Εντουάρντο ντε Φιλίπο (Α΄)

Ο Ντε Φιλίπο ήταν από τους ξένους θεατρικούς συγγραφείς που γαλούχησαν το νεότερο θέατρό μας. Ηταν η συγγένεια των δύο μεσογειακών λαών, ήταν ιδιαιτέρως στον ιταλικό Νότο συμπεριφορές. Παρόλη τη δογματική διαφορά Ορθοδοξίας και Καθολικισμού των λαϊκών ηθών, εθίμων, προκαταλήψεων και «πονηριάς» που δημιουργούσε στο ελληνικό θεατρικό κοινό ο κώδικας της καθημερινής συνθήκης των δύο λαών του ευρωπαϊκού Νότου.

Το 1978, στο θέατρο Σούπερ Σταρ, ανέβηκε στην Αθήνα ξανά το διασημότερο έργο του Ντε Φιλίπο, η «Φιλουμένα Μαρτουράνο». Σκηνοθετούσε ο Μάριο Μπολονίνι και πρωταγωνιστούσαν η Ελλη Λαμπέτη, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Σαπφώ Νοταρά, ο Γιώργος Μοσχίδης, η Κατερίνα Γώγου, η Ολια Λαζαρίδου, ο Αντώνης Καφετζόπουλος, ο Πάνος Μιχαλόπουλος, ο Σάββας Αξιώτης. Σε μια δημόσια συζήτηση στο Ιταλικό Ινστιτούτο, στην Casa d’ Italia, ο Μάριος Πλωρίτης, ο Κώστας Ταχτσής, η Λαμπέτη και εγώ, μπροστά σε ένα πυκνό, ιταλόγλωσσο ελληνικό ακροατήριο, μιλήσαμε για τον σημαντικό ιταλό συγγραφέα.

«Φιλουμένα Μαρτουράνο»

Εγραφα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ», με τίτλο «Η “άλλη” λογική» για την παράσταση του Μπολονίνι: «Αν δεν με απατά η μνήμη μου, η “Φιλουμένα Μαρτουράνο” είναι το τέταρτο έργο του Ντε Φιλίπο που βλέπουμε στην Ελλάδα. Προηγήθηκαν το “Αχ, αυτά τα φαντάσματα”, “Οι εκατομμυριούχοι της Νάπολης”, το “Σάββατο, Κυριακή, Δευτέρα”. Εξάλλου, η “Φιλουμένα” έχει παιχθεί παλιότερα από την Κυρία Κατερίνα και την κυρία Κατσέλη. Τον Ντε Φιλίπο πρωτοπαρουσίασε στην Ελλάδα ο Κάρολος Κουν με έξοχες παραστάσεις και είναι κρίμα που στον καιρό τους δεν επηρέασαν τους συγγραφείς μας, γιατί ίσως θα είχαμε αποφύγει όλη την περιπέτεια των βορειότερων επιδράσεων.

Ο Ντε Φιλίπο είναι θεατρίνος και Ναπολιτάνος. Φέρνει στο θέατρο μια θεατρική μαστοριά που στην αρχή της ανιχνεύεται τετρακόσια χρόνια πριν. Ανήκει σε εκείνη τη μακριά παράδοση των λαϊκών ηθοποιών που με τις συντεχνίες τους (πολλές φορές, όπως στην περίπτωση του Ντε Φιλίπο, έχουν πυρήνα μια οικογένεια) παρέλαβαν τον κώδικά τους από τους μίμους του Μεσαίωνα, την κομέντια ντέλ’ άρτε και τη λόγια κωμωδία της Αναγέννησης. Είναι τέχνη δοκιμασμένη στα δημόσια πατάρια, στα σταυροδρόμια και στις ιδιωτικές πριγκιπικές αυλές, περασμένη μέσα από τις δοκιμασίες του χρόνου, της συγκυρίας, της μόδας και του γούστου αιώνων.

Η Νάπολη για τον Ντε Φιλίπο είναι η συμπερίληψη της ανθρωπότητας. Οι άνθρωποί της, οι τύποι της, η “φωνή” της, η μιζέρια της και η ανθρωπιά της, τα αδιέξοδά της και η πολυμήχανη φαντασία της, ο καθημερινός της θάνατος και η αιωνιότητα της ελπίδας της είναι η θεματογραφία του και ο προβληματισμός του. Ο Ντε Φιλίπο έγραψε αριστουργήματα λαϊκού θεάτρου. Με τη λαϊκή γλώσσα της παράδοσης που παρέλαβε ζωντάνεψε το λαϊκό πρόσωπο της Νάπολης για να μιλήσει στην παναθρώπινη ψυχή. Εγραψε ηθογραφίες. Αλλά δεν έμεινε στη γραφικότητα, ούτε στην περιγραφή. Εγραψε ηθογραφίες, όπως ηθογραφίες έγραψε και ο Μολιέρος, και ο Γκόγκολ, και ο Γκριμπογέντοφ, και ο Τσέχοφ (στα μονόπρακτα ιδιαίτερα), και ο Λόρκα, και ο Ο’Κέιζι, και ο Σινγκ. Αποκάλυψε την ψυχή του λαού του μέσα από τα χρόνια προβλήματά του, όπως τα προβάλλει στην καθημερινή τριβή, τη δουλειά, την κοινωνική συνθήκη. Στη σύγκρουση με το πολιτικό, το οικονομικό και το ηθικό περιβάλλον.

Γνήσια ανθρωπιά

Τα έργα του Ντε Φιλίπο ξεπερνάνε την αφέλεια του νατουραλισμού, γιατί γυρίζουν την πλάτη στην απελπισία, ξεπερνάνε και τον κοινωνικό ρεαλισμό, γιατί δεν παγιδεύονται σε μια μηχανιστική αντίληψη για τον άνθρωπο και τον κόσμο. Οι ηθογραφίες του Ντε Φιλίπο ξεκινάνε από έναν πυρήνα γνήσιας ανθρωπιάς που πηγάζει από τη βαθιά πίστη πως ο άνθρωπος είναι καλύτερος από τις συνθήκες που δημιούργησε.

Η “Φιλουμένα” είναι το αριστούργημά του. Καμωμένη από τα δοκιμασμένα υλικά της θεατρικής παράδοσης, η κεντρική ηρωίδα είναι η συμπύκνωση όλων των ηρώων του Ντε Φιλίπο. Επιστρατεύει μια πανάρχαιη και δόκιμη λογική που πηγάζει από την απόφαση του ανθρώπου να επιβιώσει μέσα σε έναν κόσμο εχθρικό. Και παλεύει – ενάντια στην κοινή λογική, ενάντια στην πρόληψη, ενάντια στην έννομη τάξη, ενάντια στους κατεστημένους θεσμούς. Χρησιμοποιεί την απάτη στην απάτη, τη βία στη βία, το ψέμα, την υποκρισία, τον θεομπαιχτισμό, την αγυρτεία, την κλοπή, την ασέβεια για να κρατηθεί στη ζωή. Πολεμάει την κοινωνία με τα μέσα που εκείνη εφηύρε για να την εξοντώσει. Και αυτή η πάλη είναι καθημερινή σε όλα τα πεδία. Με τα δόντια και με την ψυχή στα δόντια. Υπερασπίζεται το φυσικό της δικαίωμα για επιβίωση, για να δικαιώσει τη φύση.

Αυτό είναι για να είναι λαϊκό θέατρο. Πολιτικό θέατρο. Τα άλλα που ξέρουμε και μας ταλανίζουν είναι πολιτικά μαντζούνια. Η “Φιλουμένα” κάνει πολιτικές πράξεις, δεν εξαντλείται σε πολιτική λογοδιάρροια. Ξανακοιτάει τους θεσμούς από την αρχή, τον γάμο και την πατρότητα. Και τα επανατοποθετεί σε βάσεις που τινάζουν στον αέρα τη φαντασιώδη δομή της αστικής κοινωνίας. Η “Φιλουμένα” είναι “μια πόρνη που δεν σέβεται”, γιατί ξαναβλέπει τον κόσμο από τη μητριαρχική του αφετηρία. Επιβάλλει στον κόκορα το δίκαιο της κλώσας. Από αυτή τη σκοπιά η κοινωνία μας αποδομείται και ανασυγκροτείται πάνω σε μιαν αγάπη – που δεν χρειάζεται τη μεγάλη θυσία για να βιωθεί.

Και όμως ο Ντε Φιλίπο δεν έγραψε μπροσούρα, έγραψε κωμωδία – θέατρο απλό, αφοπλιστικό και απέριττο. Και ο Μάουρο Μπολονίνι έστησε μια μεγάλη παράσταση. Ξεπέρασε το φράγμα της γλώσσας, βρήκε ήχους αναλογίας στη γλώσσα μας, βοηθημένος από την έξοχη πράγματι μετάφραση του Κώστα Ταχτσή, και ανέσυρε από τα βάθη που ήταν κρυμμένη μια μεσογειακή ιθαγένεια, το ύφος του ήθους μας και σημάδεψε καίρια στον στόχο. Και υπάρχει η Ελλη Λαμπέτη για να αποδείξει πως ένας μεγάλος ηθοποιός φτιάχνει τους ρόλους, και όταν όλα φωνάζουν πως δεν του ταιριάζουν.

Οι ερμηνείες

Η Λαμπέτη δεν έπλασε τη Φιλουμένα στα μέτρα της, έπλασε μιαν “άλλη” Φιλουμένα, νόμιμη όσο κάθε άλλη προηγούμενη. Ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ χάρισε στο θέατρο άλλον έναν μεγάλο ρόλο με τα λιγότερα μέσα. Οταν ένας ηθοποιός φτάνει με την τεχνική του να εξαφανίζει την τεχνική του, αγγίζει την ουσία της υποκριτικής τέχνης. Η Σαπφώ Νοταρά, σπαρταριστή στη δεξιοτεχνία της. Ο Γιώργος Μοσχίδης, άμεσος και καίριος. Η Ολια Λαζαρίδου, εύστοχη και μετρημένη, έδειξε προσόντα ως τώρα αφανέρωτα. Η Κατερίνα Γώγου άνετη και οι φιγούρες των κυρίων Σάββα Αξιώτη, Αντώνη Καφετζόπουλου και Πάνου Μιχαλόπουλου, πλασμένες με “κινηματογραφική” ακρίβεια, βρήκαν θαυμάσιο έδαφος στις ικανότητές τους για να λειτουργήσουν. Μια τέτοια παράσταση για ένα σημαντικό έργο».