Σοσιαλδημοκρατία {LF}και λαϊκισμός

Τι είναι η σοσιαλδημοκρατία; Το όνομα αυτό δόθηκε στην πολιτική ήπιου σοσιαλισμού την οποία επέλεξαν κόμματα της Αριστεράς στην Ευρώπη, σε αντίθεση με τα κομμουνιστικά κόμματα αμέσως μετά τη Ρωσική Επανάσταση και τη δημιουργία κομμουνιστικών κομμάτων. Τα τελευταία είχαν ως διακηρυγμένο τους σκοπό την κατάληψη της εξουσίας με όλα τα μέσα και την εγκαθίδρυση της «δικτατορίας του προλεταριάτου».

Οι σοσιαλιστές είχαν ορισμένα άρθρα πίστης κοινά με τους κομμουνιστές, όπως ήταν η ανάγκη κρατικοποίησης των μέσων παραγωγής και ο πρωτεύων ρόλος της εργατικής τάξης ως κύριου φορέα κοινωνικής και πολιτικής δράσης. Δεν συμφωνούσαν όμως καθόλου με τα επαναστατικά μέσα των κομμουνιστών, ούτε με την εχθρική τους στάση προς την «αστική» δημοκρατία. Οι σοσιαλιστές στην Ευρώπη ήθελαν να αποφευχθεί το τραυματικό σχίσμα που θα επέφερε μια επανάσταση. Παρέμειναν προσηλωμένοι στην ανάγκη διατήρησης του δημοκρατικού πλαισίου, της τήρησης νομιμότητας και της εξασφάλισης της ενότητας της κοινωνίας. Hταν και συνεχίζουν να είναι υπέρ της ανοιχτής κοινωνίας και στέκονται, ως εκ τούτου, απέναντι στους εχθρούς της, ανεξάρτητα από το ιδεολογικό χρώμα που φέρουν οι τελευταίοι: φασιστικό, κομμουνιστικό, θρησκευτικό φονταμενταλιστικό ή άλλο ακόμα.

Τα σοσιαλιστικά κόμματα, επομένως, αντίθετα από τα κομμουνιστικά και τα φασιστικά τα οποία γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν την εποχή του Μεσοπολέμου (1919-39) και που είχαν ως στόχο την πλήρη ανατροπή του κοινοβουλευτισμού, διαμόρφωσαν πολιτικά προγράμματα που επαγγέλλονται το κράτος πρόνοιας, τη μείωση των ανισοτήτων και τον εκσυγχρονισμό των θεσμών. Hταν εξαρχής – και συνεχίζουν να είναι – πολυσυλλεκτικά, δημοκρατικά κόμματα, που πιστεύουν στην κοινωνική πρόοδο μέσα από μεταρρυθμίσεις. Και αυτή τους η μεταρρυθμιστική επαγγελία, η ευελιξία και ο ρεφορμισμός τους τα διαφοροποιούν από λαϊκιστικά κόμματα και μορφώματα, τα οποία επιδιώκουν μείζονες ανατροπές και που και εδράζουν τη δύναμή τους στη βιαιότητα του διχαστικού τους λόγου. Σε αντίθεση με τον λαϊκισμό που τροφοδοτείται πολιτικά από τον διχαστικό λόγο, η σοσιαλδημοκρατία δεν είναι διχαστική· είναι προσηλωμένη στην ανάγκη διατήρησης ενότητας της κοινωνίας.

Η σοσιαλδημοκρατία έπαιξε έναν σημαντικό ρόλο στην ευαισθητοποίηση όλων των δημοκρατικών κομμάτων στην ανάγκη να προστατεύονται οι κοινωνικά αδύνατοι, να υπάρχει ένα κοινωνικό κράτος, να ελέγχεται ο δείκτης ανισοκατανομής. Αυτό το πέτυχε συχνά με μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες. Oμως, δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά πολλά προβλήματα που γεννήθηκαν στις σύγχρονες δημοκρατίες και ιδίως εκείνα που δημιούργησε ή επέτεινε η παγκόσμια οικονομική κρίση. Τότε ορισμένοι σοσιαλιστές, οι πιο ριζοσπαστικοί, εγκατέλειψαν τη σοσιαλδημοκρατία και στράφηκαν προς τον λαϊκισμό· αμφισβήτησαν το «σύστημα», επικαλούμενοι τον λαό έναντι των θεσμών…

Ο λαϊκισμός, όμως, παράγει μόνο πυροτεχνήματα και αποτυγχάνει πλήρως στο να δώσει λύσεις σε πραγματικά προβλήματα – πράγμα που κατέστη φανερό όταν ο ΣΥΡΙΖΑ ανέλαβε τα ηνία της εξουσίας. Οι λιγότερο δονκιχωτικοί ανάμεσα στους ιθύνοντές του αναζήτησαν διέξοδο από τον εγκλωβισμό στον λαϊκιστικό πολιτικό λόγο, με τη μετατροπή του κόμματος σε σοσιαλδημακρατικό.

Ομως, ένα κόμμα που παρουσιάζεται ως «λάιτ επαναστατικό» δεν μπορεί εύκολα να αποκτήσει προφίλ «κόσμιου» σοσιαλιστικού κόμματος. Κύριο εμπόδιο είναι τα ίδια τα στελέχη του, τα οποία ως επί το πλείστον δεν εμπνέονται ούτε από τη σοσιαλδημοκρατία ούτε από αρχές της ανοιχτής κοινωνίας. Επιπλέον, αν έχει να ανταγωνιστεί με άλλα κόμματα, που είναι «εκ κατασκευής» σοσιαλδημοκρατικά, οι προσπάθειές του προς την κατεύθυνση αυτή πολύ δύσκολα θα αποδώσουν. Επομένως, η συνεχής χρήση ακραίου διχαστικού λόγου, επαναστατικής ρητορικής και πλειοδοσίας υποσχέσεων και η ανατρεπτική φρασεολογία μάλλον αποτελούν μονόδρομο για ένα λαϊκιστικό κόμμα με σοσιαλιστική προέλευση και/ή έμπνευση. Και όσο πάει…

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών