Τα τελευταία λόγια του Ιησού

Πέντε αιώνες αφότου το θείο Πάθος μελοποιήθηκε για πρώτη φορά, ο νέος συνθέτης Alexander Mills παρουσίασε τη δική του προσέγγιση υπό τον τίτλο «Seven Last Words From The Cross» την περασμένη Παρασκευή στον καθεδρικό ναό του Saint Deiniol στο Μπανγκόρ. Ενα εξαιρετικό πρώιμο δείγμα ήταν το «Maria Plena Virtute», το οποίο γράφτηκε γύρω στο 1510 από τον Robert Fayrfax. Το 1645, εξάλλου, ο Heinrich Schütz παρουσιάζει το έργο «Επτά λέξεις του Ιησού Χριστού». Οι συνθέτες στο πέρασμα του χρόνου δεν έπαψαν ποτέ να εμπνέονται από τα τελευταία λόγια του Ιησού: το 1787 ο Γιόζεφ Χάιντν παραδίδει το ορχηστρικό έργο του «Οι επτά λέξεις του Σωτήρος στον Σταυρό». Δύο αιώνες αργότερα η ρωσίδα συνθέτρια Sofia Gubaidulina έγραψε το επίσης ορχηστικό «Επτά λέξεις» και ο James MacMillan κατά παραγγελία του BBC το «Seven Last Words From The Cross». Ο αρχιμουσικός Μάρκελλος Χρυσικόπουλος, βαθύς γνώστης της λατρευτικής και μπαρόκ μουσικής, ο οποίος αυτή την εποχή βρίσκεται στην Ζυρίχη για την προετοιμασία της όπερας του Χέντελ «Ξέρξης» (διευθύνει στην πρεμιέρα της 6ης Μαΐου), θυμίζει μερικούς σημαντικούς σταθμούς από το πολύτιμο αυτό κομμάτι της μουσικής ιστορίας.

ΕΠΤΑ ΛΕΞΕΙΣ. «H κατεξοχήν αφήγηση του Πάσχα, τα Πάθη του Ιησού, είναι αυτά που τροφοδότησαν τον μεγαλύτερο όγκο έργων. Τα επτά τελευταία λόγια του Ιησού πάνω στον Σταυρό (“Αφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι”, Κατά Λουκάν ΚΓ’ 34) είναι μια παράλληλη αφήγηση με το χαρακτηριστικό ότι υπάρχει η διάθεση ομογενοποίησης του ευαγγελικού αναγνώσματος καθώς δεν εμφανίζονται όλα τα λόγια σε όλους τους Ευαγγελιστές: ο Λουκάς αναφέρει τρεις φράσεις, όπως και ο Ιωάννης, μία τη μοιράζονται ο Μάρκος και ο Ματθαίος. Δηλαδή σε ό,τι αφορά την προσέγγιση δεν ακολουθείται ένα Ευαγγέλιο αλλά υπάρχει μια προσπάθεια συνοπτικότητας, ένωσης και αρμονίας των ευαγγελικών κειμένων. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι σε παλαιότερες μελοποιήσεις – αναφέρομαι στον 16ο αιώνα – δεν είναι καθόλου σπάνιο φαινόμενο να μη μελοποιούνται όλες οι φράσεις, αλλά μόνο μερικές ή και μία από αυτές που αποδίδονται στον Ιησού. Ενα δεύτερο χαρακτηριστικό σε σχέση με τα Πάθη όπως τα γνωρίζουμε είναι ότι σε αυτό το σημείο επικεντρωνόμαστε στην πεμπτουσία των Παθών: τις τελευταίες ώρες αγωνίας του Ιησού. Δεν έχουμε προφανώς τον δραματουργικό πλούτο που χαρακτηρίζει τα Πάθη ή άλλες παραδόσεις που μελοποιήθηκαν όπως είναι οι 14 Στάσεις του Ιησού, δηλαδή η μουσική αναπαράσταση της “Via dolorosa”. Επικεντρωνόμαστε όμως με έναν σχεδόν τηλεσκοπικό τρόπο στις διαφορετικές πτυχές της χριστιανικής ζωής και ηθικής: την ελπίδα, την απόγνωση, τη συγχώρεση».

ΕΩΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛ. «Ενα από τα έργα που ξεχωρίζω είναι το “Seven Last Words From The Cross” του James MacMillan, που προβλήθηκε σε επτά επεισόδια του BBC το 1994. Θεωρώ ότι είναι μια πολύ σημαντική σύνθεση. Επίσης το “Sebien Worte” της Sofia Gubaidulina για τσέλο, bayan και έγχορδα, το οποίο έτυχε να ακούω πριν από μία εβδομάδα. Το ομώνυμο έργο του Περγκολέζι, παρόλο που δεν έχει πολύ πρωτότυπο υλικό, είναι πολύ όμορφο, καθώς επίσης το πολύ γνωστό έργο του Γιόζεφ Χάιντν. Η πρώτη μάλιστα εκδοχή είναι καθαρά οργανική μουσική. Ακόμη οι “Rotting Christ”, το ελληνικό μέταλ συγκρότημα, έχουν γράψει μουσική με αυτό το περιεχόμενο».

«ΔΙΨΩ». «Για εμένα τα πιο συγκλονιστικά λόγια, στο πλαίσιο της αφήγησης των Ευαγγελίων και της χριστιανικής διδαχής, είναι τα “Ηλί, Ηλί, λαμά σαβαχθανί” (σ.σ.: Κατά Ματθαίον 27:46, “Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες”) όπως και το “Διψώ” (σ.σ.: Ιωάννης 19:28). Σε αυτό το σημείο υπενθυμίζεται η ανθρώπινη υπόσταση του Ιησού, η οποία θα συμπληρωθεί με τον πιο εκτυφλωτικό και περίτρανο τρόπο στην ανάστασή Του».

Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ. «Υπάρχει όμως και ένα ρεπερτόριο που δεν είναι γνωστό, όπως τα ορατόρια από την αυλή των Αψβούργων, με θέματα θρησκευτικά. Ή όλες οι υπέροχες καντάτες από τον Κύκλο της Ρώμης και το Βατικανό. Μιλάμε για έναν τεράστιο πλούτο έργων που ούτε έχουν εκδοθεί ούτε βέβαια παρουσιάζονται. Δυστυχώς κολλάμε στα πολύ γνωστά έργα τα οποία αποτελούν τον κανόνα της κλασικής μουσικής, αφήνοντας άλλα πολύ όμορφα».