Οι μεταμορφώσεις ενός θεάτρου

Ενόψει των εργασιών στατικής ενίσχυσης και αισθητικής αναβάθμισης του Θεάτρου του Λυκαβηττού που πραγματοποιεί ο Δήμος Αθηναίων, είμαι βέβαιος ότι ελάχιστοι γνωρίζουν ότι το επονομαζόμενο και ως θέατρο του Ζενέτου δεν είναι τελικά το θέατρο που αρχικά σχεδίασε ο ιδιοφυής, πολυδημοσιευμένος, διανοητής και οραματιστής αρχιτέκτων Τάκης Ζενέτος, αλλά μια σημαντικά διαφορετική μετάλλαξη μιας ιδιοφυούς αρχικής ιδέας που παραποιήθηκε έπειτα από παρέμβαση της πολιτείας το 1965. Μέσα στο κλίμα της πολιτιστικής άνοιξης την περίοδο διακυβέρνησης του Γεώργιου Παπανδρέου, η μεγάλη τραγωδός Αννα Συνοδινού πλαισιωμένη με προσωπικότητες της τέχνης και των γραμμάτων οραματίζεται στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών ένα υπαίθριο θέατρο στον Λυκαβηττό και με τη σύμφωνη άποψη του πρωθυπουργού προχωρεί και αναθέτει στον Τάκη Ζενέτο τη μελέτη ενός θεάτρου 5.000 θέσεων που ξεκινάει με την ιδέα ενός ραδιοτηλεσκόπιου (εικ. 2) που κοιτάζει στον ουρανό και αγνοεί το φυσικό έδαφος. Μια πρωτοποριακή λύση για τα δεδομένα της εποχής που εντάσσει τη χειρονομία αυτή του Ζενέτου, που ωθεί όλες τους τις μελέτες στα άκρα, στις προχωρημένες διεθνώς αναγνωρισμένες αρχιτεκτονικές και στατικές επιλύσεις, στον βαθμό που η μεταλλική καμπύλη δομή, υπό μορφή αχιβάδας εδραζόμενη σε ελάχιστα κεκλιμένα υποστυλώματα (εικ. 1), φαντάζει αιωρούμενη από το έδαφος, χωρίς να αγγίζει τα γύρω βράχια. Η μελέτη υποβάλλεται προς έγκριση στον ΕΟΤ και απορρίπτεται ως «υπερβολική».

Υπό την πίεση του χρόνου αποφασίστηκε η υλοποίηση μικρότερου προσωρινού μεταλλικού λυόμενου θεάτρου 3.000 θέσεων, με παραποιημένη την αρχική μελέτη από τον ίδιο τον Ζενέτο, που, όπως ο ίδιος δήλωσε, αναγκάστηκε να προχωρήσει υπό την πίεση της Αννας Συνοδινού, αποκαλώντας την τελική κατασκευή «σημαντικά αλλοιωμένη λύση», σε σχέση με τις δικές του προτάσεις, και σε έναν βαθμό την «ενστερνίζεται, αναφερόμενος στην άυλη, διάφανη ποιότητα της δομής της, ταιριαστής με το σεληνιακό σκηνικό της». Το νέο αυτό μεταλλικό θέατρο με ευθύγραμμους και όχι καμπύλους κεκλιμένους φορείς και δάσος κατακόρυφων μεταλλικών υποστυλωμάτων (εικ. 3), που αλλοίωσε την εικόνα του αιωρούμενου, κατασκευάστηκε εν σπουδή από τον ΕΟΤ μέσα σε 45 ημερολογιακές ημέρες από την εταιρεία Τσαούσογλου – Τρυφωνόπουλου, έτοιμο για την πρεμιέρα στις 15 Ιουνίου 1965, οπότε η Ελληνική Σκηνή της Αννας Συνοδινού παρουσίασε την τραγωδία «Αντιγόνη» του Σοφοκλή.

Παράλληλα τότε, αποφασίστηκε η προκήρυξη αρχιτεκτονικού διαγωνισμού για μια συνολική μελέτη αισθητικής αξιοποίησης του λόφου του Λυκαβηττού «εις άλσος Περιπάτου και Αναψυχής» με μόνιμο θέατρο, παιδική χαρά, αναψυκτήρια κ.λπ. Το πρώτο βραβείο δόθηκε στους αρχιτέκτονες Λάζαρο Καλυβίτη και Γιώργο Λεονάρδο. Ενα θέατρο από οπλισμένο σκυρόδεμα με πολλά κοινά στοιχεία με το υπάρχον, που ουδέποτε υλοποιήθηκε.

Εκτοτε, επιβεβαιώνοντας το «ουδέν μονιμότερον του προσωρινού», το θέατρο συνέχισε να λειτουργεί, όπου απολαύσαμε ιστορικές συναυλίες και θεατρικές παραστάσεις, και τον Μάιο του 1998 κηρύσσεται διατηρητέο μνημείο, μαζί με τα δυστυχώς κακοφτιαγμένα υποστηρικτικά κτίρια.

Δέκα χρόνια μετά, ο Δήμος Αθηναίων σφράγισε το θέατρο, έπειτα από διαδοχικές ζημιές, την πυρκαγιά του 1970, επισκευές συντήρησης, διακοπές λειτουργίας λόγω επικινδυνότητας, επεμβάσεις και πρόσθετες ενισχύσεις στους στατικούς φορείς, που οδήγησαν σε αλλοίωση της υπόστασης του αρχικού θεάτρου.

Tο 2018 οργανώθηκε από την Περιφέρεια Αττικής και την Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου ΑΕ ημερίδα στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος ανοιχτή στο κοινό, όπου έγινε η παρουσίαση του ιστορικού της δημιουργίας του θεάτρου, καθώς και η συνολική προς υλοποίηση μελέτη αποκατάστασης του εγκαταλελειμμένου θεάτρου, που συνέταξαν ο αρχιτέκτονας και καθηγητής του ΕΜΠ Κωνσταντίνος Καραδήμας και η Ελληνική Μελετητική ΑΤΕ, με πρόσθετες στατικές ενισχύσεις προσαρμοσμένες στο νέο υφιστάμενο κανονιστικό πλαίσιο. Παράλληλα ανακοινώθηκε η προκήρυξη αρχιτεκτονικού διαγωνισμού για την ανάπλαση του ευρύτερου χώρου και την αναζωογόνηση όλου του λόφου του Λυκαβηττού.

Με στόχο να αποφευχθεί μέσω των νέων απαιτούμενων ενισχύσεων περαιτέρω αλλοίωση, προτάθηκε τότε από τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Διαμαντόπουλο: η αποξήλωση του υπάρχοντος και η επανακατασκευή του μεταλλικού θεάτρου με την αυθεντική εξαιρετική αρχική του μορφή και με σύγχρονα μέσα κατασκευής ανθεκτικά στον χρόνο. Κάτι που θα προίκιζε την Αθήνα και την Ελλάδα με ένα έργο πολιτισμού εξαιρετικής αρχιτεκτονικής, υπερτοπικής ακτινοβολίας, που έτσι θα άξιζε διπλά τον χαρακτηρισμό του σε διατηρητέο μνημείο καθώς με την αυθεντική αυτή μορφή σήμερα και μόνο σαν σχέδιο είναι παγκόσμια γνωστό.

Μετά από αλλεπάλληλες συζητήσεις οι αρχιτέκτονες Βασίλης Γρηγοριάδης, Δημήτρης Διαμαντόπουλος,Γιάννης Κίζης,Μάκης Κωστίκας, Γιώργος Μαδεμοχωρίτης, Μάνος Περράκης,Γιώργος Τριανταφύλλου και ο αείμνηστος Δημήτρης Φατούρος υπερασπίστηκαν δημόσια την πρόταση της επανακατασκευής, υποστηριζόμενη και με τη διαβεβαίωση του πολιτικού μηχανικού Φαίδωνα Καρυδάκη, μέλους και διδάσκοντος του εργαστηρίου μεταλλικών κατασκευών του ΕΜΠ, ότι μπορεί να υλοποιηθεί η αρχική λύση του Ζενέτου, με τα λοξά υποστυλώματα και με τον καμπύλο φορέα. Εκτιμήθηκε μάλιστα ότι το κόστος αποξήλωσης και κατασκευής νέου θεάτρου είναι πολύ πιθανόν να είναι μικρότερο από το κόστος αποκατάστασης, αν μάλιστα ληφθεί υπόψη και η εξασφάλιση ικανού ποσού από την πώληση του χάλυβα από την αποξήλωση του θεάτρου, ως scrap. Μια τέτοια πρόταση προσκρούει στον χαρακτηρισμό του διατηρητέου, που θα μπορούσε βέβαια να αρθεί από το υπουργείο Πολιτισμού.

Ο αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου ολοκληρώθηκε την άνοιξη του 2020 και το πρώτο βραβείο δόθηκε στην ομάδα TOPIO 7 architects, αλλά παραμένει ακόμη αναξιοποίητος από τον Δήμο Αθηναίων.

Πρόσφατα ανακοινώθηκε δημόσια μέσω του αντιδημάρχου Βασίλη Αξιώτη η έναρξη εργασιών για την πραγματοποίηση της στατικής και αισθητικής αναβάθμισης του θεάτρου, επαναφέροντας μάλιστα και την αρχική διάταξη των κερκίδων με μαδέρια χωρίς πλάτη (εικ. 4), ακυρώνοντας τα πλαστικά καθίσματα που δεν επέτρεπαν τη διαφάνεια προς το τοπίο. Η ευκαιρία για την υλοποίηση του αρχικού σχεδίου έχει βέβαια χαθεί. Ανησυχώ όμως για τη νέα συνολική εικόνα της δομής του θεάτρου, των υποστηρικτικών εγκαταστάσεων και τη γενικότερη διαμόρφωση του χώρου. Γιατί, παρά τις διαβεβαιώσεις για τη διατήρηση του μνημείου και τις εγκρίσεις των αρχικών μελετών από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων, δεν κατάφερα να επικοινωνήσω με τον Δήμο για περισσότερες διευκρινίσεις σχετικά με τις νέες επικαιροποιημένες μελέτες και τους νέους αρχιτεκτονικούς χειρισμούς. Θέλω να ελπίζω ότι το τελικό αποτέλεσμα, που εν σπουδή προετοιμάζεται για το καλοκαίρι, δεν θα μας απογοητεύσει, όπως άλλα έργα του Δήμου, και ότι τελικά θα υλοποιηθεί και ο αρχιτεκτονικός διαγωνισμός.