Φαινόμενο, μύθος (και σκάνδαλο;)

Συραγώ Τσιάρα

Ιστορικός τέχνης, διευθύντρια Εθνικής Πινακοθήκης Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου

«Το να κοιτάζουμε τον μύθο δεν σημαίνει ότι τον ακυρώνουμε»

Στην εποχή μας το μοντέλο ανάγνωσης του ιδιοφυούς καλλιτέχνη που εμπνέεται από τη μούσα του για να συλλάβει τα αριστουργήματα που ανέτρεψαν τον κανόνα της τέχνης δεν αντέχει πλέον ούτε στην κριτική σκέψη ούτε στη θεσμική πρόσληψη της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είναι αλήθεια ότι το έργο του Πάμπλο Πικάσο έχει αναλυθεί κατά κόρον σε σχέση με την προσωπική του ζωή και τις ερωτικές του σχέσεις, ακόμη και οι περίοδοι στις οποίες ταξινομείται συνδέονται με τις γυναίκες της ζωής του, ενώ η καταπίεση, η εκμετάλλευση, η συναισθηματική και ψυχική εξουθένωση στην οποία τις υπέβαλε χτίζοντας ταυτόχρονα για τον εαυτό του τον μύθο του αδηφάγου σεξουαλικά, ακαταμάχητου εραστή, αποτελούσε για δεκαετίες μια «κανονική» και αδιαφιλονίκητη προσέγγιση, κάτι το φυσιολογικό μέσα στον πατριαρχικό λόγο. Η αλλαγή του παραδείγματος ξεκίνησε από τη δεκαετία του ’70 με τη φεμινιστική κριτική που ανέσυρε από την αφάνεια τη γυναίκα δημιουργό, την παραγνωρισμένη μούσα και το έμφυλο βλέμμα, ενώ το κύμα του #MeToo άρχισε πρόσφατα να σαρώνει αιώνιες παραδοχές για τη σιωπηρή αποδοχή σεξιστικών συμπεριφορών και την αυτονόητη υποταγή στην αλαζονεία του μεγαλοφυούς δημιουργού. Αυτές οι εξελίξεις έχουν ταρακουνήσει δημιουργικά τη μεθοδολογία της ανάλυσης και της ερμηνείας του έργου τέχνης – ελπίζω και τις εργασιακές σχέσεις – επιτρέποντας νέα ενδεχόμενα στα ερωτήματα που θέτουν επιμελητές και ιστορικοί στο έργο τέχνης, τις συνθήκες παραγωγής και τους όρους έκθεσης. Τηρουμένων των αναλογιών, θα μπορούσαμε να διαγνώσουμε αντίστοιχης ισχύος επίδραση με την ανανεωτική πνοή που επέφερε στην πολιτισμική θεωρία και τη μουσειακή πρακτική η μετααποικιακή ανάλυση, καθώς και το πρόσφατο κίνημα Black Lives Matter.

Ωστόσο, όσο και αν είναι σημαντικό και ελπιδοφόρο να ανανεώνουμε τα ερμηνευτικά μας εργαλεία αντλώντας από την οπτική του κινηματικού λόγου και τα ζητήματα που θέτει η εποχή μας, άλλο τόσο γενικευτικό, απλουστευτικό και παραπλανητικό παραμένει το να αντιμετωπίζουμε το καλλιτεχνικό έργο αποκλειστικά ως αντανάκλαση της ψυχοσύνθεσης, της ιδιοσυγκρασίας ή έστω της ιδιαιτερότητας του δημιουργού του. Είναι για παράδειγμα εξόχως διαφωτιστικό να λαμβάνουμε υπόψη μας τα δεδομένα γύρω από την ψυχική υγεία του Γιαννούλη Χαλεπά και του Βίνσεντ βαν Γκογκ ή τη σεξουαλικότητα του Γιάννη Τσαρούχη για να συλλάβουμε το έργο τους, αλλά η εξάντληση των επιχειρημάτων και του ερμηνευτικού μας ρεπερτορίου ανάμεσα στην ιδιοφυία, την παράνοια και την ομοφυλοφιλία, χωρίς να λάβουμε υπόψη το σύνολο των θεσμικών, κοινωνικών και υλικών δεδομένων, την κινητικότητα, τις επιδράσεις, το συνολικό πλέγμα των σχέσεων μέσα στις οποίες διαμορφώθηκε και εξελίχθηκε ο εικαστικός τους λόγος και η πρόσληψή του, είναι τουλάχιστον ανεπαρκής και τελικά μειωτική για το έργο τους.

Οσο περίτεχνα κατασκευάζεται ένας μύθος από τον ίδιο τον δημιουργό ή όσους αντλούν κέρδος από την υπεραξία του έργου τέχνης, άλλο τόσο προσεκτικά πρέπει κανείς να αρχίσει να αφαιρεί τα πέπλα, χωρίς να φοβάται ότι η απομυθοποίηση σημαίνει και απαξίωση. Το να κοιτάζουμε τον μύθο κατάματα δεν σημαίνει ότι τον ακυρώνουμε. Ετσι κι αλλιώς οι μύθοι συντηρούνται γιατί τους έχουμε ανάγκη σε συλλογικό επίπεδο. Απλώς, στεκόμαστε με καθαρότερη σκέψη απέναντί τους και απολαμβάνουμε ό,τι έχουν να μας προσφέρουν με περισσότερη επίγνωση και ελευθερία.

g

Θούλη Μισιρλόγλου

Καλλιτεχνική διευθύντρια του MOMus-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης

«Επανασύνδεση με το νόημα της διαλεκτικής και της τέχνης»

Εδώ και πολλές δεκαετίες η «αθωότητα» των έργων τέχνης έχει αναιρεθεί ως ένας παλιός μύθος. Τα έργα τέχνης δεν είναι απλώς τα υλικά τους μέρη. Δημιουργούνται εντός συγκεκριμένων ιστορικών συγκειμένων από ανθρώπους με ιδιαίτερες ταυτότητες και έχουν κατά συνέπεια τέτοιες παραμέτρους ενσωματωμένες μέσα τους. Πώς τεκμηριώνονται όμως αυτές οι παράμετροι; Αρκεί η προτεραιότητα του πολιτικού ριζοσπαστισμού για να προσλάβουμε ένα σύνθετο καλλιτεχνικό έργο; Μήπως, μπροστά στο διακύβευμα της πολιτικής επαναδιαπραγμάτευσης της Ιστορίας, διαγράφουμε σημαντικές όψεις της καλλιτεχνικής έκφρασης;

Στην αντήχηση του #ΜeΤoo, έχει ξεκινήσει ένα είδος εξέγερσης που μεταμορφώνει τον Πικάσο σε σεξουαλικό τέρας, βιαστή ή και παιδόφιλο. Αναμένεται δε να κορυφωθεί τον επόμενο μήνα με τα εγκαίνια της έκθεσης «It’s Pablo-matic» στο Brooklyn Museum στη Νέα Υόρκη. Eίναι όμως αυτή η κριτική ανάγνωση που προσδοκούμε;

Ορισμένες μελέτες, όπως της Laurence Madeline (Picasso. 8 femmes, Hazan 2023), επιχειρούν εναλλακτικές προσεγγίσεις του έργου του Πικάσο και εκεί φαίνεται ότι η μετατροπή των συντρόφων του σε θύματα ή μάρτυρες βολεύει τόσο τους ιστορικούς του παρελθόντος όσο και τις ριζοσπαστικές φεμινίστριες του σήμερα. Για αντίθετους λόγους. Ο Berys Gaut (Art, Emotion and Ethics, Oxford University Press 2007) έχει υποστηρίξει ότι η γνώση της στάσης του Πικάσο απέναντι στις γυναίκες σε μεγάλο μέρος της ζωής του φωτίζει τις στάσεις απέναντι στις γυναίκες που αποτυπώνονται σε μεγάλο μέρος του έργου του.

Ο κριτικός λόγος οφείλει να πορευτεί (και) με μια πολιτική επανανάγνωση της Ιστορίας. Κι αυτό πρέπει να πιστωθεί, εν μέρει, στην «κουλτούρα της ακύρωσης» (cancel culture). Ο τηλεθεαματικός, ωστόσο, υπερφωτισμός μιας αρνητικής όψης της καλλιτεχνικής βιογραφίας κινδυνεύει να εξορίσει πολλές οπτικές για τα καλλιτεχνικά έργα και την αντίληψη του κόσμου.

Πώς υπερασπιζόμαστε, λοιπόν, στ’ αλήθεια την κοινωνία; Με «λαϊκά δικαστήρια» που θα αποφασίσουν αμετάκλητα αν ο Πικάσο είναι καλλιτεχνική ιδιοφυία ή ζωώδες κάθαρμα, αν πρέπει να τον αγαπάμε ή να τον μισούμε, αν πρέπει να τον κρατήσουμε στον θρόνο του ή να τον αποκαθηλώσουμε;

Για άλλους η τέχνη είναι στάση και αντίληψη ζωής, για άλλους εργαλείο. Ο κριτικός λόγος όμως, όπως και τα παιχνίδια των ανθρώπινων σχέσεων, έχει αποχρώσεις και επίπεδα. Γνωρίζοντας την ιστορική καταπίεση των γυναικών, αντί να μένουμε καθηλωμένοι στη λατρεία του θριαμβεύοντος λευκού άντρα, μπορούμε να προσεγγίσουμε το παρελθόν όχι γκρεμίζοντάς το, αλλά ξαναχτίζοντάς το με περισσότερη φαντασία και ευαισθησία. Η επανασύνδεση με το νόημα της διαλεκτικής και της τέχνης είναι πολύ πιο σύνθετη από τη μονοσήμαντη αλλαγή θέσεων μέσα στον ευρύ χώρο της εξουσίας (της ερμηνείας). Και θα συνεχίσουμε να μένουμε πάντα έκπληκτοι μπροστά στο έργο του Πικάσο.

g

Κυριάκος Κουτσομάλλης

Γενικός διευθυντής Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή

«Η μυθοποίηση εγείρει μοιραία και την αμφισβήτηση»

Στην προσπάθεια προσέγγισης και παρακολούθησης του έργου του Picasso, ο οποίος κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής του πορείας άφησε ανεξίτηλα ίχνη της προσωπικότητάς του, είναι άσκοπο να θέλει να διαχωρίσει κανείς τον άνθρωπο από τον δημιουργό και το αντίθετο, τον δημιουργό από τον άνθρωπο.

Είναι γνωστές οι κυκλοθυμικές εξάρσεις και εξάψεις του Picasso, όπως και το δύστροπο του χαρακτήρα του, ο εγωκεντρισμός και η ψυχοσυναισθηματική περιπλοκότητα του ατόμου. Τα στοιχεία της προσωπικής του ζωής όμως δεν θα ήταν σκόπιμο ο αναλυτής του έργου του να τα αφήνει να υπεισέρχονται σε αυτό που ο κατεξοχήν εικονοκλάστης του μοντερνισμού ζωγράφος με τόλμη, υπερβάλλοντα ζήλο, έντονο αντικομφορμισμό, ακόρεστη απληστία για την ζωή, την αμείωτη περιέργεια για την κατανόηση του ανθρώπου και του πεπρωμένου του, με απόλυτη ιδιοσυγκρασιακή εκφραστική ελευθερία επιχείρησε την εξέγερση κατά του κατεστημένου, επιφέροντας καίριας σημασίας ρήγματα στα έως τότε αισθητικά ειωθότα. Ο Picasso είναι ο ζωγράφος που σε καμία στιγμή δεν άφησε τον εαυτό του στο περιθώριο των γεγονότων. Αντιθέτως, με τη δύναμη του χαρακτήρα και ενίοτε με τρόπο σπαρακτικό ανέδειξε τις αντιφάσεις που ο χρόνος επιφύλαξε στον άνθρωπο.

Από τα γαλάζια και ροζ σκιρτήματα (1901-1906), τους κυβιστικούς πειραματισμούς που με τη συνέργεια και σύμπραξη του φίλου του Georges Braque ανέδειξε (1907-1908) σε κίνημα που αδιαμφισβήτητα αντιπροσωπεύει έναν σημαντικό σταθμό στην πολύτροπη και πολύπλοκη πορεία του. Από τις νεοκλασικίζουσες ευτραφείς γυναικείες φιγούρες που έλκουν την καταγωγή τους από τις γενέθλιες επιρροές του ιβηρικού πριμιτιβισμού (1917) έως την επιστροφή του στην Ισπανία το 1934 όπου πήγε για να σταθεί αλληλέγγυος στον καταδυναστευόμενο λαό και την εμβληματική «Guernica» την οποία ζωγράφισε με αντιφασιστικό μένος, πυρακτωμένο μίσος, σάτιρα, σαρκασμό, λοιδορία, σουρεαλιστικούς συμβολισμούς και εξπρεσιονιστικές παρορμήσεις βίας προκειμένου να ανακεφαλαιοποιήσει σε μεγεθυσμένη κλίμακα την εικόνα του πόνου και της οργής. Το μνημειακών διαστάσεων αυτό έργο ως σπαρακτική πράξη αντίδρασης κατά της επιχειρούμενης ταπείνωσης μυθοποίησε τον δημιουργό του ως τον μεγαλύτερο καλλιτέχνη του 20ού αιώνα.

Η όποια μυθοποίηση εγείρει μοιραία, ωστόσο, κάποια στιγμή και την αμφισβήτηση. Κι έτσι ένα απομυθοποιητικό διάβημα μπορεί να αποβεί επικίνδυνο. Στον καθένα συνεπώς έγκειται να αποφασίσει ποια στάση θα τηρήσει ανάμεσα στο έργο και τη ζωή του δημιουργού. Και τούτο γιατί δεν κάνουμε λόγο για μύθους, υπερανθρώπους και θεούς αλλά για ανθρώπους με ελαττώματα και διαστροφές. Είναι απαραίτητο, συνεπώς, να δούμε την Ιστορία με τα δικά μας σύγχρονα μάτια του σήμερα. Αν θέλουμε να επιλέξουμε την αγγελική όψη των πραγμάτων, τότε πολλά από τα έργα των Βαν Γκογκ, Γκογκέν, Τζακομέτι, Μοντιλιάνι, Σίλε, Κλιμτ και βέβαια του Πικάσο που κοσμούν τους τοίχους των μουσείων θα έπρεπε να αποκαθηλωθούν. Προσωπικά δεν είμαι έτοιμος για μια παρόμοια επιλογή.

g

Αλέκος Λεβίδης

Ζωγράφος, τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών

«Δεν έχω συνηθίσει να βλέπω έργα ζωγραφικής βάσει βιογραφικού σημειώματος»

Ο John Berger, γνωστός άγγλος κριτικός τέχνης, συγγραφέας και ζωγράφος, αρχίζει το βιβλίο του «Success and Failure of Picasso», που εκδόθηκε το 1965, με την εξής φράση: «Ο Πικάσο είναι τώρα πλουσιότερος και διασημότερος από οποιονδήποτε άλλο καλλιτέχνη μέχρι σήμερα». Πενήντα οκτώ χρόνια αφότου γράφτηκε αυτή η φράση δεν έχει χάσει την επικαιρότητά της. Μόνη διαφορά, ότι τα τελευταία πενήντα χρόνια ο Picasso δεν έχει προφανώς λόγο να ασχολείται με τα περιουσιακά του.

Η φήμη του ακόμα μεσουρανεί και, όπως συνέβαινε και στον 20ό αιώνα, ελάχιστοι σε αναλογία από τα πλήθη που αναγνωρίζουν το όνομά του έχουν αντικρίσει ποτέ κάποιο έργο του. Νομίζω ότι θα μπορούσε να παραλληλίσει κανείς την περίπτωσή του με εκείνη ενός άλλου σουπερστάρ του 20ού αιώνα, του Αϊνστάιν. Δύο λέξεις τούς χαρακτηρίζουν: κυβισμός τον έναν και σχετικότητα τον άλλο. Μέχρι εκεί. Ο κυβισμός ωστόσο αποτέλεσε τη θρυαλλίδα της επανάστασης της μοντέρνας ζωγραφικής. Σε χρόνο μηδέν γκρέμισε τον αναπαραστατικό κώδικα της Αναγέννησης που στηρίζεται στον σκιοφωτισμό για την ανάδειξη της στερεότητας των μορφών και την προοπτική για την απόδοση των τριών διαστάσεων του χώρου και άνοιξε έτσι διάπλατα τις πόρτες για τις πιο ακραίες εκδοχές της νεωτερικής τέχνης.

Κορυφαίος πίνακας του προηγούμενου αιώνα είναι βέβαια η «Guernica», καταγγελία της βίας και της φρίκης του πολέμου, μνημείο της ενσυνείδησης και της αντίστασης στον φασισμό, εκφρασμένος σε ένα, αν μπορεί κανείς να το ονομάσει έτσι, «κλασικό» στην εντελέχειά του, μετακυβιστικό ιδίωμα. Και μόνο αυτό το μνημειώδες έργο θα αρκούσε για να δικαιώσει τη φήμη του. Πολλά έχουν γραφτεί για τον Picasso, ωστόσο δεν πιστεύω ότι το θέμα έχει κλείσει. Το έργο του είναι μια ιστορία της μοντέρνας τέχνης από μόνο του. Εμπεριέχει τις κατακτήσεις της, τα ρεύματά της, τα πισωγυρίσματα και ενίοτε τα αδιέξοδά της.

Τα πενήντα χρόνια από τον θάνατό του είναι μια ασφαλής απόσταση για μια νηφάλια κριτική αναθεώρηση του έργου του. Αντίστοιχα, τα πενήντα χρόνια είναι μια ευκαιρία για μια, σύμφωνα με το πνεύμα των καιρών, πλήρη αποδόμηση του μύθου. Μισογυνισμός, εκμετάλλευση κοντινών προσώπων κ.τ.λ.

Δεν έχω συνηθίσει να βλέπω έργα ζωγραφικής βάσει βιογραφικού σημειώματος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η τοποθέτηση ενός ζωγράφου σε τόπο και χρόνο μού είναι άχρηστη. Ωστόσο δεν αισθάνομαι ότι μου είναι απαραίτητο να γνωρίζω ποιες είναι οι σχέσεις του Vermeer με την υπηρέτριά του για να αφεθώ στη γοητεία του πίνακά του «Κορίτσι με μαργαριταρένιο σκουλαρίκι», ή, όταν βλέπω την Ηρα καθισμένη στον θρόνο της στο ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα, να σκέφτομαι τη σύζυγο του Φειδία στον γυναικωνίτη…

g

Στέφανος Δασκαλάκης

Ζωγράφος

«Επιστρέφουμε στον πουριτανισμό του 19ου αιώνα»

Η σχέση τέχνης και ηθικής απασχολεί τη σκέψη ήδη από την αρχαιότητα. Είναι επίσης πολύ παλαιό το ερώτημα αν τα όσα συμβαίνουν στη ζωή του καλλιτέχνη αντανακλώνται με τρόπο άμεσο στο έργο του.

Ως προς το κριτήριο της ηθικής θα ήθελα να αναφέρω ένα παράδειγμα ακραίο, που όμως, ακριβώς γι’ αυτό, είναι αρκετά αποκαλυπτικό: Ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ από το 1747 μέχρι το 1751 κάνει τέσσερα παιδιά και το 1752 ίσως και ένα πέμπτο. Ολα τα εγκαταλείπει στο βρεφοκομείο. Την εποχή εκείνη το ποσοστό θνησιμότητας των παιδιών που είχαν αυτή την τύχη ανερχόταν στο 70%. Ποια θα έπρεπε να είναι η στάση μας απέναντι στο έργο του; Θα έπρεπε να κάψουμε τα βιβλία του επειδή, προφανώς, καταδικάζουμε τις συγκεκριμένες πράξεις του; Πάντως η Ιστορία τον θεωρεί μεγάλο πνεύμα και ο τάφος του βρίσκεται στο Πάνθεον.

Πρόσφατα κάποιοι ζήτησαν από το μουσείο Μετροπόλιταν της Νέας Υόρκης να ξεκρεμάσει ένα έργο του Μπαλτίς το οποίο παριστάνει ένα νεαρό κορίτσι σε στάση «σεξουαλικά υπαινικτική». Tο μουσείο ευτυχώς αρνήθηκε.

Διαβάζω ότι πολλοί θέλουν να επέμβουν στα λογοτεχνικά έργα του παρελθόντος και να αλλάξουν λέξεις και εκφράσεις για λόγους ηθικής και πάσης φύσεως «ορθότητας». Με ποιο δικαίωμα;

Φαίνεται ότι επιστρέφουμε στον πουριτανισμό του 19ου αιώνα, στη λογοκρισία και τον σκοταδισμό.

Ως προς την αντιστοιχία ανάμεσα στα γεγονότα της ζωής με τα έργα των καλλιτεχνών πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί. Η διαδικασία μετάπλασης των βιωμάτων και των συγκινήσεων στην πορεία αναγωγής τους σε μορφές τέχνης είναι αργή και πολύπλοκη, και γι’ αυτό είναι εξαιρετικά παρακινδυνευμένο το να θέλουμε να εξηγήσουμε τα έργα από τη βιογραφία.

Μπορεί το έργο ζωγραφικής να έχει σαν πρώτη ύλη τα βιώματα, τα αισθήματα και τις συγκινήσεις του καλλιτέχνη, όμως αυτό που κάνει το έργο τέχνης αυτό που είναι, είναι ακριβώς η αυτονομία του απέναντι στον δημιουργό του.

Σημασία έχει λοιπόν το έργο του Πικάσο αυτό καθ’ εαυτό. Εργο πολύμορφο και διαρκώς ανανεούμενο.

Εξαιρετικός σχεδιαστής ήδη από τα 13 του χρόνια. Δημιουργεί την μπλε και ροζ περίοδο, κατόπιν τον «Κυβισμό» και συνεχίζει με τα «Νεοκλασικά» γύρω στο 1920. Κάνει στη συνέχεια την «Γκερνίκα» το 1937. Την ίδια εποχή έχουμε τη «Suite Vollard» με 100 χαρακτικά και θα συνεχίσει μετά το ’40 και το ’50 με πολλά έργα σε διάλογο με την ιστορία της ζωγραφικής.

Εχω στον νου μου ένα εξαιρετικό κεραμικό του. Είναι μια γυναικεία φιγούρα που κρατάει έναν αμφορέα, έργο του 1947-48, στο οποίο δίνει συμπυκνωμένη την αίσθηση του μεσογειακού φωτός…

Ο Πικάσο λοιπόν δεν σταματάει στον κυβισμό, αλλά διαρκώς ανακαλύπτει. «Δεν ψάχνω, βρίσκω» έλεγε. Μέχρι το τέλος της ζωής του.

Γίνονται διαρκώς προσπάθειες για νέες αναγνώσεις του έργου του. Θυμάμαι, για παράδειγμα, μια μεγάλη έκθεσή του που είδα στο Grand Palais στο Παρίσι, «Ο Πικάσο και οι Δάσκαλοι» το 2008. Εργα του Λουκά Κράναχ, του Ενγκρ, του Γκρέκο, του Γκόγια και δίπλα, αντικριστά έργα του Πικάσο που έχει εμπνευστεί από αυτά.

Σε μια άλλη έκθεση είχα δει χαρακτικά του Ρέμπραντ και του Πικάσο δίπλα δίπλα.

Τα έργα της ζωγραφικής επαναξιολογούνται διαρκώς. Ζωγράφοι ξεχνιούνται, όπως ο Βέρμεερ και ο Γκρέκο, και ανακαλύπτονται ξανά. Αλλοι που μεσουρανούσαν στην εποχή τους χάνουν σιγά σιγά τη λάμψη τους. Για πόσο δεν ξέρουμε.

Η δική μου γενιά μεγάλωσε με τον Πικάσο και της είναι αδύνατο να φανταστεί τη ζωγραφική χωρίς αυτόν.

Ο χρόνος προσφέροντας την απαραίτητη απόσταση ίσως δώσει τη δυνατότητα για νέες προσεγγίσεις.

g

Αλέξης Βερούκας

Ζωγράφος

«Ανώφελες οι ντετερμινιστικού τύπου αναλύσεις σε τέτοια έργα»

Η απόλυτη επικράτηση του Πικάσο σε όλους τους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, μοιραία διατάσσει τα ηθικά όρια και επιβάλλει ανοχή στην υφαρπαγή, την εκμετάλλευση και την αυθαιρεσία. Η μεγαλύτερη δημιουργική «μηχανή» στην Ιστορία, δίπλα ίσως μόνο στον Μιχαήλ Αγγελο, ενίσχυσε με διάφορες ωφελιμιστικές επιδόσεις τον κινητήρα της. Πολλές σελίδες μυθοπλασίας, θεωρίας και κριτικής έχουν αφιερωθεί στον «μισογυνισμό» του. Είναι πολύ σχετικός κατά τη γνώμη μου αυτός ο χαρακτηρισμός για έναν καλλιτέχνη που μοιράστηκε τη ζωή του με τουλάχιστον 15 γυναίκες. Σχεδόν ούτε μέρα μόνος του δηλαδή. Αφησε πίσω του χιλιάδες έργα με θέμα τη γυναίκα, πορτρέτα, γυμνά. Τετρακόσια μόνο με την τελευταία του σύντροφο Ζακλίν. Οι διάφορες ανά εποχές εκδοχές της απεικόνισής της επέβαλαν νέα πρότυπα για τη μορφή της γυναίκας στη μόδα, τη φωτογραφία, τη γραφιστική, το σινεμά, παντού. Αν έχει και κάποια ακραία, τερατώδους κοπής χαρακτηριστικά, είναι γιατί ο Πικάσο την ορίζει ως κάτοπτρο του σύγχρονου κόσμου. Σε αυτή τη συνολική επινόηση και ανασύνθεσή της, ο υποκείμενος μισογυνισμός του είναι υπό αμφισβήτηση πιστεύω.

Με τις μεταλλάξεις των μορφών του έγινε ο κεντρικός μύστης του φανταστικού μουσείου της εποχής μας. Παρατήρησε με ανατομική επιμέλεια και ανάπλασε με νεωτερική γλώσσα την τέχνη 5.000 ετών από όλη τη γη. Εκατοντάδες μιμητές και χιλιάδες επίγονοι προέκυψαν από το έργο του. Με δύο όμως μνημειακά έργα, τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν» και την «Γκερνίκα», μονοπωλεί ως ζωγράφος την εκπροσώπηση της τέχνης ενός αιώνα. Περισσότερο από όλους τους καλλιτέχνες των παρελθόντων αιώνων. Πρωτότοκο εμβληματικό αριστούργημα του κυβισμού το πρώτο. Εργο του «δεύτερου κυβισμού» του η «Γκερνίκα», προχωράει στο μέλλον ολόφρεσκη και οριστική διαμαρτυρία της ανθρωπότητας για τη φρίκη και τα δεινά του πολέμου. Δεν σημαίνει αυτό κάτι για την ποιοτική υπεροχή του κυβισμού στον Πικάσο σε σχέση με τις άλλες περιόδους του σουρεαλισμού, του νεοκλασικισμού κ.λπ. Υποπτεύομαι, έγκειται στα λειτουργικά χαρακτηριστικά της κυβιστικής μηχανικής που αναβάθμισε και ενίσχυσε τη ζωγραφική πράξη ως παραγωγό εικόνας απέναντι στη φωτογραφία και το σινεμά στον 20ό αιώνα γενικότερα. Της έδωσε δηλαδή τα πλεονεκτήματα για μια «νίκη στα σημεία».

Το δημιουργικό μυστήριο του Πικάσο είναι ίσως ο πιο γοητευτικός μύθος του σύγχρονου κόσμου που, παράλληλα στην όχθη της επιστήμης, πλησιάζει στην αποκάλυψη του μυστηρίου της ίδιας της ζωής. Το να εφαρμόσει κανείς ντετερμινιστικής αρχής αναλύσεις και κοινωνιολογικές «στατιστικές» σε έργα με τόσο αρχέγονο ριζικό σύστημα είναι ανώφελο. Η βιβλιογραφία για αυτά βέβαια καταλαμβάνει τα περισσότερα τρέχοντα μέτρα στις βιβλιοθήκες όλων των γλωσσών.

Προτιμότερο όμως είναι, όπως μας προτρέπει ο Ντέιβιντ Χόκνεϊ, να αφήσουμε μόνον τον δημιουργό του να αφηγηθεί το έργο του στο πιο μακρύ και συναρπαστικό μυθιστόρημα του περασμένου αιώνα: τον κατάλογο των 16.000 εικόνων και 33 τόμων του Κριστιάν Ζερβός.

g

Μιχάλης Αρφαράς

Ζωγράφος, ομότιμος καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών

«Γνωρίζουμε μόνο τη μία όψη του νομίσματος»

Οταν αναλύουμε την τέχνη ενός καλλιτέχνη, παίρνουμε υπόψη μας βιογραφικά του στοιχεία που σχετίζονται με τις συνθήκες στις οποίες δημιούργησε το έργο του. Αυτό ισχύει βέβαια και για την καλλιτεχνική παραγωγή του Πάμπλο Πικάσο, ο οποίος γεννήθηκε στην Ισπανία στο τέλος του 19ου αιώνα και δημιούργησε κατά την περίοδο του 20ού αιώνα που σφραγίστηκε από εμφύλιες συρράξεις, απολυταρχικά καθεστώτα, μαζικές μεταναστεύσεις και, τέλος, δύο παγκοσμίους πολέμους, για να πεθάνει τελικά εξόριστος στη Γαλλία. Οταν ο Πικάσο πέθανε το 1973, το μεγαλύτερο τμήμα της Νότιας Ευρώπης υπέφερε ακόμη κάτω από φασιστικά καθεστώτα. Ετσι στην Ελλάδα άρχισε μια ενασχόληση με το έργο του Πικάσο μετά την πτώση της Χούντας, επομένως μετά τον θάνατό του.

Η καλλιτεχνική προσωπικότητα του Πικάσο είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ιστορικά τραγική εξέλιξη του 20ού αιώνα. Το έργο του χαρακτηρίζεται από τη δημιουργία εμβληματικών συμβόλων που σταδιακά αντικατέστησαν τη ρεαλιστική απεικόνιση.

Αυτό βέβαια που χαρακτηρίζει απόλυτα τον Πικάσο είναι η μοναδικότητα του δημιουργικού του εύρους. Η ζωγραφική αποτελεί μόνο ένα μέρος του έργου του και εξελίχθηκε παράλληλα με τη γλυπτική, τη σκηνογραφία/σκηνική ενδυματολογία, τη χαρακτική, την κεραμική. Χαρακτηριστικό είναι ότι όλες αυτές οι εικαστικές μορφές απέκτησαν με την επιρροή του Πικάσο πρωτοποριακή υπόσταση. Ηδη στην περίοδο του κυβισμού άρχισε να εμπλουτίζει τη ζωγραφική με κολλάζ και ανάγλυφες επεμβάσεις που εξελίχθηκαν σε σουρεαλιστικές γλυπτικές συνθέσεις μεγάλων διαστάσεων και ποικίλων υλικών.

Η χαρακτική εμπλούτισε το σύνολο της καλλιτεχνικής του πορείας με λιθογραφίες και χαλκογραφίες, τις οποίες συχνά ενσωμάτωσε σε αυθεντικά βιβλία-έργα τέχνης, μοναδικής αισθητικής τελειότητας. Η συνεργασία του με ειδικευμένα εργαστήρια και τεχνικούς άνοιξε νέους ορίζοντες σε παραδοσιακά εφαρμοσμένες τέχνες, όπως την κεραμική, τη χρησιμοποίηση του λινόλεουμ στη χαρακτική, την πειραματική φωτογραφία, δημιουργώντας με ιδιαίτερη ευαισθησία για το εκάστοτε υλικό έργα τέχνης πρωτοποριακής αισθητικής και συμβολικού χαρακτήρα.

Ακόμη και στα πορτρέτα φιλικών προσώπων του και κυρίως σε αυτά των γυναικών με τις οποίες διατήρησε ιδιαίτερη σχέση δημιούργησε πορτρέτα σύμβολα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους. Οι γυναίκες αυτές ήταν οι ερωμένες του, οι μούσες του κι από εκείνες πήγαζε η έμπνευση για να δημιουργήσει τα έργα του. Δεν ξέρω αν μπορούμε να τον κατηγορήσουμε για «εκμετάλλευση» από τη στιγμή που δεν έχουμε στα χέρια μας κάποια μαρτυρία του ίδιου του καλλιτέχνη, αλλά όσα γνωρίζουμε για τη σχέση του με τις γυναίκες που συναναστράφηκε είναι μέσα από δικές τους αναφορές. Κατά συνέπεια, γνωρίζουμε μόνο τη μία όψη του νομίσματος.  Ο Πάμπλο Πικάσο δεν υπήρξε ποτέ μύθος, αλλά ένας πραγματικός δημιουργός που χάρισε στην ανθρωπότητα ένα κολοσσιαίο έργο 147.800 έργων και ενέπνευσε τα σπουδαιότερα πνεύματα του αιώνα του να δημιουργήσουν.

g

Ειρήνη Οράτη

Καλλιτεχνική διευθύντρια Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου

«Είχε την ικανότητα της τέλειας μεταμόρφωσης»

Η περίπτωση του Πικάσο είναι ασφαλώς μοναδική, όχι μόνο γιατί ήταν ένας καλλιτέχνης-φαινόμενο, αλλά για δύο επιπλέον λόγους: πρώτον, ακόμα και στα τελευταία του χρόνια τα έργα του έχουν μια πρωτοτυπία και δεν αποτελούν ασφαλείς επαναλήψεις έργων του παρελθόντος, κάτι που είναι συνηθισμένο στους περισσότερους καλλιτέχνες. Δεύτερον, διότι με ό,τι υλικό ασχολήθηκε, μπόρεσε να το τιθασέψει και να δείξει σπουδαίο έργο: σκηνογραφία και κοστούμια, χαρακτική, γλυπτική, κεραμική, είναι ξεχωριστά μοναδικά κεφάλαια για το φαινόμενο Πικάσο.

Γενικά δεν πιστεύω ότι είναι δίκαιο να προσεγγίζουμε το έργο ενός καλλιτέχνη ανατρέχοντας σε αρνητικά στοιχεία του βιογραφικού του. Το έργο χτίζεται μέσα από μια προσωπικότητα, ένα συναίσθημα, μία διάνοια στην προκειμένη περίπτωση, φιλτραρισμένο από τα όποια στοιχεία του χαρακτήρα του. Αυτά βγαίνουν στα έργα. Δεν θα έλεγα εκμετάλλευση, αλλά ισοπέδωση των κοντινών του προσώπων, η Ιστορία λέει με τη δική τους συναίνεση… Ομως αν δεν ήταν αυτός που ήταν, θα είχαμε τις καταπληκτικές συνθέσεις με τη Μαρί Τερέζ Βαλτέρ, την Ντόρα Μάαρ ή τη Φρανσουάζ Ζιλό;

Φυσικά η πρώτη φάση του Κυβισμού ανήκει στον Πικάσο και τον Μπρακ, που αξιοποιούν μαγικά τη διορατικότητα και την τόλμη του Σεζάν. Ομως ο Πικάσο είχε αυτή την ικανότητα της τέλειας μεταμόρφωσης, δίνοντας έργα του κλασικισμού την περίοδο του Μεσοπολέμου ή αυστηρά σιδερένια γλυπτά απίστευτης δύναμης στη δεκαετία του 1940. Ακολούθησε το παιχνίδι του με την κεραμική, όπου παρήγαγε μοναδικές εικόνες και διακοσμήσεις που ακόμα ακολουθούνται από τους κεραμίστες.

Θεωρώ τον Πικάσο τον σημαντικότερο καλλιτέχνη του 20ού αιώνα. Αλλωστε έζησε τα 4/5 του αιώνα! Δεν νομίζω ότι «αποδομείται» ένας τέτοιος μύθος. Αλλωστε οι επιρροές του είναι σαφείς όχι μόνο στην επόμενη αλλά και στις επόμενες γενιές. Το έργο του έχει αποτιμηθεί και αποτιμάται ακόμα, με διαφορετικές προσεγγίσεις που επιχειρούν οι νεότεροι επιστήμονες. Αλλωστε τα μουσεία που είναι αφιερωμένα στο έργο του δεν αρκούνται σε μια μόνιμη έκθεση των συλλογών τους, αλλά τις αξιοποιούν συνέχεια, συχνά και με τολμηρούς τρόπους. Ας δούμε για παράδειγμα την επανέκθεση των συλλογών του Μουσείου Πικάσο στο Παρίσι με επιμέλεια από τον άγγλο σχεδιαστή Πολ Σμιθ, που γίνεται τώρα, με την ευκαιρία των 50 ετών από τον θάνατό του. Με αυτή την προσέγγιση το Μουσείο Πικάσο και επαναξιοποιεί τη μοναδική συλλογή του, φέρνοντας πάλι στο Μουσείο τον κόσμο του, αλλά ταυτόχρονα ανοίγεται και σε ένα άλλο, νέο κοινό.

Το 2023 είναι ακριβώς αυτό: η χρονιά που επαναπροσδιορίζεται το σύνολο του έργου του Πικάσο και γίνεται η ευκαιρία της γνωριμίας του από νεότερα κοινά, από άλλες οπτικές.

g

Δάφνη Βιτάλη

Ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης

«Η αποδόμηση του μύθου είναι απαραίτητη»

Το κατά πόσο όταν μελετάμε το έργο ενός καλλιτέχνη πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μας και βιογραφικά στοιχεία είναι ένα θέμα που έχει συζητηθεί πολύ στο πρόσφατο παρελθόν. Από τη μια, υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν τη γνωστή ρήση to keep the art separate from the artist, καθώς πιστεύουν ότι η δουλειά του ιστορικού τέχνης αφορά κυρίως στη μελέτη και ανάλυση του καλλιτεχνικού έργου. Με μια τέτοια διάθεση αποστασιοποίησης, η ιστορία της τέχνης αγνόησε να εξετάσει διεξοδικά τον χαρακτήρα του Πικάσο, επιδιώκοντας να επικεντρωθεί στην αισθητική ανάλυση του σημαντικού του έργου, όχι μόνο του κυβισμού, αλλά όλων των διαφορετικών περιόδων της δουλειάς του.

Από την άλλη πλευρά, όλο και περισσότεροι υποστηρίζουν ότι είναι σημαντικό να μελετάται και να λαμβάνεται υπ’ όψιν η στάση του κάθε ατόμου. Το κίνημα #MeToo έπαιξε αναμφισβήτητα έναν σημαντικό ρόλο, καθώς δεν αφήνει πλέον περιθώρια αποσιώπησης απρεπών συμπεριφορών. Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπου οι πληροφορίες είναι ευρύτερα προσβάσιμες, οι καλλιτέχνες υπόκεινται σε υψηλότερα επίπεδα λογοδοσίας για τα πιστεύω τους και τις πράξεις τους, και είναι σχεδόν αδύνατον να υποστηρίξει κανείς ότι δεν πρέπει να μας αφορά το ήθος και η ζωή ενός καλλιτέχνη παρά μόνο το καλλιτεχνικό του έργο. Δεν είναι άλλωστε πολύ συχνά η ζωή και η δουλειά ενός καλλιτέχνη άρρηκτα συνδεδεμένα; Οπως έλεγε και ο Πικάσο, «οι πίνακες, τελειωμένοι ή ημιτελείς, είναι σελίδες από το ημερολόγιό μου».

To γεγονός ότι o Πικάσο κακομεταχειριζόταν και εκμεταλλευόταν τις γυναίκες που είχε κοντά του δεν αλλάζει την καλλιτεχνική αξία του έργου του. Αυτό το οποίο μπορεί να αλλάξει ενδεχομένως είναι ο τρόπος προσέγγισης. Οπως αναφέρει και το κείμενο της έκθεσης για τον Πικάσο που πραγματοποίησε η Tate το 2018, «Οι μύθοι γύρω από τον Πικάσο απογυμνώνονται για να αποκαλυφθεί ο άνθρωπος και ο καλλιτέχνης στην πλήρη πολυπλοκότητα και στον πλούτο του» (https://www.tate.org.uk/whats-on/tate-modern/ey-exhibition-picasso-1932-love-fame-tragedy).

Ετσι λοιπόν θα έλεγα ότι η αποδόμηση του μύθου είναι απαραίτητη, καθώς είναι σημαντικό να εξετάζεται συνολικά η καλλιτεχνική περσόνα. Βέβαια η κριτική στάση απέναντι σε θέματα ήθους οφείλει να συνυπάρχει και με την ουσιαστική αξιολόγηση του καλλιτεχνικού έργου. Το ένα δεν αναιρεί το άλλο. Αυτό επιδίωξα με έναν άλλον σημαντικό καλλιτέχνη, τον Τζόζεφ Μπόις, όταν το 2021 επιμελήθηκα ένα πρότζεκτ με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του, έπειτα από πρόσκληση του Ινστιτούτου Γκαίτε. Στο πλαίσιο αυτό, πέρα από το να αναγνώσουμε και να προσεγγίσουμε εκ νέου το έργο του γερμανού καλλιτέχνη (μέσα από τα νέα έργα που δημιούργησαν η Janis Rafa και η Jennifer Nelson), προσκάλεσα τον ιστορικό τέχνης Gene Ray να μιλήσει στην ΑΣΚΤ για μια πιο σκοτεινή πλευρά του καλλιτέχνη, και συγκεκριμένα την αμφιλεγόμενη σχέση του με τον ναζισμό. Κλείνοντας, θα έλεγα ότι οι θεσμοί και οι μελετητές έχουν χρέος να εισάγουν το κοινό σε νέες και εξελισσόμενες αφηγήσεις της ιστορίας της τέχνης. Οπως η τέχνη συχνά επανεξετάζει την Ιστορία έτσι και οι ιστορικοί οφείλουν να επαναπροσεγγίζουν την τέχνη.

g

Χάρις Κανελλοπούλου

Δρ. ιστορικός της Τέχνης, επιμελήτρια της συλλογής έργων τέχνης της Τραπέζης της Ελλάδος

«Πώς θα κριθεί μια ιστορική μορφή μέσα από σύγχρονες αξίες;»

Είναι βέβαιο ότι δύσκολα μπορεί κάποιος να αρνηθεί την καλλιτεχνική ιδιοφυία του Πάμπλο Πικάσο. Η παρουσία του και τα εικαστικά επιτεύγματά του λειτούργησαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της μοντέρνας τέχνης και επέδρασαν καταλυτικά στην εξέλιξη των σύγχρονων τάσεων. Στο ξεκίνημα μιας νέας εποχής, ο Πικάσο κατόρθωσε να μετασχηματίσει ολοκληρωτικά την τέχνη: από τα πρώιμα έργα του των αρχών του 20ού αιώνα, στα οποία απεικόνισε τη «μοντέρνα ζωή» στο πνεύμα του Συμβολισμού, τους πένητες της Γαλάζιας Περιόδου και τους περιπλανώμενους καλλιτέχνες της Ροζ, οδηγήθηκε στις μνημειώδεις «Δεσποινίδες της Αβινιόν», στις οποίες μπόλιασε τη σχηματοποίηση της μοντέρνας γραφής με την αφαιρετικότητα της αφρικανικής τέχνης, για να φτάσει στην ανακατασκευή της πραγματικότητας – την αποδόμηση και την ανασύνθεση κάθε μορφής – με την ανατρεπτική γλώσσα του Κυβισμού. Φιλοτέχνησε την «Guernica», το εμβληματικό αντιπολεμικό έργο, με τη διαχρονική επίδραση και δυναμική. Μέχρι το τέλος της ζωής του, προχώρησε πληθωρικά στην εικαστική δημιουργία, χρησιμοποιώντας μια πλειάδα μέσων, από τη ζωγραφική και το σχέδιο, μέχρι τη γλυπτική, την κεραμική, τη σκηνογραφία κ.ά.

Πάραυτα, μέχρι σήμερα, στις περισσότερες αναγνώσεις του έργου του, ο δυνατός μύθος του καλλιτέχνη διαχωρίστηκε από την αιχμηρή προσωπικότητά του, και ειδικότερα από τον τρόπο με τον οποίο κυριάρχησε στις γυναίκες της ζωής του, με βίαιη και καταστροφική συμπεριφορά. Η 50ή επέτειος από τον θάνατό του έρχεται σε μια περίοδο που οι κοινωνικές νόρμες και αναζητήσεις διαφοροποιούνται απέναντι στην ηγεμονική θέση της δυτικής ανδρικής παράδοσης. Πώς μπορεί, λοιπόν, να κριθεί μια ιστορική μορφή μέσα από σύγχρονες αξίες; Η αμφισβήτηση της ισχυρής εικόνας του Πικάσο αδυνατεί να λειτουργήσει με αναδρομική ισχύ, όμως μια σύγχρονη θεώρηση του έργου και των στοιχείων του χαρακτήρα του που το καθόρισαν μπορεί να επανατοποθετήσει τον καλλιτέχνη με νέους όρους από τον 20ό στον 21ο αιώνα. Υπό αυτό το πρίσμα, η πρόσφατη έκθεση «Fernande Olivier and Pablo Picasso» στο Μουσείο της Μονμάρτρης πρόβαλε με ίσους όρους το έργο του Πικάσο με αυτό της Ολιβιέ, ώστε να υπογραμμίσει την παρουσία της ως καλλιτέχνιδας σε αντίστιξη με τον ρόλο της ως μούσας του καλλιτέχνη. Με τον ίδιο σκοπό οργανώθηκε η αναδρομική έκθεση της Ντόρα Μάαρ στην Tate Modern, εξετάζοντας την προσωπική προσφορά της στο κίνημα του Σουρεαλισμού, πέρα από την ύπαρξή της ως συντρόφου και μούσας του Πικάσο. Ακολούθως, η επικείμενη έκθεση «It’s Pablo-matic» στο Brooklyn Museum (2 Ιουνίου-24 Σεπτεμβρίου 2023) θα διερευνήσει το έργο του Πικάσο μέσα από τα σύνθετα ζητήματα μισογυνισμού, αρρενωπότητας, δημιουργικότητας και καλλιτεχνικής «μεγαλοφυίας». Στον άκαρπο διαχωρισμό ανάμεσα στην προσωπική ζωή και τη δημιουργική καριέρα, νέες συνδυαστικές προσεγγίσεις του έργου και της προσωπικότητας του καλλιτέχνη μπορούν να γεννήσουν ενδιαφέρουσες ερμηνείες ως προς την τέχνη του για τις επόμενες γενιές.