Να βάφονται ή να μη βάφονται τα αγάλματα;

Τα αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά γλυπτά ήταν κάποτε ζωηρά ζωγραφισμένα και πλούσια διακοσμημένα. Πρόσφατα η έκθεση που φιλοξένησε το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης  με τίτλο «Chroma: Ancient Sculpture in Color» υπογράμμισε αυτή τη λεπτομέρεια παρουσιάζοντας την ιστορία της πολυχρωμίας με έργα τέχνης από τις συλλογές του ΜΕΤ. Ανάμεσα στα εκθέματα και μια σειρά έγχρωμων ανακατασκευών αρχαίων γλυπτών από τον γερμανό αρχαιολόγο καθηγητή Dr. Vinzenz Brinkmann, επικεφαλής του Τμήματος Αρχαιοτήτων της Γλυπτοθήκης Liebieghaus της Φρανκφούρτης. Ο Brinkmann εμπλουτίζει την περιοδεύουσα έκθεση ανακατασκευασμένων πολύχρωμων γλυπτών (παρουσιάστηκε και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας το 2008) συμμετέχοντας στο Chroma με μια νέα ανακατασκευή της Σφίγγας της αρχαϊκής περιόδου, που ολοκληρώθηκε από την ομάδα του Liebieghaus σε συνεργασία με το MΕΤ. Στο μεταξύ, τον περασμένο Δεκέμβριο παρουσιάστηκε σε συνέδριο στην Αθήνα η τετραετής έρευνα των γάλλων αρχαιολόγων και συντηρητών για το άγαλμα του Ηνιόχου των Δελφών. Μεταξύ άλλων η λεπτομερής ανάλυση του αγάλματος με εξελιγμένες τεχνολογικές μεθόδους αποκάλυψε την πολυχρωμία του: τα χείλη του Ηνιόχου ήταν κόκκινα, είχε ασημένια  δόντια, τα ηνία και η ζώνη του ήταν κοκκινωπά και  ο χιτώνας του χρυσαφής. Το ερώτημα είναι δόκιμο: Αλλοιώνει η αρχαία πολυχρωμία την αίσθηση της λευκής «ευθραυστότητας» και του χαμένου χρόνου; Κάλλος της λευκότητας ή πολύχρωμη ανασύσταση; Καλλιτέχνες και θεωρητικοί απαντούν στο ερώτημα των «ΝΕΩΝ»:

Αναστασία Δούκα

εικαστική καλλιτέχνις, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτισμού Δημιουργικών Μέσων και Βιομηχανιών, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Παραδοχές του λευκού

Λευκά ψέματα. «Το λευκό καλύπτει, αποκρύπτει – έχει τεράστια καλυπτική δύναμη», δηλώνει ο Ντέρεκ Τζάρμαν. Το καλυπτικό και εκτυφλωτικά λευκό στρώμα του χιονιού στο πρωινό φως παραμένει πολύ κοντά σε ψυχρούς τόνους του μπλε και του μοβ όταν το φως δύει. Στο νέο μουσείο της Ακροπόλεως έκθεμα με μικρά κυβικά δείγματα από τις πιο δημοφιλείς πηγές μάρμαρου στην αρχαιότητα (μάρμαρο Θάσου, Πάρου, Νάξου, Πεντέλης κ.ά.) αποδεικνύει πως κανένα δείγμα δεν είναι αμιγώς λευκό, τα χρώματά τους ποικίλλουν. Κάποια λευκά γκριζάρουν, άλλα είναι στο χρώμα της υποκίτρινης κρέμας ή του κόκκαλου με λεπτές καφέ φλέβες, το λεπτόκοκκο παριανό μάρμαρο λαμπυρίζει έντονα – δεν μπορείς να το περιγράψεις παρά ως φωτεινό ή αυτόφωτο. Τα δείγματα αυτά, εξάλλου, εκτίθενται σε λευκό φόντο που ανάλογα με το φως της ημέρας στην Αθήνα – που ο προγραμματικά σύγχρονος σχεδιασμός της αίθουσας πλέον άπλετα επιτρέπει – αναδεικνύει διαφορετικούς θερμούς ή ψυχρούς τόνους του λευκού. Το χρώμα του λευκού παραμένει υποκειμενικό, μια λεξιλογική απόδοση, ένας επιθετικός προσδιορισμός κάτω από το φως.

Στην αρχαιότητα, ο χρωματισμός επάνω στα μαρμάρινα έργα δεν ήταν αδιαφανής και οριστικά καλυπτικός. Επιβεβαιώνεται πλέον η εφαρμογή του χρώματος με την πρόσμειξη λιωμένου κεριού μέλισσας και χρωστικών ουσιών επάνω στα μαρμάρινα έργα, που επέτρεπαν μερική διαφάνεια ώστε το λευκό του μαρμάρου ανά περιοχές των έργων να αχνοφαίνεται από κάτω, να «αναπνέει» και να αποδίδει παστέλ αποχρώσεις των καθαρών χρωμάτων. Ο λεκές του χρώματος στα ρούχα δεν ξεβάφει μεμιάς, μεσολαβεί η χημεία των καθαριστικών και η δύναμη της τριβής στο πλύσιμο. Αντιστοίχως, ο χρόνος έτριψε το λεπτό στρώμα της εγκαυστικής με κερί αφήνοντας ακάλυπτη την επεξεργασμένη επιφάνεια του μάρμαρου κατασκευάζοντας μια φαντασματική χρόνια λευκότητα. Η κατασκευή του ασύγκριτου αρχαϊκού λευκού απλώθηκε, κάλυψε οριστικά τα αρχαιολογικά ευρήματα.

Η χρόνια λευκότητα, το άσπρο που καλύπτει οριστικά σβήνοντας, θυμίζει την αντισηπτική, ηθική πρακτική του ασβεστώματος που προσπαθεί να καθαρίσει, να ξεκαθαρίσει και να λευκάνει αναδεικνύοντας οργανωμένους, ουσιαστικούς, απλούς και ακριβείς όγκους, μορφές, συλλογισμούς και ιδεολογήματα.

Το βαμμένο ολόλευκο μας οδηγεί στη γενική παραδοχή όπου το άσπρο ονομάζεται ως λευκό, blanc, blank, κενό. Το σημείο του λευκού ως κενό,  με όσα μπορεί να συσχετίσει και να χωρέσει γίνεται μια τεράστια δεξαμενή νοήματος – το λευκό του κενού μας εξυπηρετεί ως ιδεολόγημα.

g

Διονύσης Καββαθάς

διδάσκων Φιλοσοφία και Αισθητική των Μέσων στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών

Ο διάκοσμος δεν είναι έγκλημα

«Χαζεύω από την Ανατολή προς τη Δύση […]. Τι ωραία και πολύχρωμα που είναι όλα εδώ!»

Νίνα Χάγκεν (1978)

Η ιστορία του δυτικού ανθρώπου είναι ταυτόχρονα και η ιστορία τραυματικών εμπειριών που πλήττουν το φαντασιακό του, ανεπανόρθωτα (πόλεμοι στην ακμή του Διαφωτισμού), ή απλώς διορθωτικά. Ο Φρόυντ απαρίθμησε τρία τέτοια πλήγματα εις βάρος του ναρκισσιστικού ανθρώπινου εγώ. Το πρώτο σχετίζεται με τη γνώση ότι η γη δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος (κοπερνίκεια στροφή). Το δεύτερο προήλθε από την εξελικτική βιολογία, η οποία διατείνεται ότι η καταγωγή του ανθρώπου δεν είναι θεϊκή, αλλά θα πρέπει να αναζητηθεί στο ζωικό βασίλειο (Δαρβίνος). Το τρίτο φέρει το όνομα του ίδιου του Φρόυντ και της ψυχανάλυσης, η οποία διατύπωσε την υπόθεση ότι το εγώ δεν είναι κύριος του οίκου του, αλλά εξαρτάται από το ασυνείδητο, δηλαδή από μια γλωσσική και πολιτισμική δομή που διαφεύγει από τον έλεγχο της συνείδησης.

Σε αυτά τα ναρκισσιστικά πλήγματα έρχεται στις μέρες μας να προστεθεί και η τεχνητή νοημοσύνη, με την οποία αμφισβητείται η αριστοτελική ρήση ότι μόνον ο άνθρωπος είναι το ον λόγον έχον. Η νεωτερική τεχνοεπιστήμη έρχεται να αποκαλύψει δομές του φυσικού και πολιτισμικού μας κόσμου απρόσιτες στη «φυσική» αντίληψη του ανθρώπου, η οποία εύκολα εξαπατάται από τη φαινομενικότητα του προφανούς.

Ετσι, πρόσφατα μας γνωστοποιήθηκε ότι τόσο η γλυπτική όσο και η αρχιτεκτονική των αρχαίων ελληνικών και ρωμαϊκών χρόνων δεν ήταν μονόχρωμες, όπως τις φαντασιώθηκε ο δυτικός πολιτισμός, αλλά πολύχρωμες. Αν και το νέο αυτό δεδομένο δεν συγκρίνεται με τα προηγούμενα πλήγματα που δέχτηκε το υποκείμενο της γνώσης, δεν παύει να είναι ενδεικτικό μιας ορισμένης τάξης του Λόγου, η οποία, ακόμη και έως τις αρχές του 20ού αιώνα, έθετε το σχέδιο πάνω από το χρώμα (disegno versus colore), την κατασκευή πάνω από τον διάκοσμο. Η τυφλότητα απέναντι στην πολυχρωμία των αρχαίων αγαλμάτων και κτισμάτων είναι λοιπόν αποτέλεσμα μιας διάταξης της γνώσης, η οποία καθόριζε ασυνείδητα το πεδίο ορατότητας του υποκειμένου. Αυτή η προειλημμένη και προκατειλημμένη ματιά οδήγησε τον κλασικιστή Βίνκελμαν να υμνεί στα ελληνικά αριστουργήματα την «ευγενική απλότητα και το ήρεμο μεγαλείο» τους (1775), παραγνωρίζοντας το διονυσιακό βάθος αυτών των εκφραστικών μορφών (σε αντίθεση με τον Νίτσε). Ο μοντερνιστής Λε Κορμπυζιέ θεωρούσε ότι το χρώμα ταιριάζει περισσότερο στις πρωτόγονες φυλές, εξυμνώντας με τη σειρά του τη λευκότητα των μαρμάρων της Ακρόπολης: «Ω! Φως! Μονοχρωμία» (1911). Η τελεσίδικη απόφαση του πρωτοπόρου αρχιτέκτονα του λειτουργισμού Αντολφ Λος ότι «ο διάκοσμος είναι έγκλημα» (1905) δεν καθόρισε μόνο τον εικονοκλαστικό μοντερνισμό, αλλά και τη γενικότερη άποψη ότι η αλήθεια, το λογικό, το γνήσιο, το κανονικό συγκροτούν τάξη, σε αντίθεση με τον χρωματισμό και τον διάκοσμο, οι οποίοι απειλούν το ζώον λόγον έχον με αταξία, έκπτωση, υπερβολή, εκφυλισμό, διαστροφή. Στο βιβλίο του για τη δυτική Χρωμοφοβία (2000), ο David Batchelor δικαίως αποφαινόταν ειρωνικά ότι «το “φυσιολογικό” είναι ντυμένο μαυρόασπρο».

Η τεχνοεπιστημονική αποκάλυψη της πολυχρωμίας του αρχαίου κλασικού ελληνικού πολιτισμού είναι προφανώς αποτέλεσμα μιας αλλαγής στην τάξη του Λόγου, όπου πλέον το κανονικό και το παθολογικό συμφύρονται σε μη αποφάνσιμες, γκρίζες ζώνες, και όπου η κριτική του καθαρού Λόγου, και άρα η πολυχρωμοφιλία, βρίσκονται επιτακτικά στην ημερήσια διάταξη, τόσο πολιτισμικά όσο και ηθικοπολιτικά.

Ωστόσο, το κατά πόσον και με ποιον τρόπο η αξιωματική τεχνοεπιστήμη στοχάζεται την οντολογική διάσταση του χρώματος (αν αυτό είναι ή δεν είναι ιδιότητα του πράγματος), αποτελεί αντικείμενο μιας άλλης, φιλοσοφικότερης πραγμάτευσης.

g

Ηλίας Παπαηλιάκης

εικαστικός

Προσοχή χρώματα!

Κατά καιρούς διαβάζω ειδήσεις για μια νέα απόπειρα να ζωγραφιστούν τα αρχαία αγάλματα, να αποδοθεί το χρώμα των αγαλμάτων της αρχαιότητας ή πώς ήταν ζωγραφισμένα τα αγάλματα κάποτε.

Η είδηση μου προκαλεί πάντοτε θυμηδία και συχνά γελάω πριν δω το αποτέλεσμα. Αν τύχει και δω το εκάστοτε αποτέλεσμα μουρμουρίζω το γνωστό απόφθεγμα του Αϊνστάιν για το απύθμενο του σύμπαντος και της βλακείας.

Εξηγούμαι! Τα αγάλματα που ζωγραφίζονται δεν είναι αγάλματα! Είναι στην καλύτερη περίπτωση αντίγραφα, εκμαγεία αγαλμάτων σε γύψο ή τσιμέντο ή άλλο ρευστό υλικό και γίνονται με καλούπια. Σε κάποιες περιπτώσεις σκαλίζονται με 3D Printer σε σκληρό υλικό. Ακολούθως βάφονται με ακρυλικές μπογιές, πρώτη ύλη πλαστικού ή και με χρώματα λαδιού αραιωμένα με πετρελαϊκά παράγωγα. Αφού στεγνώσει η μπογιά τα βερνικώνουν.

Το αποτέλεσμα δικαιώνει τη διαδικασία και τα εν λόγω ζωγραφισμένα αγάλματα είναι απαίσια. Αυτό βέβαια δεν εμποδίζει όσους τα παράγουν να τα διαφημίζουν ή να τα εκθέτουν ως αξιοθέατα. Οπωσδήποτε έχει να κάνει με το γεγονός πως η ασχήμια πουλάει πολύ περισσότερο από την ομορφιά.

Ο πολιτισμός μας δεν μας επιτρέπει να δοκιμάσουμε πιθανές βαφές οποιουδήποτε είδους σε αυθεντικά αγάλματα, ευρήματα από το παρελθόν. Και καλά κάνει και δεν το επιτρέπει.

Ο χώρος του άρθρου και ο χρόνος δεν μου αρκούν να αναλύσω τη σημασία των ανεπανάληπτων αγαλμάτων της αρχαιότητας. Αρκούμαι όμως να δηλώσω πως όσες φορές τα πλησίασα είχα πολλά να δω και άλλα τόσα να μου δείξουν. Ασπρα, μαύρα και πολύχρωμα. Το αυθεντικό είναι πλήρες.

g

Φανή Παραφόρου

θεωρητικός τέχνης, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Το σκάνδαλο του χρώματος

Κατά την επαφή με την τέχνη επιχειρούμε συνήθως να κατανοήσουμε το εκάστοτε έργο ως γεγονός, να το νοηματοδοτήσουμε ως πράξη, να σχετιστούμε ερμηνευτικά μαζί του· σε αυτή την προοπτική εμπίπτει η απόπειρα του γερμανού στοχαστή Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, εν μέσω της ευρύτερης ενασχόλησής του με την αρχαία τέχνη, να συναναστραφεί εκτενώς το πασίγνωστο ελληνιστικό γλυπτικό σύμπλεγμα του Λαοκόοντα. Ο ίδιος παρουσιάζει τον Λαοκόοντα απεκδυμένο της θρησκευτικής του ιδιότητας· ο πρωταγωνιστής του μύθου μετασχηματίζεται σε ανώνυμη ανθρώπινη φιγούρα, καθώς «[ο]ι καλλιτέχνες τού έχουν αφαιρέσει την ιεροσύνη». Η ευφυΐα του Γκαίτε σκηνοθετεί μια άμεση συνύπαρξη με το «ζωηρό» γλυπτικό σύμπλεγμα στον χώρο προτρέποντας να ανοιγοκλείσουμε τα μάτια «και θα δούμε όλο το μάρμαρο να κινείται» (Γκαίτε, Περί τέχνης). Η περιγραφή τοποθετεί το βλέμμα του θεατή σε μια δυναμική συνθήκη, εγγράφει σε αυτό μια κίνηση, υποβάλλοντας στο γλυπτό μια ανιμιστική διάσταση, έναν παράδοξα κυριολεκτικό ψυχισμό.

Στην ποπ ερμηνευτική εκδοχή του Λαοκόοντα ο αμερικανός καλλιτέχνης Ρόι Λίχτενσταϊν (Laocöon, 1988, ιδιωτική συλλογή) ιδιοποιείται το γλυπτικό σύμπλεγμα ως πρωτότυπο και το μετατρέπει σε πολυχρωματικό ζωγραφικό έργο μνημειακών διαστάσεων. Ο ανιμισμός που του αποδίδει ο Γκαίτε μεταγράφεται εδώ σε χρωστική ύλη· ο καλλιτέχνης αντιγράφει απροκάλυπτα το έργο προσθέτοντάς του αυτό που εκλείπει, το χρώμα, και αφαιρώντας αυτό που το εμποδίζει να αναπαραχθεί, τον όγκο. Η μοναδικότητα του έργου τέχνης που συνεπάγεται η τοποθέτησή του σε έναν συγκεκριμένο χώρο καταργείται ώστε ο Λαοκόων ως μυθικό υλικό και ως έργο αναφοράς να καθίσταται κοινός τόπος και αντικείμενο κοινής χρήσης αντίστοιχα.

Ανιχνεύουμε εδώ μια ενδιαφέρουσα εκλεκτική συνάφεια ανάμεσα στην ενεργητική όραση και την κινησιακή φαντασία του Γκαίτε και στη σκωπτική παραποίηση του Λίχτενσταϊν μέσω του χρώματος.

Ο μύθος του Λαοκόοντα τοποθετείται σε ένα διευρυμένο πεδίο ερμηνευτικής επεξεργασίας, όπου το χρώμα μπορεί να νοηθεί ως «κινούμενο πάρεργο» (Aby Warburg, Werke in einem Band) – αναφερόμαστε εδώ στο Pathosformel του γερμανού θεωρητικού του πολιτισμού Αμπυ Βάρμπουργκ, ο οποίος στην εικονολογική του μέθοδο επανέρχεται συχνά στο θέμα του Λαοκόωντα – υποσκελίζοντας την αξία του πρότυπου έργου τέχνης.

Λαμβάνοντας υπόψη την πολεμική του Γκαίτε στον επικρατούντα τεχνοθεωρητικό λόγο της εποχής του και το δημοκρατικό πρόταγμα της ποπ αρτ που υπηρετεί η εικαστική πρακτική του Λίχτενσταϊν, παρακολουθούμε εδώ να εκτυλίσσεται ένα ιδιότυπο σκάνδαλο υποκινούμενο από το χρώμα, όπου αίρεται ο διαχωρισμός μεταξύ ψυχής και σώματος, υψηλής και χαμηλής τέχνης, πρωτότυπου και ρεπλίκας, επιφάνειας και βάθους, τέχνης και ζωής – το χρώμα άλλωστε δεν μπορεί παρά να προσθέτει ένταση στην κίνηση της ζωής προς όφελος όλων.

g

Πάνος Χαραλάμπους

εικαστικός

Το πεπρωμένο των ειδώλων

«Ακούσατε ποτέ τις νύχτες τους φρικτούς λυγμούς αυτών των λευκών μαρμάρινων ειδώλων, στα μουσεία να κλαίνε απελπισμένα για… τη συντελεσμένη υλική τους ζωή, ως statuae στη μόνιμη θέση τους… στη διαρκή γκριμάτσα τους;»… παραφράζοντας τον Bruno Schulz. Το αρχαιοελληνικό «οράν» και η απορρέουσα ρηματικότητα ένα αντι-στρεπτικό ενεργητικό-παθητικό σύμπτωμα, όπου ο θεατής πάντα θεώμενος είναι προϋπόθεση αντ-οψίας και αυτ-οψίας. Το ξόανο, το είδωλο, το ανδρείκελο προκειμένου να μετατραπεί σε άγαλμα χάρμα ιδέσθαι «οφείλει» να συλλάβει, να δεχθεί, να απορροφήσει, αλλά και να εξακοντίσει «επιστρέφοντας» το δραστικό βλέμμα!

Αυτή η διεργασία προϋποθέτει «πορώδη χρῷ», χρως-χρωτός= επιδερμίδα, δέρμα, σάρκα… που να επιδέχεται και να κατα-κρατεί τις χρωστικές γαίες, τα βάμματα, τις ώχρες, όμπρες, φούμο, λαζούρια, πορφύρες, σέπιες, μελάνια, επαργυρώσεις, επιχρυσώσεις, επιπροσθέσεις μαργαρίτη, χαλαζία, ημιπολύτιμων ορυκτών. Τουναντίον η λειασμένη, η στιλπνή επιφάνεια «καίει», τυφλώνει το βλέμμα στις μεσογειακές ατμόσφαιρες.

Η αρχιτεκτονική μεριμνά για τους «τροπισμούς» του Σπηλαίου, ακολουθεί η γλυπτική-πλαστική cura για την ειδο-ποίηση του Ναού, η ζωγραφική σπεύδει όψιμη για να ζωο-γονήσει, να εν-σαρκώσει, να ζωντανέψει, να μετατρέψει τα είδωλα σε αγάλματα.

Η αρχαία οντολογία και η χριστιανική στη συνέχεια «ενδιαφερόταν» για τη ζώσα αλλά και την άχρονη ύπαρξη των έμβιων καθώς και των άβιων. Ενας χρόνος μεσσιανικός, χρόνος με διορία, αφορά τον άνθρωπο και τα «υπάρχοντά» του, τις «κατοχές» του μαζί εθάπτοντο, από κοινού ανέμεναν οι μεν διά της Αναστάσεως, τα δε διά των επαν-ευρέσεων, τη δεύτερη ευκαιρία κοινή προϋπόθεση η επανένωσή τους με το «αρχαίον» διά της ταφής τους.

Ο αποχρωματισμός ως απενσάρκωση, το εναπομείναν «σκέλεθρο» πιστοποιεί τη μεταβολή του αγάλματος, ύστερα απ’ τις «περιπέτειες» που επιφέρει ο χρόνος-κρόνος. Τα αιώνια παιδιά, οι Ελληνες, υπολόγιζαν την έγχρονη προοπτική των ομοιωμάτων που παρά τις φροντίδες των ιερέων είχαν τη μοίρα, το πεπρωμένο των βιβλικών «γεγυμνημένων οστών», ήτοι καθαρμοί, πλυσίματα, εγκιβωτισμοί στα οστεοφυλάκια του μουσείου Ακελδαμά.

Τα αγάλματα των μουσείων σήμερα χωρίς «τσίπα»… παρωδία αγαλμάτων, δέσμια της συντετελεσμένης ζωής-μορφής, φυλακισμένα στην οριστική τους πόζα… μετά την επιχείρηση των καθαρμών, αναστηλώσεων, Restoration… καθίστανται πάλλευκα, αναπαρθενισμένα, εκτυφλωτικά Θαβώρ!

Απομένει μια έξοδος-κάθοδος στην πολυκαιρία, όπου παρασιτικοί μύκητες και λειχήνες, πράσινα βελούδα μούχλας, ροές, διαβρωτικές φλέβες, υγρασίες, ρωγμές, κρακελαρίσματα, σκασίματα, μαρμαρυγές, εκβλαστήσεις, επιμολύνσεις, αποικίες μικροβίων οργανισμών, θα αναπλάσουν «νέο δέρμα, νέο σώμα».

Μια επίγεια ανάσταση χωρίς εθνικούς μοντέρνους υπερφωτισμούς και βιβλικές εκλαμπρύνσεις!