Η φαντασία της ιστορίας

Ο τρόπος με τον οποίο φανταζόμαστε την ανθρώπινη ιστορία και προϊστορία σε μεγάλο βαθμό ακόμη στοιχειώνεται από μια ορισμένη αντίληψη της προόδου. Διαμορφωμένη περίπου στην εποχή του Διαφωτισμού και ενεργή σε μια σειρά από διαφορετικούς στοχαστές, αρκετών μαρξιστών συμπεριλαμβανομένων, αυτή η αντίληψη δεν αρνείται μια αρχική συνθήκη ισότητας και ελευθερίας των ανθρώπων που όμως έμελλε να λάβει τέλος όταν παγιώθηκαν οι σχέσεις ιδιοκτησίας και έγινε η μετάβαση σε πιο οργανωμένες και σύνθετες παραγωγικές και κοινωνικές μορφές. Με έναν τρόπο το τίμημα της προόδου, της αυξημένης ευημερίας, των σύγχρονων τεχνολογικών επιτευγμάτων ήταν ακριβώς η απώλεια της πρωταρχικής ελευθερίας και ισότητας. Αυτό είναι ένα αφήγημα που βρίσκεται στην αφετηρία της αντίληψης που είχαν οι κλασικοί του φιλελευθερισμού για να νομιμοποιήσουν την ανισότητα του καπιταλισμού, αλλά και μια ορισμένη εκδοχή μαρξισμού που επέμεινε ότι χρειαζόταν η υπέρβαση του «πρωτόγονου κομμουνισμού» και η διάσχιση μιας υποχρεωτικής ακολουθίας «ιστορικών σταδίων» πριν την εκ νέου ιστορική δυνατότητα μιας κοινωνίας «χωρίς εκμετάλλευση και χωρίς καταπίεση».

Ο απολογητικός χαρακτήρας μιας τέτοιας προσέγγισης είναι προφανής. Από τη μια, παρουσιάζει τις κοινωνικές σχέσεις των σύγχρονων κοινωνιών, συμπεριλαμβανομένων αυτών που δεν σταματούν να αναπαράγουν την ανισότητα και διάφορες μορφές αλλοτρίωσης, ως περίπου αναπόφευκτες (ακόμη και εάν πρόκειται σε ένα απροσδιόριστο μέλλον επίσης «αναπόφευκτα» να ξεπεραστούν). Από την άλλη, επικυρώνει σε μεγάλο βαθμό την αποικιοκρατία, καθώς κατατάσσει στην κατηγορία των κοινωνικών μορφών που έπρεπε υποχρεωτικά να «ξεπεραστούν» ένα ολόκληρο φάσμα από αυτόχθονες τρόπους παραγωγής και κοινωνικής οργάνωσης. Με αυτόν τον τρόπο όχι μόνο κατασκευάζει μια εικόνα του παρελθόντος (ιδίως του «πρωτόγονου»), ακόμη και όταν αναπαράγει τη μυθολογία του «ευγενούς αγρίου», αλλά και ορίζει το παρόν ως έναν αναπόδραστο ιστορικό ορίζοντα, μια φάση από την οποία δεν μπορούμε παρά να διέλθουμε υποχρεωτικώς.

«Η αυγή των πάντων»

Τι θα γινόταν, όμως, εάν μπορούσαμε να δείξουμε ότι η πραγματική ιστορία ήταν πολύ πιο πλούσια, πολύ πιο σύνθετη, με πολύ περισσότερα ενδεχόμενα και τελικά πολύ μεγαλύτερη φαντασία από όση της αποδίδουν οι διάφορες παραλλαγές μιας τελεολογικής αντίληψης της ιστορικής προόδου; Αυτό είναι το ερώτημα που αποφάσισαν να θέσουν και ως ένα βαθμό να απαντήσουν ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ και ο Ντέιβιντ Γουένγκροου, στο βιβλίο τους «Η αυγή των πάντων. Μια καινούργια ιστορία της ανθρωπότητας», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση του Χριστόδουλου Λιθαρή. Το βιβλίο αυτό ήταν και το τελευταίο στη συγγραφή του οποίου συμμετείχε ο Γκρέμπερ, που πέθανε στις αρχές Σεπτεμβρίου του 2020. Ανθρωπολόγος και ακτιβιστής ο Γκρέμπερ, υπήρξε μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις «δημόσιου διανοούμενου» των τελευταίων δεκαετιών και εμβληματική φιγούρα του κινήματος Occupy Wall Street.

Στο συγκεκριμένο βιβλίο συνδυάζονται με έναν υποδειγματικό τρόπο οι ιδιότητες των δύο συγγραφέων, καθώς η ανθρωπολογική ματιά του Γκρέμπερ συνδυάζεται με τη βαθιά γνώση της ιστορίας της αρχαιότητας του αρχαιολόγου Γουένγκροου. Βασικός τους στόχος είναι να δείξουν ότι η ανθρώπινη προϊστορία είναι πολύ πιο σύνθετη από ένα απλουστευτικό σχήμα που παρουσιάζει τους μακρινούς μας προγόνους ως απλοϊκούς, είτε μέσα στην ελευθερία και την ισότητά τους, είτε μέσα στη βαναυσότητά τους. Και αυτό το κάνουν υπενθυμίζοντας καταρχάς ακριβώς τον τρόπο που στην πραγματικότητα ήδη ο Διαφωτισμός και οι στοχαστές του αναγκάστηκαν να διαλεχθούν με τις κριτικές που ασκούσαν στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και τα χαρακτηριστικά τους οι ίδιοι οι αυτόχθονες, στοιχείο που εκτός των άλλων υπογραμμίζει την ιδιαίτερη διανοητικότητά τους.

Παραπλανητική εικόνα

Οι δύο συγγραφείς στρέφονται ιδιαίτερα σε διάφορα παραδείγματα της προϊστορίας, αξιοποιώντας και την εξέλιξη των αρχαιολογικών ερευνών. Προσπαθούν να δείξουν ότι η εικόνα της «απλοϊκότητας» για τις κοινωνίες και τους ανθρώπους της προϊστορίας είναι εσφαλμένη και παραπλανητική και ότι στην πραγματικότητα μπορεί κανείς να βρει εκεί ιδιαίτερα σύνθετες μορφές οργάνωσης αλλά μια ικανότητα κινητοποίησης δυνάμεων που εντυπωσιάζει, συμπεριλαμβανομένης και της πραγματοποίησης μεγάλων δημοσίων έργων. Δείχνουν ότι η εμφάνιση της γεωργοκτηνοτροφίας δεν ήταν κυρίως μια οικονομική μεταβολή, αλλά μια συνολικότερη επανάσταση, που αφορούσε όχι μόνο την ανάπτυξη νέων τεχνικών και γνώσεων σε πλήθος τομείς αλλά και τη θρησκεία, την κοινωνική οργάνωση και τον επανακαθορισμό των ρόλων των φύλων, σε μια διεργασία όπου η εργασία και οι γνώσεις των γυναικών έπαιξαν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο.

Ισότητα και ελευθερία

Αντίστοιχα, αυτό που συνήθως περιγράφουμε ως ο «σχηματισμός κράτους» ήταν μια εξαιρετικά πιο σύνθετη διαδικασία, εντός της οποίας εμφανίστηκε ένας ιδιαίτερα μεγάλος αριθμός διαφορετικών μορφών για την κυριαρχική εξουσία, τη διοίκηση και την ανταγωνιστική πολιτική. Ομως, αυτό δεν αναιρεί τη διαπίστωση μιας πολύ μεγαλύτερης ιστορικής επινοητικότητας, δηλαδή συλλογικών πρακτικών που διαμορφώνουν ένα πολύ μεγαλύτερο φάσμα κοινωνικών μορφών συμπεριλαμβανομένων και αρκετών που κατατείνουν σε πολύ μεγαλύτερη ισότητα και ελευθερία σε σχέση με τις σύγχρονες κοινωνίες. Ιστορικής επινοητικότητας που αφορά όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και το παρόν και το μέλλον ως δυνατότητα κοινωνικής αλλαγής.