Σελιδοδείκτης

Daniel Defoe

Ροβινσόνας Κρούσος

Μετάφραση Γιώργος Μπαρουξής, Μεταίχμιο, 2023

Το σημαντικό μυθιστόρημα με τις περισσότερες εκδόσεις, ο Ροβινσόνας Κρούσος του Ντάνιελ Ντεφόε (Λονδίνο, 1660-1731), το πολυδιαβασμένο και οικείο ακόμα και μέσω διασκευών ή εικονογραφημένων κειμένων, με τον ομώνυμο ήρωα, συναρπάζει γενιές και γενιές.

Οι φανταστικές περιπέτειες του αφηγητή ναυαγού σε ένα έρημο νησί, που μέσω των επιστολών και του εξομολογητικού ύφους τους, με αμεσότητα και ζωντάνια, φέρνουν τον αναγνώστη κοντά στο απρόβλεπτο, το τολμηρό, το άγνωστο αλλά συγχρόνως αναδεικνύουν τη δημιουργική δύναμη του ατόμου το οποίο προσπαθεί να επιβιώσει σε αντίξοες συνθήκες, να καθυποτάξει εκμεταλλευόμενο όλες τις ευκαιρίες που του δίδονται για να προχωρήσει στη ζωή.

Γραμμένο την εποχή των μεγάλων ανακαλύψεων, των μακρινών ταξιδιών και της ανάπτυξης του εμπορίου, το κείμενο πέρα από τη δύναμη των ιστοριών που περιλαμβάνει, τη διαρκή εναλλαγή των σκηνών και των επεισοδίων, διακρίνεται για την ένταση των περιγραφών, αλλά και τους συμβολισμούς τους οποίους ο σύγχρονος αναγνώστης αναγνωρίζει σ’ αυτές. Η σχέση του πολιτισμένου δυτικού άντρα με τους «άλλους», τους διαφορετικούς που συναντάει, ο δεσμός του με τον Παρασκευά, δεσμός που εμπνέει πολλούς συγγραφείς, από τον Φώτη Κόντογλου και τη νουβέλα του Ο κουρσάρος Πέδρο Καζάς (πρόσφατη έκδοση από το Μεταίχμιο, 2022) έως τον Μισέλ Τουρνιέ στο Παρασκευάς ή Στις μονές του Ειρηνικού (μετάφραση Χρήστος Γ. Λάζου, Εξάντας, 1986). Πρόκειται άραγε για την αναζήτηση του άλλου ή για την απουσία του άλλου; Στη νουβέλα του Κόντογλου, ένα δείγμα έξοχης γραφής του φανταστικού που βρίσκεται κοντά στον Ροβινσόνα Κρούσο και στο Χειρόγραφο σ’ ένα μπουκάλι του Εντγκαρ Αλαν Πόε, η παρουσία του άλλου είναι αμυδρή, ενώ ο αφηγητής δείχνει να έχει αυτάρκεια και αυτονομία εφόσον δεν περιμένει τίποτε από τους άλλους. Τα δίπολα φύση και πολιτισμός, το άγριο, το ενστικτώδες και το ατίθασο στοιχείο του ατόμου σε σχέση με τη λογική και τον υπολογισμό, και στην περίπτωση Ντεφόε και του Κόντογλου, έχουν τη σημασία τους όπως συμβαίνει και με το πάθος των ηρώων τους να ταξιδέψουν πέρα από τα τότε γνωστά όρια του οικείου και να ανακαλύψουν τη ζωή και τα μυστήριά της.

Η παρούσα μετάφραση βοηθάει τον αναγνώστη να απολαύσει το κείμενο.

Ράινερ Μαρία Ρίλκε

Τα ελεγεία του Ντουίνο

Μετάφραση – σχόλια Θανάσης Λάμπρου, Αρμός, 2022

Οι μεταφράσεις κλασικών και κορυφαίων έργων είναι πάντα καλοδεχούμενες όταν έχουν να προσθέσουν κάτι στις προηγούμενες και να συμβαδίσουν με τις γλωσσικές ανάγκες της εποχής. Πάντως, η σύγκριση με τις μεταφράσεις που προηγήθηκαν είναι αναπόφευκτη και κάθε καινούργια πρόταση θα πρέπει να αποσκοπεί στη βελτίωση των όποιων παλαιότερων αβλεψιών. Εξάλλου, δεν είναι εύκολη η μετάφραση της ποίησης και ιδιαιτέρως των έργων του Ρίλκε, εν προκειμένω του αριστουργήματός του Οι ελεγείες του Ντουίνο.

Οι ελεγείες του Ντουίνο (δημοσίευση 1923, την ίδια χρονιά που κυκλοφόρησε η Ερημη χώρα του Τ.Σ. Ελιοτ) έχουν μεταφραστεί πολλές φορές στη γλώσσα μας. Ενδεικτικά αναφέρονται οι μεταφράσεις του Δημ. Στ. Δήμου, που δημοσιεύτηκαν σε δύο τεύχη του περιοδικού «Μορφές» (1951 και 1952), ενώ κυκλοφόρησαν σε βιβλίο το 1975 από τις εκδόσεις Κωνσταντινίδη. Το 1957 εκδίδονται από τον Κάδμο, σε μετάφραση του Αρη Δικταίου – η ίδια μετάφραση κυκλοφορεί και από τις εκδόσεις Ενδυμίων, 2015 -, ενώ το 2011 σε μετάφραση της Μαρίας Τοπάλη από τον Πατάκη. Υπάρχουν ωστόσο και πολλές άλλες που δεν είναι δυνατόν να αναφερθούν στο σύντομο σχόλιο.

Κοινός τόπος είναι ότι ο μεταφραστής έχει να αναμετρηθεί με ένα απαιτητικό κείμενο και γι’ αυτό θα πρέπει να γνωρίζει πολύ καλά το έργο του ποιητή, τις αναφορές αλλά και τις σιωπές του, τη μουσικότητα καθώς είναι ποίηση και άρα η όποια πεζολογικού τύπου μορφή του διαθέτει ρυθμό, κάτι που δυστυχώς δεν παρατηρείται στην πρόσφατη απόδοση των Ελεγειών – δεν γίνεται κατανοητό γιατί αποδίδεται ως τα Ελεγεία, ενώ και στα γερμανικά η λέξη είναι θηλυκού γένους.

Η ατυχής επιλογή πολλών λέξεων όπως και η συχνή χρήση των δευτερευουσών προτάσεων στερούν τον ρυθμό, τις συνηχήσεις από το κείμενο. Ενδεικτικά αναφέρονται τα ακόλουθα: «τα ζώα τα εφευρετικά»(findigen) κατά τον Λάμπρου, κατά τον Δικταίο «με τα ένστικτα», τα «σοφά» σύμφωνα με τον Δήμου και τα «πονηρά» κατά την Τοπάλη· ή η επανάληψη του «που»: «αυτή που απογοητεύει γλυκά, αυτή που με τόσο κόπο…». Χρησιμοποιούνται ρηματικοί τύποι όπως στην περίπτωση κατά την οποία αποδίδεται η υπέροχη λέξη «unsterblich» ως «δεν έχει εξαφθαρτισθεί»(;), η οποία από τον Δικταίο αποδόθηκε «…αθάνατο δεν είναι» – και η Τοπάλη χρησιμοποιεί το ίδιο επίθετο. Ή παρακάτω: «…να ελευθερωθούμε από αυτούς που αγαπούμε αγαπώντας» και «Γιατί δεν υπάρχει πουθενά για να μείνεις» (Πρώτη Ελεγεία). Κρίμα που τα ουσιαστικά και τα επίθετα του πρωτοτύπου με τις αποχρώσεις τους δεν αποδίδονται κατάλληλα, αλλά και γιατί, σε πολλές περιπτώσεις, χάνεται η υπαινικτικότητα και η αμφισημία τους. Θα ήταν χρήσιμο να επισημανθούν οι όποιες αδεξιότητες και από τον ειδικό επιμελητή του εκδοτικού οίκου έτσι ώστε αυτές να αποφευχθούν.

Katherine Anne Porter

Χλωμό άλογο, χλωμός αναβάτης

Μετάφραση Εφη Τσιρώνη, Κλειδάριθμος, 2022

Η αμερικανίδα συγγραφέας Κatherine Anne Porter (1890-1980), σηµαντική διηγηµατογράφος µε ένα µόνο µυθιστόρημα στο συνολικό της έργο, Το πλοίο των τρελών, 1962, που αναφέρεται στην περίοδο 1931-1932, μετά από επίσκεψή της στο Βερολίνο, δεν είναι γνωστή στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, μιας και μεταφράστηκαν έργα της κάπως καθυστερημένα, μολονότι τα θέματά της αλλά και η γραφή της, η επηρεασμένη από το έργο του Χένρι Τζέιμς, είναι ελκυστικά για τον σύγχρονο αναγνώστη. Χρησιμοποιεί την ελλειπτική γραφή σε ορισμένα σημεία, ενώ το φανταστικό εισχωρεί δυναμικά στο πραγματικό, ώστε και τα δύο μαζί γίνονται αξεδιάλυτα. Η συγγραφέας όταν έγραφε το μυθιστόρημα Το πλοίο των τρελών σίγουρα γνώριζε το ομότιτλο ποιητικό έργο του Γερμανού Σεμπάστιαν Μπραντ (1458-1521), ένα πολύστιχο διδακτικό ποίημα, στο οποίο γίνονται αναφορές στα ανθρώπινα ελαττώματα.

Στις τρεις νουβέλες που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, με τον τίτλο Χλωμό άλογο, χλωμός αναβάτης – o τίτλος της τρίτης κορυφαίας νουβέλας -, διακρίνει κανείς τη θεματική της συγγραφέως αλλά και την τεχνική που χρησιμοποιεί, ήτοι τις παρεμβάσεις ονείρων στη ροή της ιστορίας, την απρόσμενη αλλαγή των σκηνών και τις χρονικές μεταβάσεις από το ένα θέμα στο άλλο.

Η γραφή, στιβαρή και σφικτή, συνδέει διαφορετικές σκηνές και διαθέσεις με φυσικότητα και αυθεντικότητα, ενώνει στιγμιότυπα από τον μικρόκοσμο των ηρώων της που αποκτούν σημασία, όσο μικρά και ασήμαντα και αν είναι αυτά. Αναπτύσσει τα θέματά της, όπως είναι ο θάνατος, η σύγκρουση του καλού και του κακού, τα ελαττώματα των ανθρώπων, ο πόλεμος και η ειρήνη, η απληστία και η ανιδιοτέλεια, με τον τρόπο που επιβάλλει το μυθιστόρημα – ανάπτυξη χαρακτήρων, λεπτομερείς περιγραφές σκηνών και επεισοδίων, συνομιλία μεταξύ των ενοτήτων, εν ολίγοις επεξεργασμένη πλοκή και σύνθετους χαρακτήρες. Εν τω μεταξύ η ειρωνεία και η αλληγορία, οι συμβολισμοί τονίζουν την αέναη αντιπαράθεση των ανθρώπινων χαρακτηριστικών.

Στην πρώτη, Θνητή ζωή, αλλά και στην τελευταία, Χλωμό άλογο, χλωμός αναβάτης, χρησιμοποιούνται αυτοβιογραφικά στοιχεία, μέσω της ηρωίδας της, η οποία είναι μια ανεξάρτητη και σκεπτόμενη νεαρή γυναίκα. Στην τελευταία, μάλιστα, αναπτύσσεται το θέμα του θανάτου με ευαισθησία, μέσω της περιπέτειας της υγείας της ηρωίδας, η οποία έχει προσβληθεί από την ισπανική γρίπη, με φόντο τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η σύνδεση των διαφόρων επεισοδίων, όπως και στη Θνητή ζωή, είναι πιο χαλαρή, τεχνική που θυμίζει τη γραφή του Χένρι Τζέιμς. Ο τίτλος, ωστόσο, Χλωμό άλογο, χλωμός αναβάτης, παραπέμπει στο γνωστό ποίημα του Γκαίτε, τον Βασιλιά των ξωτικών, Der Erlkönig, στο οποίο ένα άλογο με τον αναβάτη του παραπέμπουν στον θάνατο.