Τέτοια «μεγαλεία»!

Και πρώτα, μιας και πιάσαμε τα σκαμπρόζικα – είναι βλέπεις και η άνοιξη -, μερικά ακόμα χρήσιμα για λέξεις τις οποίες χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι. Προκειμένου να συνδέσω μάλιστα τα γραφόμενά μου και με τα καταγγελλόμενα κατορθώματα μορφονιού ευρωβουλευτή, βινέω ήταν το ρήμα με το οποίο στα αρχαία ελληνικά δηλωνόταν ό,τι σήμερα θα λέγαμε «διά της βίας συνευρίσκομαι», περίπου βιάζω. Περνώντας όμως και σε πιο ήπιες μορφές σχέσεων, ενδιαφέρον παρουσιάζει και το αρχαίο ρήμα οπυίω (ή και οπύω). Οπυίω, λοιπόν, σημαίνει νυμφεύομαι, παντρεύομαι, αλλά μόνο για άντρα. Μάλιστα, οι έγγαμοι άντρες λέγονταν οποίοντες, ενώ υπήρχε και η λέξη ηίθεοι για τους παρθένους. Για τις γυναίκες πάντως, χρησιμοποιούνταν το οποίομαι (παθητικός τύπος του οπυίω). Ο άνδρας λοιπόν οπυίει, ενώ η γυναίκα οποίεται. Να ζήσουν και καλούς απογόνους.

Ας περάσω, όμως, και σε κάτι λιγότερο σκαμπρόζικο. Πρόσφατα διάβασα την είδηση «συνελήφθη ο μέγας αρχιμανδρίτης του Πατριαρχείου» επειδή έκλεψε από παλαιοπωλείο ένα πανάκριβο ρολόι. Μέχρις εδώ, τελοσπάντων, αν και βέβαια μάλλον παράξενο μού φάνηκε ολόκληρος «μέγας αρχιμανδρίτης του Πατριαρχείου» (whatever that means) να κλέβει ρολόγια. Το γλωσσικό πρόβλημα ανέκυψε όταν η είδηση άρχισε να εμφανίζεται και με άλλη σύνταξη: «η σύλληψη του μέγα αρχιμανδρίτη», «η απαράδεκτη ενέργεια του μέγα αρχιμανδρίτη», και πάει λέγοντας. Κι όμως, τα πράγματα είναι σχετικά απλά. Στα νεοελληνικά υπάρχει το επίθετο ο μεγάλος, η μεγάλη, το μεγάλο. Ενίοτε ωστόσο, χρησιμοποιείται και το λόγιας προέλευσης επίθετο ο μέγας, του μεγάλου, τον μέγα. Λέμε έτσι ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο Μέγας Ναπολέων, ο μέγας αρχιερέας, ο μέγας βεζίρης, κ.λπ. Επίσης, επί το ποιητικότερο, λέμε «ο κόσμος (αυτός), ο μικρός ο μέγας» (Ελύτης). Δεν λέμε του Μέγα Ναπολέοντα, του Μέγα Κωνσταντίνου, ούτε του μέγα αρχιερέα. Λέμε η μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, οι νίκες του Μεγάλου Ναπολέοντα, ή το κεφάλαιο του μεγάλου ιεροεξεταστή στους Αδελφούς Καραμάζοφ του Ντοστογιέφσκι.

Υπάρχει, βέβαια, και μια ειδική περίπτωση, μια εξαίρεση, όπως θα μπορούσε ίσως να την πει κάποιος: του Μεγαλέξαντρου («η γοργόνα η αδελφή του Μεγαλέξαντρου»), ως εναλλακτική διατύπωση της γενικής «του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Κι αυτό βέβαια επειδή, λογοτεχνικά, ποιητικά, λαογραφικά, κ.ο.κ., ο τύπος ο Μεγαλέξαντρος έχει «γράψει», με αποτέλεσμα να εξηγείται/δικαιολογείται η κλίση ο Μεγαλέξαντρος, του Μεγαλέξαντρου, τον Μεγαλέξαντρο. Είναι το τεράστιο βάρος που έχει ο Μέγας Αλέξανδρος (ακόμα και η «οικειότητα» που αποπνέει) που δικαιολογούν αυτήν την εξαίρεση. Οσο για την αφορμή του σχολίου, που ήταν βέβαια ο «σεβάσμιος κληρικός» που τσούρνεψε, λέει, το ρολόι, ας αφήσουμε τον Μεγαλέξαντρο στην ησυχία του και ας αρκεστούμε στο «ο μέγας (τρομάρα του…) αρχιμανδρίτης του Πατριαρχείου», «του μεγάλου αρχιμανδρίτη…».

Επιδόρπιο

Η Γκόλντα Μεΐρ, υπουργός Εξωτερικών του Ισραήλ από το 1956 έως το 1966 και πρωθυπουργός από το 1969 έως το 1974, με το καυστικό εβραϊκό χιούμορ της, είχε πει κάποτε: «Κι αυτός ο Μωυσής! Πηγαινόφερνε τους προγόνους μας τόσα χρόνια στην έρημο, για να τους εγκαταστήσει τελικά στο μοναδικό σημείο της περιοχής όπου δεν υπάρχει πετρέλαιο».