγκάζοντας τους επιμελητές να καλύπτουν όλα τα έξοδα από την τσέπη τους, καθώς και να καθυστερεί η έκδοση του σχετικού καταλόγου. Αξίζει να σημειωθεί ότι το γειτονικό περίπτερο της Ρουμανίας έχει υπερδιπλάσιο προϋπολογισμό και τα μισά χρήματα καταβλήθηκαν άμεσα στους επιμελητές για να προχωρήσουν απρόσκοπτα.