Θέατρο παρά τον λόγον (Β΄)

Τον Γενάρη του 1993 ο Κοραής Δαμάτης, στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σκηνοθέτησε το αριστούργημα του Ευγένιου Ιονέσκο «Ο βασιλιάς πεθαίνει», με βασικούς πρωταγωνιστές τον Γιώργο Μιχαλακόπουλο, τη Νέλλη Αγγελίδου και τη Μιράντα Ζαφειροπούλου. Εγραφα τότε στα «ΝΕΑ», που το «παράλογο» ήταν στη ακμή του, το κριτικό μου σημείωμα με τίτλο «Το γελοίο και το τραγικό»:

«Θα ΄λεγα πως ο Ιονέσκο είναι περισσότερο τέκνο του Σοσίρ και του Λεβί – Στρος από ό,τι οφείλει στα φιλοσοφικά και ιδεολογικά ρεύματα της εποχής του. Εξάλλου, και χρονικά, το έργο του εκκινεί από ‘κεί που αρχίζουν οι θεατρικές αναζητήσεις του Ρολάν Μπαρτ για τον “βαθμό μηδέν της γραφής”. Ο Ιονέσκο ερωτοτρόπησε μορφολογικά με τον υπερρεαλισμό, αλλά, κυρίως, αιφνιδίασε υπερρεαλιστικά το καλά δομημένο γαλλικό έργο. Εισήγαγε μέσα στο σαλόνι του Σκριμπ, του Σαρντού και του βουλεβάρτου την τρέλα του απροσδόκητου. Ο μακρινός του δάσκαλος είναι ο Βιτράκ στο “Βικτόρ ή Τα παιδιά στην εξουσία” και ιδιαίτερα εκείνο το τρομερό εύρημά του, η κυρία Ιντα (Νεκρεμάρ), μια τυπική αστή που συμβολίζει τον θάνατο, να πέρδεται συνεχώς, τελετουργικώς και ασυστόλως μέσα στο σαλόνι. Από το αστικό δράμα ο Ιονέσκο πήρε το σαλόνι του μπουλβάρ ή την αίθουσα του θρόνου και από τον υπερρεαλισμό τη θεωρία για το “θεσπέσιο πτώμα”. Η δραματουργία του Ιονέσκο είναι ένα ανάγωγο, αλλά φυσιολογικό πέρδεσθαι “εν τω μέσω του σαλώνος” (όπως θα έλεγε ο Μποστ της “Φαύστας” – του μοναδικού ιονεσκικού έργου της δικής μας δραματουργίας).

“Ο βασιλιάς πεθαίνει”

Πάντως, αν η ιστορία του θεάτρου στο μέλλον κρατήσει τα δικά μας κριτήρια και δεν αλλάξει αξιολογικά μέτρα, χωρίς αμφιβολία θα διασώσει το “Ο βασιλιάς πεθαίνει” ως το αντιπροσωπευτικότερό του έργο. Το Εθνικό Θέατρο έκανε πολύ καλά που το ανέβασε τριάντα χρόνια ύστερα από την πρώτη του παράσταση στο Παρίσι. Γιατί αντέχει και μας αφορά ακόμα! Το έργο αυτό έχει όλα τα προτερήματα της ιονεσκικής γραφής (συνταγής, θα έλεγα) και πολλά από τα ελαττώματά της. Ισως να έχει υποχωρήσει το λεκτικό παίγνιο, αλλά στο έργο κυριαρχεί το λεκτικό παραλήρημα, ο γλωσσικός καταιγισμός ως μάταιη προσπάθεια να σωθεί ο ναυαγός – άνθρωπος με σχεδία τη γλώσσα.

Στο έργο κυριαρχεί το μακάβριο, πλημμυρισμένο από το γελοίο, μια πάγια τακτική σκωτικού λουτρού του Ιονέσκο και του υπερρεαλισμού. Το έργο είναι ευρηματικό ως προς το εξής: επαναφέρει στο προσκήνιο το μέγα θεωρητικό πρόβλημα της ευρωπαϊκής δραματουργίας των τριών ενοτήτων: χρόνου, τόπου, δράσης. Ο βασιλιάς Μπερανζέ Α΄ πρόκειται να πεθάνει σε μιάμιση ώρα, όση ώρα οφείλει να κρατήσει η παράσταση. Η ταύτιση θεάτρου και ζωής αναγγέλλεται από τη βασίλισσα, “θα πεθάνει ως το τέλος της παράστασης”.

Ο Ιονέσκο πάντα ήταν ιδεολογικά εκλεκτικός και πάντα οξυδερκής, διέκρινες τις πηγές του. Το “Ο βασιλιάς πεθαίνει” παραπέμπει, είτε ευθέως είτε πλαγίως, θαυμαστικά, ειρωνικά και συχνά χλευαστικά στον “Ριχάρδο Β'” του Σαίξπηρ, στον Σίλερ, στον Ρακίνα, στον Λόπε ντε Βέγκα, στον Μοντερλάν, στον Γκελντερόντ, στον Ανούιγ. Σε μια ρημαγμένη χώρα, σε ένα εξευτελισμένο βασίλειο (στον σημερινό κόσμο) – κάτι που θυμίζει το βασίλειο που περιγράφει η Δέλτα και ο Καμπανέλλης στο “Παραμύθι χωρίς όνομα”, ο τελευταίος βασιλιάς (ο σύγχρονος άνθρωπος) πληροφορείται ότι σε μιάμιση ώρα θα πεθάνει (πυρηνικός πόλεμος – καρκίνος – σήμερα έιτζ). Το έργο είναι ο πανικός του ανθρώπου μπρος στη βεβαιότητα του θανάτου».

Μπερνάρ – Μαρί Κολτές

Με τίτλο «Η γοητεία του κακού» σημείωνα στην κριτική μου το 1995 για το έργο του Μπερνάρ – Μαρί Κολτές «Ρομπέρτο Ζούκο» που σκηνοθέτησε στο θέατρο Σημείο ο Νίκος Διαμαντής: «Ο Κολτές δεν είναι άγνωστος στην Ελλάδα. Θαρρώ πως έχουν ανέβει (έστω περιθωριακά) όλα τα έργα της σύντομης θεατρικής ζωής του (1972-1988). Ηδη, μετά τον Ζούκο, η Πατεράκη ανέβασε στο Αμόρε το έργο “Στη μοναξιά των κάμπων με βαμβάκι”. Παλιότερα η Λυμπεροπούλου είχε σκηνοθετήσει στην Πάτρα τη “Δυτική αποβάθρα”.

Ο Κολτές είναι ένας συγγραφέας καθαρής γλώσσας. Καλλιεργεί ένα στυλ τάχα αντιλογοτεχνικό και αντιρητορικό, αλλά με τόση ευφράδεια στη λιτότητά του, ώστε να είναι φανερή η εκζήτηση, έστω κι αν αυτή η εκζήτηση μεταμφιέζεται ναρκισσιστικά σε ωριμότητα, σε απλότητα και σε αφέλεια. Τα έργα του δεν έχουν καμία σχέση ούτε με την παραδοσιακή δραματουργία, αλλά ούτε και με τον μοντερνισμό. Είναι προσωπικά πυρετικά κείμενα, κυνικά και απροσχημάτιστα, που σκοπεύουν στο να ξιπάσουν τον διανοούμενο και να προβοκάρουν τον μικροαστό.

Προσωπικά δεν βλέπω να λαμβάνουν καμία θέση, ούτε στο άμεσο μέλλον του θεάτρου. Είναι κείμενα μιας χρήσεως και γρήγορα θα ξεχαστούν. Εξάλλου, η γαλλική κουλτούρα και όσοι τη μαϊμουδίζουν διακατέχεται από μια ενοχή απέναντι στο καρτεσιανό προπατορικό σύνδρομο και κάθε τόσο ανακαλύπτει και εκτονώνεται με το έργο ενός ανορθολογιστή, ενός κολασμένου, ενός αποσυνάγωγου κ.λπ.

Είτε οι καταραμένοι ποιητές (Μποντλέρ, Ρεμπό, Βερλέν, Κορμπιέρ), είτε οι προδότες (Σελίν), είτε οι κλέφτες, βιαστές, ομοφυλόφιλοι (Ζενέ), είτε οι ανάπηροι και εξόριστοι (Αραμπάλ), είτε ο Κολτές που πέθανε από έιτζ συγκινούν τον γάλλο μπουρζουά μέσα στο καλοβολεμένο σπιτάκι του, αρκεί να μη βλάπτεται η οικογενειακή του γαλήνη.

Η μικροαστική γαλλική υποκρισία και σεμνοτυφία ανακαλύπτουν κάθε φορά έναν Αγιο Ληστή, έναν αμαρτωλό, για να αποκοιμίσουν τις ενοχές τους.

“Ρομπέρτο Ζούκο”

Απορώ, πραγματικά, τι ώθησε έναν αποδεδειγμένα θεατράνθρωπο, όπως ο Πέτερ Στάιν, τι ζήλεψε και έσπευσε μεταθανατίως να σκηνοθετήσει τον “Ρομπέρτο Ζούκο”. Τι είναι αυτό το απλοϊκό, ως λαϊκή μπαλάντα, χρονικό ενός ιδιότυπου φονιά; Ο Κολτές δραματοποιεί τη δολοφονική αληθινή ιστορία ενός νεαρού Ιταλού. Σε μια σειρά από εικόνες (κουπλέ) με μερικές λυρικές παρεμβολές (ρεφρέν) ο Κολτές αφηγείται με ωμή, απλή γλώσσα, χωρίς αναλύσεις, χαρακτηρισμούς και ενδοσκοπήσεις, με τη μορφή ενός ντοκουμέντου, την ιστορία αυτού του παιδιού που σκότωσε τη μάνα του γιατί δεν του έδινε τα κλειδιά του αυτοκινήτου, έπνιξε στο λουτρό τον πατέρα του με μια νάιλον σακούλα, νοσηλεύτηκε σε κλινική, δραπέτευσε, σκότωσε, βίασε, έκλεψε, συνελήφθη, αποπειράθηκε να δραπετεύσει και αυτοκτόνησε, όπως πέθανε η Φραγκογιαννού μεταξύ της ανθρώπινης και της θείας δικαιοσύνης.

Το έργο του Κολτές δεν είναι διαλεκτικό όπως ο μπρεχτικός αποδεικτικός σωρείτης του “Ανδρας για άνδρα”, δεν είναι κοινωνική διαμαρτυρία όπως το “Σάκο και Βαντσέτι”, δεν είναι ψυχολογικό δράμα και μεταφυσικό δρώμενο όπως ο “Βόιτσεκ”, δεν είναι κοινωνικό δράμα όπως ο “Επαναστάτης χωρίς αιτία”, δεν είναι μεταφυσική φάρσα όπως ο “Δολοφόνος χωρίς αμοιβή”. Είναι ένα έργο αηθικό (προσοχή, δεν είμαι ηθικολόγος και δεν συγχέω την τέχνη με την ηθική). Αηθικό είναι ένα έργο πέραν του ήθους και εναντίον του. Ο Κολτές ως συγγραφέας είναι γοητευμένος με αυτό το παιδί που σκοτώνει και βιάζει για να διοχετεύσει κάπου την ορμή της εφηβείας του. Είναι γοητευμένος με τη μοναξιά του και τη δύναμη της καταστροφής που φέρνει αυτή η μοναξιά. Αντί για θέατρο έγραψε έναν σκηνικό ύμνο, μια μπαλάντα στην αηδία για τη ζωή και στον έρωτα για τον θάνατο ενός παιδιού – ναρκίσσου».