Οταν όλα {LF}είναι μετρήσιμα

Ο Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν γεννήθηκε στη Σεούλ το 1959, σπούδασε μεταλλουργία και, σε ηλικία 26 ετών, έφτασε στην Γερμανία, ανίκανος να αρθρώσει μία λέξη στα γερμανικά. Οι γονείς του πίστευαν πως η μεταλλουργία θα τον κέρδιζε, εκείνος όμως αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου με δίπλωμα στη γερμανική λογοτεχνία και θεολογία και διδακτορικό στη φιλοσοφία από το Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ. Το 2012 εντάχθηκε στο καθηγητικό δυναμικό του Πανεπιστημίου Der Künste του Βερολίνου, σημαίνον στέλεχος πλέον και «σταρ» για τους φοιτητές του, διδάσκοντας Φιλοσοφία και Πολιτισμό.

Ο Χαν ανήκει στη χορεία των παρατηρητών και καταγραφέων των πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών εξελίξεων από τα μέσα του 20ού αιώνα, οι οποίες κατά σύστημα επιβάλλουν με χειρουργική ακρίβεια, στο όνομα της κυρίαρχης σήμερα αλλά παραπαίουσας νεοφιλελεύθερης δημοκρατίας, που έχει στη διάθεσή της τεχνολογικά εργαλεία εξουσίας, υποδουλώσεις και καταναγκασμούς σε κάθε άτομο, απομακρυσμένο από ομάδα ή κοινότητα, δια της ψευδαίσθησης ελευθερίας επιλογής και εξουθενωτικής προσταγής «έσο ελεύθερος», όχι επειδή πρέπει (εξ υποχρεώσεως, η οποία έχει όρια) αλλά επειδή μπορείς (εξ αναφαιρέτου δικαιώματος) και δεν μπορεί να μην μπορείς. Η μαζικότητα αυτής της αλλαγής ταυτίζεται με την υπερπροσφορά πληροφόρησης/ενημέρωσης, μηνύματα πολλαπλώς επαναλαμβανόμενα, που απαιτούν ανταλλακτικές κοινωνικές, επαγγελματικές, ερωτικές επιδόσεις, μεγαλύτερη αποδοτικότητα, αυτο-υποδούλωση, αυτοεκμετάλλευση, καταλήγοντας στο σύνθετο ψυχικό σύνδρομο εκνευρισμού, ανίας, απογοήτευσης, επιθετικότητας, απομόνωσης, γνωστό ως burn-out («ξεθέωμα», «τα έχω παίξει»).

Η αυτοεκμετάλλευση εξάλλου είναι αποτελεσματικότερη της εκμετάλλευσης από τρίτους, γιατί συνοδεύεται από την ασυδοσία των δικαιωμάτων.

Η αντίδραση σε αυτή την κατάσταση δεν απαγορεύεται σε μια νεοφιλελεύθερη κοινωνία, εμποδίζεται όμως: η συσσώρευση δεδομένων (Big Data, dataism= «δεδομενισμός») διογκούται ασταμάτητα και ως υποχρεωτική «επικοινωνία» δεν αφήνει περιθώρια χρόνου στη γνώση να γίνει επιθυμητή, να ωριμάσει, να δημιουργήσει, να αντιδράσει. Προβάλλοντας λέξεις/λόγους ως εικόνες κατά ριπές, η «επικοινωνία» προκαλεί συνεχή αδηφαγία, αδυναμία κορεσμού. Οι εικόνες αποτινάζουν κάθε αφηγηματικότητα, κατεύθυνση, νόημα, καθώς η δυναμική τους μαζικοποιείται αναισθητικά, διαχειρίζεται ηλεκτρονικά, επιτηρείται εξουσιαστικά, αστυνομεύεται. Αν κάποιος υποστηρίξει πως η στιγμιαία λάμψη του θεάματος, το ακαριαίο ερέθισμα, η ταχεία αλληλοδιαδοχή των γεγονότων είναι ένα χρονικό διάστημα ομορφιάς, δεν πρόκειται να υποψιαστεί πως τα πράγματα απαξιώνουν την εδραιωμένη γνώση, που η κόπωση του ανθρώπου δεν απολαμβάνει, καταλήγοντας σε γνωστική άγνοια, σε λεκτική πενία. Σε μια αναίσθητη ευαισθησία, που γίνεται διαρκώς πιο ισχυρή, καθώς η εικόνα περιορίζει και εν τέλει αποκλείει τη γλώσσα, οι λέξεις χάνονται, οι αποχρώσεις των εννοιών εξαφανίζονται, η συνεννόηση περνάει σε ιδιόλεκτα (jargon), αρκτικόλεκτα και νεολογισμούς, στην «τεχνολογικοποίηση» της γλώσσας και στην απαξίωση της γραφής. Η πληροφορία δεσμεύει και απογυμνώνει τη γνώση, στερεώνει έναν πληροφοριακό/γνωστικό βάρβαρο (με την έννοια του «μπλα-μπλα») αναλφαβητισμό, παρόντα στη χαύνωση του «κλικ».

Η κρατούσα δημοκρατική/εξισωτική στρατηγική υπό τη σκέπη τής κατά περίπτωση ανθρωπιστικής ηθικής και αλληλεγγύης, η ρητορική εμμονή στην πολλαπλότητα του δικαιώματος, οι επιδείξεις αυταρχισμού στο όνομα του δικαίου, η μωρία των συνθημάτων, ώθησαν το άτομο πέραν των ορίων της μοναξιάς, πέραν του απανθρωπισμού του, πέραν της ψυχής του, της αυτοτέλειας των συναισθημάτων του. Εξού, για τον Χαν, η εμφάνιση και κυριαρχία της Ψυχοπολιτικής.

Ο Μισέλ Φουκό μελέτησε και υπογράμμισε πως η στοχευμένη επιτήρηση μέσω δημοκρατικών θεσμών ελευθερίας και δικαίου είναι μια τιμωρία αθόρυβη, πολιτικά και κοινωνικά επιθυμητή κιόλας, αφού δεν βασανίζει το σώμα, ενώ καθυποτάσσει ολοκληρωτικά διά της εκ των άνω δικαιικής πειθαρχίας τον βίο κατ’ αποκλειστικότητα και εν συνόλω. Ο όρος «βιοεξουσία» τού ανήκει. Η κατά τον Φουκό εμφάνιση και επιβολή της μέσω της πολιτικής επιτήρησης του ανθρώπινου βίου (της «βιοπολιτικής»),  εξηγεί το ιστορικό γεγονός ότι για τις σύγχρονες μορφές άσκησης εξουσίας το πραγματικό πολιτικό διακύβευμα είναι η ίδια η ψυχή.

Ρευστότητα του βίου

Το φαινόμενο απασχόλησε τον Λέζεκ Κολακόφσκι ως  χαρακτηριστικό του μοντερνισμού, εκ φύσεως «μοδάτου» (fashionable) και βασανιστικά αναλώσιμου, εξηγήθηκε ως ρευστότητα του βίου από τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν συνόψισε πως κυρίαρχο πρότυπο του σύγχρονου κόσμου αποτελεί η γυμνή ζωή του homo sacer (ιερού ανθρώπου), θεσμοθέτηση μιας διαρκούς κατάστασης εξαίρεσης η οποία απονεκρώνει κάθε ατομική και κοινωνική «αίρεση», βασικά στοιχεία του τρόπου με τον οποίο συγκροτείται και αναπαράγεται η κυριαρχική αντίληψη της εξουσίας. Και η μορφή του ιερού ανθρώπου γίνεται όχι μόνο το θεμέλιο της γυμνής ζωής της ανθρωπότητας, αλλά και το όργανο της βιοεξουσίας υπό τον νεοφιλελευθερισμό.

Χάρη στους προλαλήσαντες, διαθέτουμε μια «κρίσιμη μάζα» σχολιαστών, που προλαβαίνει να αποτυπώσει το πολύπλοκο γίγνεσθαι μιας σε διαρκή κρίση εποχής, εντός της οποίας περνάει ο βίος της ψυχής μας σαν να είναι ένας ξένος φορτικός, με την επικοινωνιακή πειθώ να μεγιστοποιεί την αυτοδέσμευση της βούλησης ως το ανήκουστο. Και όταν η βούληση αυτοδεσμεύεται, το ανήκουστο καθίσταται ψυχικός εθισμός, που η επιτάχυνση των αλλαγών με τη μορφή καταναγκαστικών διορθώσεων επικυρώνει, φτάνοντας στον απανθρωπισμό στο όνομα του ανθρωπισμού.

Ο Χαν επεκτείνει τις καταθέσεις των πρώτων διδαξάντων, αποδίδοντας πρωτεύουσα σημασία στην κυριαρχία των τεχνολογικών μέσων εξουσίας, όπου όλα είναι μετρήσιμα, τα πάντα συγκρίσιμα με τα πάντα, καταλύοντας κάθε χαρακτηριστικό του μη μετρούμενου, κάθε μοναδικότητα των πραγμάτων, διαλυμένη εντός της επαναληπτικότητας των εντολών, της συνεχούς αναβάθμισής τους, της προστακτικής ατομικής ανάληψης ευθύνης για οποιαδήποτε παρέκκλιση, που προσλαμβάνεται ως θάνατος εν ζωή. Πρόκειται για έναν συστημικό ψυχικό εξαναγκασμό με κριτήριο τη σταθερότητα της αστάθειας, που διαμορφώνει μια κοινωνία συμμόρφωσης, ολοκληρωτισμού. Το ερώτημα είναι αν η διαγνωστική καταγραφή των τάσεων και των εκτιμήσεων της πορείας του σύγχρονου κόσμου συμβάλλει στη διατύπωση μιας συνισταμένης. Η απάντηση (που υπερασπίζεται ο Χαν) είναι πως η συνειδητοποίηση της μορφολογίας της πραγματικότητας μέσω της γνώσης αποτελεί ευκαιρία για την αποφυγή των χειρότερων, όχι επειδή η γνώση ωφελεί ή προστατεύει, αλλά επειδή προσφέρει την πιθανότητα διαφυγής, όσο αυτό ισχύει.

Στις μέρες μας, τέτοια θέματα εξετάζονται ως εκκρεμότητες εν κινήσει, ως «μεγα-τάσεις» (mega-trends), δηλαδή ως ροπές επιλογών εντός ενός πολύπλοκου και περίπλοκου οικουμενικού κατακερματισμού, εντός μιας παγκοσμιοποίησης εν αποδομή, ευεπίφορης στην κατάρρευση, όπου το κοινωνικό – οικονομικό -πολιτικό -πολιτιστικό – οικολογικό σύμπλεγμα υπό τη δαμόκλειο σπάθη της οικονομικής τυφλότητας περί συνεχούς ανάπτυξης καλπάζει προς το σημείο όπου δεν υπάρχει γυρισμός. Η χορεία των στοχαστών για τους οποίους έγινε λόγος εδώ – ο Χαν μεταξύ αυτών – δεν είναι άλλο από ενδύματα όμοια με εκείνα των τελάληδων, που υπό τον ήχο κουδουνιών και ταμπούρλων καλούσαν τους ανθρώπους να απομακρυνθούν από τα πανουκλιασμένα μέρη, γνωρίζοντας πως ο άνθρωπος γεννάει την πανούκλα του και προς το μέρος της οδεύει.

{1BSYG}Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν:{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ψυχοπολιτική{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Βασίλης Τσαλής{CR}Εκδ. Opera, 2023, σελ. 136{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14,84 ευρ{4BTIM}ώ