Ηθών αμνησία

Οταν ο Παλαμάς, στα τέλη του 19^ου αιώνα, προλόγιζε ποιητικά το μείζον έργο του «Η φλογέρα του βασιλιά», έγραφε τον τραγικό στίχο: «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες τη χώρα». Ηταν σαν να έβαζε προσάναμμα στη γενιά του για να διαψεύσουν τη διαπίστωση. Και πράγματι, μπαίνοντας ο 20^ος αιώνας ο έλληνας πνευματικός ταγός τον υποδέχθηκε με μια έξοχη συγκομιδή έργων σε όλες τις τέχνες. Δίπλα στην ιδιοφυΐα του Παλαμά, ο Σικελιανός, ο μέγας Καβάφης και μια ομάδα λυρικών, από τη Μυρτιώτισσα στον Μαλακάση και από τον Μαβίλη στον Πορφύρα και την αναδυόμενη µεγαλοφυΐα του Νίκου Καζαντζάκη. Η αγία φιγούρα του Παπαδιαμάντη μάς προίκισε με μια μεγάλη κωμόπολη συνέλληνες αμαρτωλούς και πονηρούς, αγαθούς και υποκριτές, μεγαλόθυμους και μίζερους, όλους ικανούς να μας υποχρεώσουν να βάλουμε έναν καθρέπτη και να μελετήσουμε τα χαΐρια μας.

Υπήρξα δάσκαλος και ζήλεψα τη δυνατότητα ενός δασκάλου, μετά την ταπεινωτική ήττα του 1897, να εφοδιάζει τους μαθητές του με έργα που οδήγησαν σε λίγα χρόνια τη διάδοχη της ήττας γενιά με την Επανάσταση στο Γουδί το 1909, τον ερχομό του Ελευθερίου Βενιζέλου και στη συνέχεια, στην ανάταση των Βαλκανικών Πολέμων, οι τέχνες βρήκαν τον στόχο τους και τον ηθικό και πνευματικό τους προορισμό να εκφράσουν πόθους, όνειρα, σχέδια ενός γένους που είχε βρει πλέον όραμα βίου.

Εχετε ποτέ φανταστεί έναν νέο Ελληνα, παιδί φανατικό για γράμματα στις αρχές του 20^ου αιώνα, να χρειάζεται να διαλέξει πνευματικό οδηγό μια ποιητική φωνή και να το γονατίζει η ανάγκη να επιλέξει ανάμεσα στον Παλαμά του «Δωδεκάλογου του Γύφτου», τον Σικελιανό, τον Καβάφη, τον Καζαντζάκη της «Οδύσσειας», τον Βάρναλη και τον μείζονα Παπατσώνη, που δεν γνωρίζω ποιες πνευματικές ενοχές τον έχουν στην Παιδεία μας παραχώσει στα αζήτητα; Ζηλεύω τον δάσκαλο της εποχής, τον ενημερωμένο (και πώς να μείνεις αδιάφορος;), όταν γύρω σου σε κυριεύουν φωνές εξαίσιες, εικαστικές προκλήσεις, πρωτάκουστα ακούσματα. Ο Καλομοίρης μελοποιεί Παλαμά, οι γλύπτες και οι ζωγράφοι, σε μια βαλκανική, έως τότε πνευματική τύφλα, ανακαλύπτουν, όπως οι αρχαίοι πρόγονοι, το γυμνό κορμί, αλλά και τις λαϊκές τελετές γεμάτες σεμνότητα, ευλάβεια και σοφία. Ηταν η εποχή που ο μέγας διδάσκαλος του γένους Νικόλαος Πολίτης έσκαψε τα θεμέλια του γένους και βρήκε τις ρίζες της μνήμης, της ιστορίας και της λαϊκής συνείδησης. Δημοτικά τραγούδια, παραδόσεις, παραμύθια, παροιμίες, ευχές και κατάρες, μοιρολόγια και γαμήλιες τελετές, χοροί και μια λαϊκή κουζίνα με όλες τις θεσπέσιες γεύσεις των προϊόντων της ελληνικής γης.

Εζησα μια εφηβεία που φορούσα πουλόβερ από το νήμα του κουρεμένου προβάτου. Σανδάλια και παπούτσια σκαρπίνια από το δέρμα του γουρουνιού που είχε θυσιαστεί το Πάσχα ή τα Χριστούγεννα και το κρέας του είχε διατηρηθεί σε πήλινα δοχεία, το λίπος του έμπαινε στο τηγάνι για να ψηθούν οι ομελέτες και οι χυλοπίτες. Ακόμη και σβουνιές των αλόγων και των γαϊδάρων γίνονταν λίπασμα και ο φούρνος της αυλής με κλαδιά ξερά των δέντρων καιγόταν. Το σπίτι της γιαγιάς είχε κάδες με ελιές και τουλούμια με λάδι, ξύδι και βέβαια τυρί και η συκιά της αυλής με τα σύκα της που ξεραίνονταν και γίνονταν, κυρίως για τα παιδιά, πρωινό πρόγευμα, πλούσιο σε θερμίδες. Η μάνα μου από νέα, αλλά και αργότερα, που ο καθηγητής πατέρας μου στην Κατοχή υπηρέτησε στη γενέθλιά της Αταλάντη, ξανακάθισε στον αργαλειό και ύφανε χαλιά, κουρελούδες, παπλώματα και υφάσματα που η αδελφή της, δασκάλα στη ραπτομηχανή, μας εφοδίαζε με ντρίλινα παντελόνια και χοντρά χειμωνιάτικα πουκάμισα.

Εχω κι άλλοτες απ΄ αυτές τις φιλόξενες σελίδες αναφερθεί σε ένα βίο τελείως διαφορετικό από τον βίο του σημερινού εφήβου που ντύνεται, τρώει, σήμερα ακόμη και στην επαρχία, από τα ετοιματζίδικα. Μη θεωρήσει κανείς ότι η αναφορά μου σε αυτή την οικονομία έχει κάτι το ρομαντικό ή ωραιοποιεί μιαν εποχή η γοητεία της ανάμνησης. Δεν ήταν ανέφελος, ούτε εύκολος ο βίος, αλλά αν σκεφτεί κανείς πόσο λυτρωτικά, σωτήρια λειτούργησε ο τρόπος του σε δύσκολες εποχές, κυρίως στην Κατοχή, στον Εμφύλιο και στις πανδημίες, γρίπη, ελονοσία, τύφος, ερυθρά πριν από τη σωτήρια έλευση της πενικιλίνης.

Αφησα προς στιγμήν ασχολίαστη τη λαϊκή αρχιτεκτονική. Το ελληνικό (και βαλκανικό) γεωργικό, ποιμενικό και μικροαστικό, αλλά και μεγαλοαστικό σπίτι ήταν πλήρης οικονομική οντότητα. Στο κατώι ή στο παράπλευρο χτίσμα στεγάζονταν και αποθηκεύονταν όλα τα αναγκαία αγαθά. Λάδια, τυριά, ξίδια, όσπρια, ζυμαρικά, ξηροί καρποί σε πιθάρια, τενεκέδες, τουλούμια, άντερα (τα λουκάνικα). Θυμάμαι πως μέρες του Πάσχα το μόνο που ψωνίζαμε ήταν η κόκκινη μπογιά για τα αβγά, όλα τα άλλα, από το αρνί ως το κρασί, τις σαλάτες, τα γλυκά, ακόμη και οι λαμπάδες, ήταν προϊόντα του οίκου ή της γειτονιάς. Ακόμη κι αν η ανάγκη της στιγμής χρειαζόταν ένα ταψί ή μια λεκάνη η γειτονιά τροφοδοτούσε τη νοικοκυρά, γνωρίζοντας πως στη δική της ανάγκη θα έβρισκε πρόθυμη εκδούλευση.

Η μάνα μου είχε ως νέα εκπαιδευτεί στη σαπουνοποιία! Και οι αδελφές της στη συντήρηση των μελισσών που στο κλειστό όλο το χρόνο, πλην εορτών, σαλόνι, τρώγοντας φύλλα συκιάς, έβγαζαν από το στόμα τους μετάξινες κλωστές που οι νοικοκυρές έπλεκαν τα μεταξένια πουκάμισα ή τα γαμπριάτικα μαντήλια. Στις γέννες, τα βαπτίσια, τους αρραβώνες, τους γάμους, τις κηδείες, τα μνημόσυνα, αλλά και στις λαϊκές γιορτές, σπάνια έβρισκες αγορασμένα προϊόντα για τις ανάγκες της τελετής. Παραπέμπω στις αριστουργηματικές νυφιάτικες φορεσιές που οι περισσότερες είχαν υφανθεί στον αργαλειό από την κόρη που θα τις φορούσε ως νύφη.

Στα μικρά μου χρόνια, στη διάρκεια της Κατοχής και μετά, την εποχή τη δύσκολη του Εμφυλίου, το σπίτι μας στο χωριό της γιαγιάς γινόταν ραφτάδικο. Το ύφασμα αγοραζόταν με τον πήχη και οι νοικοκυρές που ειδικεύονταν έπαιρναν τα μέτρα σε παιδιά, αδέλφια και γονείς, ακόμη και σε βαφτιστικούς, και έκοβαν και έραβαν, προβάροντας κάθε τόσο πάνω στο σώμα του ανθρώπου του σπιτιού που θα χαιρόταν το φόρεμα. Το έχω κι άλλοτε επισημάνει: μια οικονομία με την κυριολεξία του όρου, αφού για νομή των του οίκου πρόκειται. Το Πάσχα μόνο σούβλα είχε αγοραστεί. Ακόμη και τα κάρβουνα στην ψησταριά και οι φούρκες που γύριζε η σούβλα ήταν αντικείμενα και προϊόντα της οικονομίας, δηλαδή της οικιακής εργασίας.

Φτάσαμε πια στην άλλη άκρη. Ακόμα και στα λαϊκά και αγροτικά νοικοκυριά τα πάντα αγοράζονται και τα πάντα τυποποιούνται, έτσι ώστε κυριαρχεί παντού η ίδια γεύση, το ίδιο «μεράκι». Το ψήσιμο και τα ίδια εμφιαλωμένα χωνευτικά!

Δεν παραπονούμαι, ιστορώ και είναι φυσικό κάθε παρελθόν να φαντάζει ρομαντική εξορία. Να ζήσουμε να τη θυμόμαστε!