Τριπλή απειλή για το θαλάσσιο περιβάλλον στην Ελλάδα

Το θαλάσσιο περιβάλλον στην Ελλάδα επιβαρύνεται με τον ταχύτερο ρυθμό στην Ευρώπη (2020 State of Nature στην έκθεση της ΕΕ). Δεν εξαιρείται από την υπεραλίευση που αδειάζει τους ωκεανούς, απειλείται άμεσα από τα χωροκατακτητικά είδη, ενώ η έλλειψη προστασίας επιταχύνει αυτή την επιδείνωση… Αυτό υποστηρίζει η υπεύθυνη θαλάσσιων προγραμμάτων στην Ελλάδα της περιβαλλοντικής οργάνωσης Blue Marine Foundation Αντζελα Λάζου Ντην. Οπως λέει, παρόλο που σχεδόν το 20% των ελληνικών θαλασσών τελεί υπό καθεστώς προστασίας (δίκτυο περιοχών Natura 2000, θαλάσσια εθνικά πάρκα), λιγότερο από το 1% των χωρικών υδάτων της Ελλάδας προστατεύεται αυστηρά, ενώ οι περισσότερες από τις περιοχές αυτές δεν έχουν ακόμη σχέδια διαχείρισης.

Μάλιστα, όπως αναφέρει, η Ελλάδα καταδικάστηκε πριν από τρία χρόνια από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης (τον Δεκέμβριο του 2020) επειδή παραβίασε τις υποχρεώσεις της βάσει της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, παραλείποντας να καθορίσει, εντός ορισμένης προθεσμίας, κατάλληλους στόχους και μέτρα διατήρησης στις Περιοχές Κοινοτικού Ενδιαφέροντος.

Σημειώνεται πως η Ελλάδα έχει μερικά από τα πλουσιότερα και ποικίλα θαλάσσια οικοσυστήματα στην Ευρώπη. Με ακτογραμμή που ξεπερνά τα 15.000 χιλιόμετρα (3η στην Ευρώπη) και με περισσότερα από 6.000 νησιά και νησίδες, παρουσιάζει μια σπάνια ποικιλία μορφολογίας και ζωής με εκτεταμένα λιβάδια ποσειδωνίας και υφάλους, χιλιάδες είδη ψαριών, οστρακόδερμα, θαλάσσιες χελώνες, φώκιες, δελφίνια και φάλαινες.

Η επιβίωσή μας εξαρτάται από την υγεία των θαλασσών

Η προστασία των θαλασσών είναι πολύ σημαντικό πράγμα. Γιατί; Επειδή οι θάλασσες εξασφαλίζουν εισόδημα σε εκατομμύρια ανθρώπους και τροφή σε δισεκατομμύρια. Συντηρούν τη βιοποικιλότητα και ρυθμίζουν το κλίμα. Κοινώς, ζούμε σε έναν πλανήτη που η επιβίωση όλων εξαρτάται από την υγεία των θαλασσών μας.

Και επειδή οι αριθμοί δεν κάνουν ποτέ λάθος, οι ειδικοί προβλέπουν πως για κάθε βαθμό Κελσίου αύξησης της θερμοκρασίας, το παγκόσμιο δυνητικό αλίευμα θα μειωθεί πάνω από τρία εκατομμύρια τόνους. Τι σημαίνει αυτό; Πείνα για εκατομμύρια κόσμου. Οι αναπτυσσόμενες χώρες σε χαμηλότερα γεωγραφικά πλάτη, που θερμαίνονται γρηγορότερα, θα χάσουν έως και το 50% των ετήσιων αλιευμάτων τους (!).

Στο μεταξύ, οι θάλασσες σε όλο τον πλανήτη, σύμφωνα με ειδικούς, κάθε μέρα γίνονται πιο θερμές και πιο όξινες εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, γεγονός που επηρεάζει τη ζωή δισεκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο.

Σε ό,τι αφορά την οξύτητα της θάλασσας, εκτιμάται πως έως το τέλος του αιώνα θα αυξάνεται με ρυθμό δέκα φορές ταχύτερο από οποιοδήποτε περιστατικό θαλάσσιας οξίνισης των τελευταίων 55 εκατομμυρίων ετών (!) απειλώντας τους κοραλλιογενείς υφάλους, με τα κοράλλια να δυσκολεύονται να σχηματίζουν τον σκελετό τους, αλλά και τα πτερόποδα, ευαίσθητα μαλάκια, των οποίων το κέλυφος διαλύεται σε πιο όξινες συνθήκες.

Αναπόσπαστο κομμάτι του οικοσυστήματος του πλανήτη

Οι ωκεανοί καλύπτουν πάνω από το 70% της επιφάνειας του πλανήτη παρουσιάζοντας μια απίστευτη ποικιλία φυτών και ζώων, ο αριθμός των οποίων εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 300.000 είδη που γνωρίζουμε.

Οι ωκεανοί, οι θάλασσες και οι παράκτιες ζώνες σχηματίζουν ένα ουσιαστικό και αναπόσπαστο κομμάτι του οικοσυστήματος του πλανήτη και είναι ζωτικής σημασίας για τη στήριξη της οικονομικής ευημερίας πολλών κρατών.

Οπως επισημαίνει η Αντζελα Λάζου Ντην, κάθε δεύτερη αναπνοή που παίρνουμε, μας την προσφέρει η θάλασσα. Οι ωκεανοί και οι θάλασσες του πλανήτη παράγουν το 50% του οξυγόνου της Γης. Ενα τετραγωνικό μέτρο ενός υγιούς λιβαδιού παράγει περίπου 14 λίτρα οξυγόνο την ημέρα.

Οι ωκεανοί αποτελούν τον κύριο ρυθμιστή του κλίματος – διαφοροποιούν τη θερμοκρασία της Γης απορροφώντας την ηλιακή ακτινοβολία, την οποία αποθηκεύουν ως θερμική ενέργεια. Τα ωκεάνια ρεύματα κατανέμουν αυτή τη θερμική ενέργεια σε όλη τη Γη. Επίσης απορροφούν το 30% του διοξειδίου του άνθρακα, για το οποίο ευθύνεται ο άνθρωπος, ενώ είναι η πρωταρχική πηγή τροφής για πάνω από 3,5 δισεκατομμύρια ανθρώπους στον πλανήτη.

Πού έγκειται το πρόβλημα

Οι ωκεανοί μάς προσφέρουν πολλά αγαθά φιλοξενώντας το 80% της ζωής πάνω στη Γη, μονάχα όμως το 1% της επιφάνειάς τους βρίσκεται υπό κάποιο καθεστώς προστασίας, ενώ πολλά άλλα θαλάσσια είδη έχουν χαθεί για πάντα ή βρίσκονται στο χείλος της εξαφάνισης.

Αιτία, για άλλη μία φορά, η ανθρώπινη απειλή: υπεραλίευση, ρύπανση, κλιματική κρίση… Σε ό,τι αφορά την υπεραλίευση, η σύγχρονη εντατική αλιεία έχει οδηγήσει στην εξαφάνιση πολλών αποθεμάτων ψαριών σε πολλές θάλασσες του πλανήτη, εάν αναλογιστεί κανείς ότι η παγκόσμια αλιευτική παραγωγή έχει τετραπλασιαστεί τα 40 τελευταία χρόνια.

Αυτό όμως δεν σημαίνει πως αυξήθηκαν τα αποθέματα των ψαριών. Απλά, μεγάλωσε η αποτελεσματικότητα των αλιευτικών εργαλείων και φυσικά το μέγεθος των στόλων. Το 65%-70% των εμπορικών ψαριών στην Ελλάδα όπως η κουτσομούρα, ο μπακαλιάρος και ο ξιφίας υπεραλιεύονται.

Το 90% των ενήλικων τόνων έχει ήδη εξαντληθεί, όμως οι θαλάσσιες περιοχές της Μεσογείου όπου αναπαράγεται το ψάρι αυτό μένουν απροστάτευτες. Ενα κιλό ψιλές κουτσομούρες (γόνος) που πωλούνται σήμερα στην αγορά, αν τις αφήναμε να μεγαλώσουν, σε δύο χρόνια θα ζύγιζαν περίπου 50 κιλά.

Η θάλασσα αντιμετωπίζεται σαν χωματερή

Εκτός από την καταστροφική αλιεία, η θαλάσσια ζωή απειλείται και από τη ρύπανση. Σε πολλές περιπτώσεις η θάλασσα αντιμετωπίζεται σαν χωματερή στην οποία καταλήγουν εκατομμύρια τόνοι αστικών λυμάτων, βιομηχανικών αποβλήτων (μεταξύ των οποίων πυρηνικά απόβλητα και τοξικές ουσίες), φυτοφαρμάκων κ.ά.

Πολλές τοξικές ουσίες ανιχνεύονται πλέον στους πιγκουίνους και τις πολικές αρκούδες, παρότι ζουν πολύ μακριά από βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να διευκρινιστεί πως η ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα. Ετσι, η έκρηξη στην πλατφόρμα εξόρυξης Deep Water Horizon στον Κόλπο του Μεξικού προκάλεσε τη διαρροή περίπου 700 εκατ. λίτρων πετρελαίου στο εξαιρετικά ευαίσθητο αυτό οικοσύστημα από τον Απρίλιο έως τον Ιούλιο του 2010.

Επίσης τα τελευταία 15 χρόνια έχουν καταλήξει περισσότεροι από 70.000 τόνοι πετρελαίου στη Μεσόγειο Θάλασσα λόγω ατυχημάτων, ενώ υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο περίπου 250.000 τόνοι πετρελαίου καταλήγουν στη θάλασσα της Μεσογείου από τη λεγόμενη «λειτουργική ρύπανση». Πρόκειται για απορρίψεις χημικών και καταλοίπων πετρελαίου από τα πλοία από το ξέπλυμα αντλιών και δεξαμενών.

ΠΛΑΙΣΙΟ

ΤΙΤΛΟΣ

Το ΑΜΟΡΓΟΡΑΜΑ: Ενα παράδειγμα καλής διαχείρισης της θάλασσας

Σύμφωνα με την Αντζελα Λάζου Ντην, ένα παράδειγμα καλής διαχείρισης της θάλασσας αποτελεί το ΑΜΟΡΓΟΡΑΜΑ. Πρόκειται για πρωτοβουλία του Επαγγελματικού Συλλόγου Αλιέων της Αμοργού, οι οποίοι ήδη από το 2015, μέσα από αδιάκοπες προσπάθειες και ζυμώσεις ετών και με τη στήριξη της τοπικής κοινωνίας, επεδίωξαν και επιδιώκουν να υιοθετήσουν έναν βιώσιμο τρόπο αντιμετώπισης της υπεραλίευσης και της ολοένα αυξανόμενης ρύπανσης των ακτών, ενώ οραματίζονται τη δημιουργία προστατευόμενης περιοχής στην Αμοργό που θα εξασφαλίζει τόσο τη βιωσιμότητα των αλιέων όσο και την προστασία των αλιευτικών αποθεμάτων και των θαλάσσιων οικοσυστημάτων στην ευρύτερη περιοχή.

Το ΑΜΟΡΓΟΡΑΜΑ αποτελείται από τους εξής τέσσερις πυλώνες: παύση της αλιείας κατά τους μήνες Απρίλιο και Μάιο, τους πιο σημαντικούς μήνες για την αναπαραγωγή ψαριών. Το συγκεκριμένο αυτό διάστημα να γίνεται καθαρισμός ακτών που δεν είναι εύκολα προσβάσιμες από την ξηρά. Σταδιακά, αλλάζουν τα αλιευτικά τους εργαλεία σε πιο βιώσιμα (για παράδειγμα, υιοθετούν μεγαλύτερο μέγεθος διχτυών και αγκιστριών για την αποφυγή σύλληψης νεαρών ψαριών). Δημιουργία τριών θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών κατά μήκος της ακτογραμμής της νήσου Αμοργού (ζώνες απαγόρευσης ψαρέματος).