«Τι σημαίνει να κερδίζεις τη φωνή σου»

Είναι το ανερχόμενο αστέρι του βρετανικού θεάτρου με σημαντικές περγαμηνές στο βιογραφικό του. Τα τελευταία χρόνια η δουλειά του έχει προκαλέσει αίσθηση σε διεθνές επίπεδο. Τα έργα του, διαποτισμένα με ευαίσθητα κοινωνικά μηνύματα, ρεαλισμό και γενναίες δόσεις καλλιτεχνικής καινοτομίας, αναδεικνύουν σύγχρονες ιστορίες που δίνουν διαρκώς τροφή για προβληματισμό, κάνοντας το θέατρο σχεδόν προέκταση της πραγματικής ζωής. Αυτήν την ιδιαίτερη ματιά του πάνω στη δημιουργία θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει το ελληνικό κοινό στην παράσταση «Οι εξομολογήσεις» με την οποία ο Αλεξάντερ Ζέλντιν έρχεται για πρώτη φορά στο Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου.

«Λατρεύω την Ελλάδα. Είναι το αγαπημένο μου μέρος να επισκέπτομαι. Κάθε φορά, σε στιγμές της ζωής μου που πρέπει να βρω ησυχία, πηγαίνω μόνος μου στην Ελλάδα και περπατάω. Και έτσι είναι πραγματικά ξεχωριστό για μένα το ότι έρχομαι τώρα με μια παράσταση», αναφέρει ο 38χρονος σκηνοθέτης και συγγραφέας μιλώντας στα «Πρόσωπα».

Αν και στις τελευταίες του παραγωγές καταπιανόταν με ζητήματα που απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο στον δημόσιο βίο του, με τις «Εξομολογήσεις» τώρα εμπνέεται από τις προσωπικές του αναζητήσεις. Η παράσταση βασίζεται στην ιστορία της μητέρας του και σκιαγραφεί το πορτρέτο μιας ολόκληρης ζωής. «Οι εξομολογήσεις είναι μια πραγματικά μεγάλη αλλαγή για μένα, μια φιλόδοξη αλλαγή. Είναι ένα έργο που έχει τις ρίζες του σε αυτό που εμπνέεται ελεύθερα από συνεντεύξεις με τη μητέρα μου, επειδή νόμιζα ότι θα πέθαινε. Με ενδιέφερε πολύ ένα είδος αφήγησης της πραγματικής ζωής που θα ήταν μια μυστική οικεία αφήγηση του μονοπατιού της ζωής. Νομίζω ότι δεν βλέπουμε συχνά τη μορφή ολόκληρης της ζωής που υπάρχει στη μυθολογία», δηλώνει ο Αλεξάντερ Ζέλντιν. «Το έργο αφορά ένα πολύ τραυματικό, δύσκολο επεισόδιο στη ζωή της μητέρας μου και την προσπάθειά της να δημιουργήσει τον εαυτό της ως γυναίκα της εργατικής τάξης από την Αυστραλία. Προσπαθούσε να βρει έναν χώρο για τον εαυτό της στον κόσμο αλλά συνειδητοποίησε ότι πρέπει να φύγει από τη χώρα της και τελικά την εγκατέλειψε. Συναντά όμως τον επιζώντα του Ολοκαυτώματος και από τις στάχτες της ζωής τους και των δύο, προσπαθούν να δημιουργήσουν μια άλλη ζωή. Αλλά η κακή τύχη τους προλαβαίνει στο τέλος. Το έργο έχει να κάνει με τη θυσία να αφηγηθείς τη δική σου ιστορία και ποια είναι αυτή. Τι είναι να κερδίσεις τη φωνή σου; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα. Ωστόσο, προσπάθησα να αφηγηθώ αυτή την ιστορία με φόντο την κοινωνική αλλαγή του 20ού αιώνα. Αρα κατά κάποιον τρόπο είναι ένα έπος με τον τρόπο που θα καταλάβουν οι Ελληνες. Είναι ένα έπος μιας συνηθισμένης ζωής. Δεν είναι η ζωή του Mάλκολμ X ή της Εντίθ Πιαφ. Είναι η ζωή μιας συνηθισμένης γυναίκας. Δεν ήταν διασημότητα. Δεν ήταν πλούσιος άνθρωπος. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό για μένα, να δώσω στη συνηθισμένη ζωή αυτό το επικό σχήμα», δηλώνει ο σκηνοθέτης, o οποίος στη συγκεκριμένη δουλειά συνεργάζεται με τον Γιάννη Φιλιππάκη στη μουσική.

Η ντροπή ως έλεγχος

Μέσα από τις «Εξομολογήσεις», αντλώντας ο ίδιος έμπνευση από την προσπάθειά του να μετατρέψει τη σκηνή σε μεγεθυντικό φακό της πραγματικής ζωής, χρησιμοποιεί τώρα τη θεατρική φόρμα για εξομολογηθεί κι ο ίδιος πράγματα στο κοινό. «Κατά κάποιον τρόπο νομίζω ότι με ενδιαφέρει να μιλήσω για το ότι η ντροπή είναι μια δύναμη ελέγχου στην κοινωνία. Ολοι νιώθουν ντροπή. Γιατί; Αισθάνομαι ότι αυτό είναι ένα μεγάλο πρόβλημα. Είναι η ντροπή αυτό που χρησιμοποίησε ο καπιταλισμός ή η θρησκεία ή οι δομές εξουσίας για να μας ελέγξουν. Και σε αυτό το έργο, αποκαλύπτω κάτι πολύ οικείο δικό μου, της οικογένειάς μου, αλλά και άλλων ανθρώπων. Το θέατρο είναι ένας χώρος όπου μπορούμε, ελπίζω, να προσπαθήσουμε να ξεπεράσουμε λίγο την ντροπή», υπογραμμίζει ο Αλεξάντερ Ζέλντιν κι εξηγεί πώς βλέπει το θέατρο ο ίδιος. «Στην αρχαία Ελλάδα πίστευαν ότι το θέατρο ήταν στο ίδιο επίπεδο με την ιατρική, το δικαστικό σύστημα και την πολιτική. Και η αναγκαιότητα για το θέατρο είναι τόσο πραγματική όσο αυτή. Το θέατρο δεν εξαντλείται. Εχει επιβιώσει χιλιετίες. Επέζησε από την πανούκλα, τους πολέμους, την τηλεόραση. Το θέατρο είναι ανάγκη, ανάγκη για εμάς. Και πρέπει να βρούμε φόρμες. Η αναζήτησή μου δεν είναι να βρω μια φόρμα που θα είναι απλά δημοφιλής στον κόσμο των φεστιβάλ αλλά μια μορφή που και οι άνθρωποι που δεν τους αρέσει το θέατρο να μπορούν να δουν».

Η μέχρι στιγμής μεγαλύτερη θεατρική του επιτυχία είναι η τριλογία «Ανισότητες» που αναφέρεται στις επιπτώσεις της λιτότητας στην κοινωνία της Βρετανίας. Σε αυτό το έργο, η ικανότητά του να δημιουργεί χαρακτήρες που εκφράζουν μέσα από τις ιστορίες τους την κοινωνική ανησυχία οδήγησε πολλούς να τον συγκρίνουν με τον μεγάλο βρετανό σκηνοθέτη του κινηματογράφου Κεν Λόουτς. «Το μεγάλο ιδεολογικό ζήτημα της γενιάς μας ήταν η λιτότητα. Αυτή η μεγάλη ιδέα, η πολιτική ιδέα που είχαν οι ηγέτες μας ενώ εσείς και εγώ ωριμάζαμε. Στη χώρα μου, προσπάθησα να αναλύσω και να διατυπώσω ποιητικά δραματικά την επίδραση της λιτότητας και την κοινωνική βία στην οικεία ζωή. Αλλά και ο ελληνικός λαός έχει βιώσει τη βία της νέας παγκόσμιας τάξης και την ευρωπαϊκή ηγεμονία των ισχυρών υπερκαπιταλιστικών εθνών. Και πάλι δεν με ενδιαφέρει η πολιτική ανάλυση. Δεν είναι αυτή η δουλειά μου. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι η επίδρασή της, η κατάσταση που δημιουργεί. Και μου κάνει εντύπωση ότι ο θεατρικός συγγραφέας που μίλησε καλύτερα για αυτό είναι ο Αυστροούγγρος Odon von Horvath, ο οποίος γράφει στη Γερμανία του 1932. Το αποτέλεσμα της λιτότητας ήταν η καταστροφή της ίνας της ζωής στους ανθρώπους. Ο κόσμος το ένιωσε και το νιώθει. Πρέπει να καταλάβετε ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο προκάλεσε πολλές αυτοκτονίες. Προκάλεσε πολλά άτομα με αναπηρία. Μια απόλυτη κρίση λόγω αυτού. Είναι κάπως μια πολύ σοβαρή δολοφονική ιδεολογία και ο λόγος που είναι ακόμη χειρότερη από την απλή φτώχεια κατά κάποιον τρόπο είναι επειδή φέρνει την ανισότητα. Δεν ισχύει ότι δεν υπάρχουν χρήματα, υπάρχουν πολλά χρήματα. Απλώς ο τρόπος με τον οποίο ελέγχονται οι δομές των οικονομικών σημαίνει ότι κανείς δεν γίνεται χειρότερος από αυτό όπως είπε ο Κεν Λόουτς. Οι άνθρωποι τιμωρούνται επειδή είναι φτωχοί. Και πραγματικά το ξέρεις, το διατύπωσε πραγματικά όμορφα. Τα θεατρικά μου έργα προσπαθούσαν να διατυπώσουν την ηθική εμπειρία του να ζεις σε αυτή την κατάσταση, το πόσο είναι τρομερό. Νομίζω ότι μπορούμε να πούμε ότι η λιτότητα είναι υπεύθυνη για τον λαϊκισμό. Είναι πολύ προφανές, γιατί δεν νιώθεις ότι συμμετέχεις στην κοινωνία», υπογραμμίζει ο σκηνοθέτης και συγγραφέας, ο οποίος μετά το Brexit εγκατέλειψε τη Βρετανία και πλέον ζει μόνιμα στη Γαλλία.

Ανθρώπινη δικαιοσύνη

Οπως γίνεται προφανές, σε κάθε του παράσταση, το κοινωνικό σχόλιο είναι διαρκώς παρόν, αντιλαμβανόμενος το θέατρο ως μια μηχανή αλλαγής. Ωστόσο, ο 38χρονος δημιουργός δεν θεωρεί τον εαυτό ακτιβιστή μέσω της τέχνης. «Με ενδιαφέρει η ανθρώπινη δικαιοσύνη. Είναι ένα βαθύτερο ζήτημα για μένα από τα πολιτικά κομματικά. Και στην πραγματικότητα, το έργο μου “Ανισότητες” αφορούσε επιφανειακά τα δικαιώματα των εργαζομένων, την έλλειψη στέγης, την κοινοτική φροντίδα και τη φροντίδα των παιδιών, θίγοντας έτσι κοινωνικά ζητήματα. Αλλά αυτό ήταν μόνο επειδή ένιωθα ότι ήταν η αναγκαιότητα του θεάτρου εκείνη την εποχή. Οι “Εξομολογήσεις” όμως μπορείτε να δείτε ότι είναι ένα μεγάλο ρίσκο για μένα γιατί δεν το κάνουν αυτό. Είναι σημαντικό, βέβαια, για έναν καλλιτέχνη να αλλάξει. Δεν μπορείς να κάνεις το ίδιο πράγμα για πάντα. Πολλοί καλλιτέχνες το κάνουν και είναι πολύ βαρετοί. Οι μεγάλοι καλλιτέχνες αλλάζουν, εξελίσσονται όπως και η Πίνα Μπάους που μπορείς να δεις την εξέλιξη στη δουλειά της, μια μεγάλη καριέρα. Αλλά και ο Πίτερ Μπρουκ που ήταν ο μέντοράς μου. Αλλαξε πολύ και με εκπαίδευσε. Μου έμαθε θέατρο», τονίζει ο Αλεξάντερ Ζέλντιν.

Οταν τον ρωτάω να μου μιλήσει για τη σχέση του μαζί του, την τριετία 2011 – 2014 που εργάστηκε ως βοηθός του, γίνεται αρκετά συναισθηματικός. «Ηταν πραγματικά κάποιος που αγαπούσα. Ηταν πολύ στενός φίλος. Και έγινε πολύ σημαντικός στη ζωή μου και με βοήθησε αμέτρητα. Αυτός και η σύντροφός του Μέριλιν Ιστμαν, με βοήθησαν. Μου έδωσαν έναν συγκεκριμένο τρόπο να βλέπω τον κόσμο και τι είναι να είσαι άνθρωπος σε σχέση με τον κόσμο και τους άλλους. Αυτό ήταν κάτι που δεν αφορούσε ποτέ το θέατρο. Ηταν για τη ζωή. Και κάπως αυτό μπήκε στο θέατρο. Αλλά η διαφορά ανάμεσα στο θέατρο στη ζωή δεν είναι ενδιαφέρουσα. Χρησιμοποιώ το θέατρο για να έρθω πιο κοντά στο να νιώθω ζωντανός. Το θέατρο είναι ένας τρόπος ζωής για μένα. Δεν είναι τρόπος να κάνω μια δουλειά ή να εντυπωσιάσω έναν κριτικό ή προσπαθήσω να ζήσω τη ζωή μου με έναν τρόπο μέσα από το θέατρο».

Ο δρόμος της περιπλάνησης

Γεννημένος στη Βρετανία, ο Αλεξάντερ Ζέλντιν, γιος ρωσοεβραίου πρόσφυγα, ακολούθησε κι εκείνος τον δρόμο της περιπλάνησης με όχημα την αγάπη του για τις παραστατικές τέχνες και βρέθηκε από την Αίγυπτο και τη Νότια Κορέα έως τη Γεωργία και την Αγία Πετρούπολη. Στη Ρωσία, συνάντησε την πρώτη μεγάλη πρόκληση της καριέρας του, καθώς το θέατρο Μαρίσνκι, του ανέθεσε να σκηνοθετήσει παραστάσεις όπερας. «Οι παππούδες μου είναι Ουκρανοί. Γνωρίστηκαν στη δεκαετία του 1920 όταν ήταν ακόμα μέρος της Σοβιετικής Ρωσίας και έκαναν παιδιά. Δούλευαν στη Ρωσία αλλά έφυγαν τη δεκαετία του 1920. Εγώ πήγα στη Ρωσία και προσπάθησα να επανασυνδεθώ. Ο πατέρας μου πέθανε όταν ήμουν 15 ετών και προσπάθησα να επανασυνδεθώ με κάποιο είδος κουλτούρας μου εκεί. Αλλά ο κόσμος που βρήκα ήταν ένας κόσμος όπου κυριαρχούσε η κλεπτοκρατία, η βία και οι καλλιτέχνες που διοικούσαν τα μεγάλα ιδρύματα και οι σπουδαίοι καλλιτέχνες λιμοκτονούσαν. Η Ρωσία έχει ένα σωρό συναρπαστικούς, λαμπρούς ανθρώπους που εξορίζονται. Ακριβώς αυτή τη στιγμή δεν είναι πραγματικά η ώρα να μιλήσουμε για τη ρωσική κουλτούρα. Μιλάμε για τον πόλεμο. Εγώ, δεν μπορώ καν να αρχίσω να τονίζω πόσο η κατάσταση στην Ουκρανία είναι άθλια. Αλλά υπάρχουν πολλοί πόλεμοι που συμβαίνουν σε όλο τον κόσμο όπως στο Σουδάν όπου έχω μερικούς πολύ στενούς φίλους και συνεργάτες με την κατάσταση να βρίσκεται στα όρια της γενοκτονίας. Είναι σημαντικό να μην έχουμε απλώς μια ευρωκεντρική αφήγηση για τον πόλεμο. Και αυτό δεν αφαιρεί ούτε ένα δευτερόλεπτο από τη βαθιά αλληλεγγύη μου στην Ουκρανία. Είναι μια τεράστια καταστροφή», καταλήγει ο δημιουργός.

info

23-26 Ιουνίου στην Πειραιώς 260. Προπώληση εισιτηρίων: aefestival.gr, viva.gr και public.gr