Κλειστό ποιητικό σύμπαν

Ζούμε σε μια χώρα που τη γαλούχησαν αιώνες οι ποιητές. Κι έγινε η ποίηση δημόσια εξομολόγηση, όχι ενός ατόμου, αλλά ενός έθνους και του λαού του. Αν υπήρχε περισσότερη φαντασία στην εξουσία και στους ιστορικούς των ιδεών, χωρίς ιδιαίτερη έξαρση της ιστορικής συνείδησης, θα μπορούσαν να χαρακτηρίζονται πάνω από ιστορία 3.000 χρόνων οι περίοδοί της με το όνομα ενός μείζονος ποιητή. Δεν αγνοώ πως και σήμερα διαθέτουμε μια σημαντική ποιητική δημιουργία. Μόνο που εκφράζει, συχνά συντακτικά, τη μοναξιά του ατόμου, ακόμα και του πολίτη, μέσα σε έναν κόσμο κοινόχρηστων θεσμών. Η λεγόμενη παγκοσμιοποίηση, ανάμεσα στα πολλά που προσκόμισε στην παγκόσμια συνείδηση, έφερε και εγκαθίδρυσε και μια ποιητική ματιά που, κι αν ακόμη βλέπει με άλλα μάτια και γλώσσα, διαπιστώνει, θρηνεί και εξαίρει κοινόχρηστα αγαθά, κοινόχρηστες εμπειρίες, κοινόχρηστες κατακτήσεις. Ενας λυρικός ποιητής σήμερα, είτε στην Αθήνα, είτε στο Λονδίνο, είτε στη Νέα Υόρκη, είτε στο Πεκίνο και την Αντίς Αμπέμπα, βρίσκουν στη γλώσσα τους λέξεις πανομοιότυπες στη σημασία, έστω κι αν απηχούν διαφορετικά για να εκφράσουν το αδιέξοδο μέσα στα ομοιόμορφα τείχη της οικονομίας, των πολιτικών θεσμών και των εκπαιδευτικών συστημάτων.

Ενας νέος σήμερα Ελληνας φανατικός για γράμματα, είτε καταφεύγει στο εκπαιδευτικό σύστημα της πατρίδας μας, είτε σε ιδρύματα του εξωτερικού, είτε στις βιβλιοθήκες, θα συναντήσει παντού τα ίδια συστήματα σκέψης, τα ίδια προβλήματα, τις ίδιες λύσεις και τα ίδια επιδιωκόμενα σχέδια αντιμετώπισης των αδιεξόδων του βίου, της οικονομικής ζωής και, βεβαίως βεβαίως, της ηθικής και της αισθητικής. Απόδειξη πως ένα νέος επιστήμονας που έλαβε παιδεία σε χώρα του εξωτερικού, ακόμη και ασιατική, επιδεικνύει και «πουλά» διεκδικημένες γνώσεις στην πατρίδα μας που μπορούν να του χρησιμεύσουν να σταδιοδρομήσει στο Πεκίνο, στην Αντίς Αμπέμπα, στον Καναδά, στο Οσλο και στην Αλγερία. Ακόμη κι αν έχει σπουδάσει Λογοτεχνία, Ιστορία της Ποίησης, Φιλοσοφία και Νομικά, ο κύριος πυρήνας των γνώσεών του έχει επαγγελματική εφαρμογή όπου γης. Να μη θεωρηθούν όσα γράφω εδώ ως προοίμιο μιας συντηρητικής νοσταλγίας. Ο κόσμος που ζούμε, από τη στιγμή που έχει τις ίδιες βλέψεις, είτε ζεις στην Ανατολή, είτε στον Βορρά, καταναλώνει τα ίδια τυποποιημένα προϊόντα, ενδύεται με μια, κάθε φορά, επικρατούσα μόδα και αισθητική και, κυρίως, εμπορική. Είναι λογικό να προσαρμόζεται, και για λόγους γούστου, και κυρίως οικονομικούς, στις εκάστοτε επιταγές της διεθνούς πλέον αγοράς, όχι μόνο προϊόντων, αλλά ιδεών.

Ας ξαναγυρίσουμε στη Λογοτεχνία και, βεβαίως, την Παιδεία της εποχής μας. Ενας νέος σήμερα στην Αθήνα και στο Καρπενήσι ή στην Αγκυρα και τη Σμύρνη ή στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια, το Σικάγο και τη Φιλαδέλφεια, που νιώθει την ανάγκη να εκφράσει την απελπισία του για τα στεγανά των σημερινών κοινωνιών ή τις ευκαιρίες του διεθνούς επαγγελματικού πεδίου, έχει ένα μοντέλο έκφρασης της συναισθηματικής διαμαρτυρίας ή των ελπίδων του. Αν μπορείτε να επικοινωνήσετε με τρεις ή τέσσερις φετινές ποιητικές συλλογές από τα τέσσερα σημεία του πλανήτη, θα εκπλαγείτε πόσο και η φόρμα και το περιεχόμενο, η αποδοχή ή άρνηση ιδεών ομοιάζουν τόσο, ώστε, αν μεταφράσουμε στη γλώσσα μας ένα ποίημα από μια άλλη περιοχή του πλανήτη, είναι σίγουρο πως κανείς δεν θα υποπτευθεί πως δεν είναι ελληνικό. Γιατί; Διότι οι ελπίδες, η απέχθεια, η ειρωνεία, η απόρριψη, ο ενθουσιασμός, δεν είναι διαφορετικά διατυπωμένα από ό,τι στα ελληνικά. Γιατί; Διότι ο νέος σήμερα οπουδήποτε στον πλανήτη ποιητής είχε τα ίδια επαγγελματικά, ηθικά, αισθητικά, ερωτικά, επικοινωνιακά προβλήματα. Και τα εκφράζει με τον ίδιο τρόπο, είτε στη Βόννη, είτε στο Οσλο, είτε στην Αγκυρα, είτε στο Σίδνεϊ. Με μια λέξη, δεν υπάρχει σήμερα εθνική λογοτεχνία, εθνική ποίηση. Το τραγικό είναι πως υπάρχουν ελληνικά αδιέξοδα βίου, κινεζικά, ρωσικά, αργεντίνικα.

Οταν ο Αισχύλος στην αρχαία Αθήνα γράφει τους «Πέρσες» στην Περσία, ο εθνικός ποιητής έχει να αντιμετωπίσει τη λογοτεχνική εισβολή και της ινδικής ποίησης και της ελληνικής μικρασιατικής. Γράφουν τεκμηριωμένα οι ιστορικοί της Λογοτεχνίας τις επιρροές που δέχθηκε ο Κορνάρος, γράφοντας τον «Ερωτόκριτο». Με κύρια αναφορά στο έργο που μεταποιεί στη γλώσσα του, γράφουν για την επιρροή που άσκησε στον Καβάφη η αλεξανδρινή ελληνιστική παράδοση, ο τρόπος που ο Σεφέρης αφομοίωσε τον Τ.Σ. Ελιοτ, το πώς ο Ρίτσος κυκλοφόρησε ανάμεσα στους στίχους του Μαγιακόφσκι.

Εχει ειπωθεί έξοχα πως υπάρχει μια διεθνής αλληλεγγύη των ποιητών, ένα δούναι και λαβείν ιδεών, αισθημάτων, τρόπων, ρυθμών, εικόνων. Θα έλεγε κανείς, μια χειραψία, ένας χαιρετισμός, μια πνευματική συνουσία, όπου, όμως, οι συντελεστές κρατάνε την προσωπική τους αισθητική, τον ίδιο τρόπο στη γλώσσα τους να διατυπώνουν τα όμοια συναισθήματα ανθρώπων σε ανάλογες συνθήκες στα δύο άκρα της Γης. Από χρόνια τώρα, κοντεύει πια μισός αιώνας, που δεν υπάρχει ποιητής στον τόπο μας να ακολουθήσει τον Ελύτη στο «Αξιον Εστί», πολύ περισσότερο τον Παλαμά στη «Φλογέρα του Βασιλιά», τον Ρίτσο στη «Ρωμιοσύνη», τον Παπατσώνη, για να μην πάω στον Κάλβο, τον Σολωμό και παλιότερα ακόμη στον ποιητή των «Χαιρετισμών» ή της «Νεκρώσιμης Ακολουθίας». Οταν ο Εγγονόπουλος έγραφε τον «Μπολιβάρ», τον χαρακτήριζε στον υπότιτλο «ένα ελληνικό ποίημα», όπως σαφώς θα χαρακτήριζε αγγλικό ποίημα ή γαλλικό κάθε ποιητής που θα είχε ως θέμα τον Οδυσσέα ή τη Μήδεια.

Χωρίς να εκλείπουν σήμερα από την παγκόσμια ποίηση αναφορές στα αρχαία ελληνικά, λατινικά, μεσαιωνικά, ρομαντικά πρόσωπα και αισθήματα, λείπει η προσπάθεια των ποιητών, σημαντικών χωρίς άλλο, να δοθεί μια ιδέα προσώπου γενικής πολιτισμικής αναφοράς. Η παγκοσμιοποίηση απέρριψε τη σάρκα του ποιητικού σώματος και κράτησε μόνο τον σκελετό. Οταν ο Καβάφης αναφέρεται ευθέως, είτε στην «Ιθάκη», είτε στις «Θερμοπύλες», έχει ως πυρήνα του ποιήματος την παγκόσμια πρόσληψη του αρχαίου μυθολογικού τοπίου, δίνοντάς του διαχρονική επιρροή. Και ο «Οδυσσέας» του Τζόις, παρότι κυκλοφορεί στο Δουβλίνο λίγες ώρες, μας αφορά, είτε ζούμε στη Μαλαισία, είτε στο Βλαδιβοστόκ!

Ισχυρίζομαι ωμά ότι η σημερινή, συχνά συνταρακτική, ποίηση είναι υποκειμενική και περιχαρακωμένη και ως τέτοια προσωπική βιογραφία, αδιέξοδα ή ελπίδα του γράφοντος ποιητή προσλαμβάνεται. Πότε; Ορθώς σε μια περίοδο, όπου η ανθρωπότητα ανέδειξε μια ψυχιατρική υπόθεση του Φρόιντ σε πανανθρώπινη κλεψύδρα ατομικότητας. Τονίζω πανανθρώπινη ως κοινή εμπειρία, αλλά ατομική ως προς τα βιώματα, κλειστή, περίκλειστη στα στεγανά υπόγεια του ατόμου.

Κάποτε ο «ψυχαναλυτής» της ανθρωπότητας ήταν ο ποιητής, μέσα στην «Οδύσσεια» ο αρχαίος και ο σύγχρονός μας άνθρωπος έβρισκε τις διαδρομές, τις μεταμφιέσεις, την παρενδυσία του μεμονωμένου ανθρώπου που βράζει μες στο ζουμί του, ενώ στις παλαιότερες, «εθνικές» και «τραγικές» εποχές ο ήρωας της ποίησης ήταν ο Καθρέπτης, όπου ο καθένας έβλεπε κάτι από τον εαυτό του. Σήμερα ακούμε όλο και πιο συχνά έναν αναγνώστη ποιητικού έργου να λέει πως ένα ποίημα τον «εκφράζει» ή «δεν τον εκφράζει». Ποιος θα έλεγε κάτι ανάλογο για ένα ποίημα της Σαπφούς, του Μποντλέρ, του Μαβίλη, του Αναγνωστάκη;

Από την εποχή που την Ψυχολογία διαδέχθηκε η Ψυχανάλυση το άτομο έγινε κλειστό σύστημα, σφραγισμένο γράμμα και χρειάζεται ένα σύνθημα για να ενεργοποιηθεί. Και όπως σε κάθε κλειδαριά, μόνο με μια συγκεκριμένη διαδικασία ανοίγει το ντουλάπι ή το δωμάτιο. Οταν διαβάσει κανείς Σικελιανό ή και Καβάφη, νιώθει πως τα αινίγματα, τα αδιέξοδα και οι «φυγές» είναι κοινόχρηστες εμπειρίες, μας αφορούν, γι’ αυτό και σ’ αυτή την ποίηση καταφεύγουμε για να κατανοήσουμε τα προβλήματά μας, ξέρουμε οι «Ιθάκες» τι σημαίνουν.

Ενα σύγχρονο αινιγματώδες ποίημα μας παρηγορεί μόνο, αν έστω κατανοήσουμε πως κάποιος συνάνθρωπος, έχοντας να αντιμετωπίσει τοίχο, βρήκε μια ρωγμή και πέρασε. Αρα, υπάρχει πάντα για όλους τους τοίχους μια ρωγμή, όχι για όλους η ίδια.

Η παλιά, αιώνια ποίηση ήταν πασπαρτού, η σύγχρονη, κωδικός ασφαλείας.