Οι παθογένειες ενός βασιλείου που θα γινόταν κράτος

Στον «αντιδραστήρα» του νεότευκτου ακόμη ελληνικού κράτους – με όλες τις προσδοκίες, τις ματαιώσεις και τις παθογένειες που συσσωρεύονταν – εισέρχεται ο ιστορικός ερευνητής Λευτέρης Καντζίνος με το βιβλίο «Από τον Οθωνα στον Χαρίλαο Τρικούπη – παραλειπόμενα και μυστική διπλωματία στην Ελλάδα του 19ου αιώνα», άρτι εκδοθέν από το «Μεταίχμιο» (πρόλογος Στέφανος Καβαλλιεράκης). Πρόκειται για την περιήγηση στο ιστορικό διάστημα 1860 – 1880, όταν το θεσμικά χωλό βασίλειο μεταμορφωνόταν σε κράτος δυτικών προτύπων. Ειδικά για την έρευνα αυτή ο Καντζίνος μελέτησε ιδιωτικά αρχεία, αρχεία του υπουργείου Εξωτερικών και τα πρακτικά των συνεδριάσεων της Βουλής.

Από το σύνολο αυτό προκύπτουν πολλές και διαφορετικές ψηφίδες: 39 διαφορετικές κυβερνήσεις, ένα νέο Σύνταγμα (του 1864, το οποίο υπέδειξε τη μετάβαση από τη συνταγματική μοναρχία στη βασιλευομένη δημοκρατία), η αντιοθωνική εξέγερση του Ναυπλίου (1 Φεβρουαρίου 1862), καθώς και το πρώτο Ειδικό Δικαστήριο που συστήθηκε (το 1864). Εικόνες από αυτή την κρίσιμη εικοσαετία συνιστούν ένα ξεχωριστό αφήγημα μέσα στη νεότερη ελληνική ιστορία για την «ενηλικίωση» του κράτους.

Πραξικόπημα στα Επτάνησα

«Το φθινόπωρο του 1861, ο γενικός πρόξενος της Ελλάδας στη Νάπολη Α. Μάνος ενημέρωσε το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών ότι η υλοποίηση του σχεδίου του Γκαριμπάλντι για τα κομιτάτα είχε σοβαρές πιθανότητες επιτυχίας. Είχε οργανωθεί μια μεγάλη επιχείρηση, σύμφωνα με την οποία πρώτα θα ξεσπούσαν διαδοχικά κινήματα στα Βαλκάνια και, εν συνεχεία, η φωτιά της επανάστασης θα επεκτεινόταν σε ολόκληρη την ανατολική και τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Η πληροφορία αυτή διέρρευσε στους Ζακυνθινούς Ριζοσπάστες, και έτσι τον Σεπτέμβριο του 1861 ο Λομβάρδος, ως εκπρόσωπός τους, μετέβη στην Ιταλία για να συναντήσει μυστικά τον Γκαριμπάλντι.

Ο Ζακυνθινός απεσταλμένος ενεχείρισε στον Ιταλό επαναστάτη ένα υπόμνημα, που περιέγραφε την από κοινού δράση των Ριζοσπαστών με τους Γαριβαλδίνους. Στόχος ήταν η εκδίωξη των Βρετανών από τα Επτάνησα και η προσάρτησή τους στο ελληνικό βασίλειο. Ο Γκαριμπάλντι ενέκρινε το σχέδιο, αλλά επεσήμανε στον Λομβάρδο ότι στο εγχείρημα έπρεπε πάση θυσία να συμμετάσχει και ο βασιλιάς της Ελλάδας […]

Στις αρχές του 1862 ο Λομβάρδος βρέθηκε και πάλι στην Ιταλία για να συναντήσει τον Γκαριμπάλντι και να τον ενημερώσει ότι ο Οθωνας ήταν σύμφωνος με τη διεξαγωγή ενός κοινού ιταλοελληνικού πραξικοπήματος στα Επτάνησα».

Από τη μοναρχία στη βασιλεία

«Την 21η Μαΐου 1864, τα Ιόνια Νησιά ενώθηκαν επίσημα με τον εθνικό κορμό. Λίγο αργότερα ξεκίνησαν οι εργασίες για τη σύνταξη του νέου Συντάγματος της Ελλάδας… Το ελληνικό Σύνταγμα του 1864 συντάχθηκε στα πρότυπα του αντίστοιχου βελγικού (1831) και του δανέζικου (1849). Ουσιαστικά, τότε επήλθε η πολιτειακή μετάβαση από τη συνταγματική μοναρχία στη βασιλευομένη δημοκρατία, εγκαινιάζοντας μια χρονική περίοδο η οποία έμεινε στην Ιστορία ως η Α’ Βασιλευομένη Δημοκρατία (1864 – 1924). Το Σύνταγμα του 1864 καθιέρωνε ένα νέο πολίτευμα στη χώρα. Σε αυτό κατοχυρωνόταν ρητά ότι το έθνος ήταν η μοναδική πηγή όλων των εξουσιών του κράτους και πως μόνο αυτό μπορούσε να τροποποιήσει το Σύνταγμα μέσω της αναθεωρητικής Βουλής. Επίσης, περιορίζονταν οι εξουσίες του βασιλιά, ο οποίος εξακολουθούσε να έχει την αρμοδιότητα να διορίζει και να παύει τους υπουργούς της κυβέρνησης, καθώς και το δικαίωμα να συγκαλεί τακτικά ή έκτακτα τη Βουλή, όπως και να τη διαλύει κατά την κρίση του.

Ωστόσο, ο νεωτερισμός για την εποχή έγκειτο στο ότι η κυβέρνηση μπορούσε να ελέγχει τον βασιλιά και, σε περίπτωση διάλυσής της από εκείνον, το σχετικό διάταγμα έπρεπε να υπογραφεί και από το υπουργικό συμβούλιο».

Το πρώτο Ειδικό Δικαστήριο

«[To 1875] ο Κουμουνδούρος στηρίχθηκε από 136 βουλευτές και εκλέχθηκε πρόεδρος της Βουλής. Οταν όμως ανέλαβε την πρωθυπουργία (15 Οκτωβρίου 1875) παραιτήθηκε από επικεφαλής του Σώματος και τον αντικατέστησε ο αρχηγός του τρίτου κόμματος Θρασύβουλος Ζαΐμης. Εναν μήνα αργότερα, η Βουλή αποφάσισε την παραπομπή σε ειδικό δικαστήριο δύο υπουργών της κυβέρνησης Βούλγαρη, ενώ στο κατηγορητήριο προστέθηκαν τέσσερις αρχιερείς, ένας ιερέας, ένας ειρηνοδίκης και δύο ιδιώτες.

Συγκεκριμένα, βάσει του νόμου περί ευθύνης υπουργών, παραπέμφθηκαν σε δίκη ο υπουργός Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Βαλασόπουλος με τις κατηγορίες της δωροδοκίας και της εκβίασης, και ο υπουργός Δικαιοσύνης Νικολόπουλος, με την κατηγορία της συναυτουργίας  σε δωροδοκία. Σε ειδικό εκκλησιαστικό δικαστήριο και σε τακτική δικάσιμο παραπέμφθηκαν με την κατηγορία της σιμωνίας (προαγωγή σε εκκλησιαστικό αξίωμα κατόπιν δωροδοκίας) οι μητροπολίτες Κεφαλληνίας Σπυρίδων Κομποθέκρας, Πατρών και Ηλείας Αβέρκιος Λαμπίρης και Μεσσηνίας Στέφανος Αργυριάδης. Επίσης, σε εκκλησιαστικό δικαστήριο με την κατηγορία της δωροδοκίας παραπέμφθηκαν ο επίσκοπος Αργολίδος Καλλίνικος Τερζόπουλος και ο διευθυντής της Ιερατικής Σχολής Χαλκίδας, αρχιμανδρίτης Βαρθολομαίος Γεωργιάδης. Τέλος, οι ιδιώτες Δ. Χαριτάκης και Ν. Πετρής, καθώς και ο ειρηνοδίκης Π. Οικονομόπουλος κατηγορήθηκαν για συναυτουργία σε δωροδοκία ως μεσάζοντες μεταξύ των υπουργών και των ιερωμένων».

Ρωσικό προπύργιο στον Αθω

«Περίπου το 1875, η μονή του Αγίου Παντελεήμονος αναδείχθηκε σε θρησκευτικό φάρο των απανταχού Ρώσων χριστιανών, φιλοξενώντας περισσότερους από χίλιους Ρώσους μοναχούς. Η μεγάλη προσέλευση Ρώσων στον Αθω προκάλεσε τη δυσαρέσκεια των καλόγερων διαφορετικής εθνικότητας τόσο εντός της μονής όσο και εκτός αυτής. Στόχος ήταν ο έλεγχος του μοναστηριού και των ακινήτων του. Τότε ξέσπασαν διενέξεις ανάμεσα κυρίως στους Ουκρανούς και τους Ρώσους μοναχούς, και οξύνθηκαν οι ήδη τεταμένες σχέσεις μεταξύ του Ρωσικού και του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Ως μέσο εκτόνωσης της κρίσης αποφασίστηκε οι ιερές ακολουθίες να ψάλλονται και στη ρωσική και την ελληνική γλώσσα».