Κραυγαλέο κενό: η σιωπή στις ύβρεις των πνευματικών ελίτ – Μέρος 3ο

Ποδοσφαίρου ρέκβιεμ… και προτού ο καρκίνος του «κονομάω με κάθε τρόπο», με τις ευχές και την με κάθε τρόπο αβάντα της συντριπτικής ελίτ των διανοούμενων οδηγήσουν το άθλημα που ανέδειξε στην πράξη ότι το μαζί είναι μια μοναδική αλήθεια. Ενώνει, με τρόπο Ιπποκράτειο, λαούς, ράτσες, κοινωνικές ομάδες. Περνάει πάνω από δόγματα θρησκευτικά, πολιτικά, ιδεολογικά, και πάνω απ’ όλα γίνεται τρόπος ζωής. Κυρίαρχη ενασχόληση που καθορίζει σχέσεις ατόμων, ομάδων, λαών ολόκληρων. Πότε άλλοτε γνώρισαν οι πρωτεύουσες νύκτες και μέρες θριάμβων; Ούτε κατά την απελευθέρωσή τους από τυραννικό ζυγό. Προτού λοιπόν Καπιταλισμός και Διανοούμενοι το οδηγήσουν στη λογική και το ήθος του Κολοσσαίου… το συγκεκριμένο πόνημα, ενός ερωτευμένου με το ποδόσφαιρο φιλόσοφου, του Εντουάρντο Γκαλεάνο, «Ενα ρέκβιεμ στο ποδόσφαιρο», μας παρακινεί να συνοδοιπορήσουμε με τις σκέψεις του και να επαυξήσουμε τις ανησυχίες του για το κραυγαλέο κενό που υπάρχει απέναντι στις ύβρεις των πνευματικών ελίτ και την αδηφαγία των οικονομικών αλήτ…

Αναφέρθηκε στο πρώτο μέρος ότι τα «φωτισμένα μυαλά» των πνευματικών ελίτ ενώ μπορούν να κάνουν ορισμένες παραχωρήσεις για χάρη του τένις, του σκι και της ιππασίας, στην περίπτωση του ποδοσφαίρου παραμένουν άτεγκτοι, καθόσον μια αντίστοιχη παραχώρηση θα συνιστούσε θανάσιμο αμάρτημα, ακριβώς εξαιτίας του μαζικού πάθους που γεννά το άθλημα αυτό στις κακόφημες τάξεις. Το γεγονός μάλιστα πως τούτο το πάθος έχει ορισμένα αντικειμενικά αίτια, καθιστά το όλο πρόβλημα ακόμα πιο σοβαρό.

Από όλα τα αθλήματα που επινόησε η αγγλική αριστοκρατία κατά τον 19ο αιώνα το ποδόσφαιρο ήταν εκείνο που οι λαϊκές τάξεις μπόρεσαν να ιδιοποιηθούν πιο εύκολα, καθώς απαιτούσε τον ελάχιστο δυνατό υλικό εξοπλισμό. Το μόνο που έκαναν οι λαοί ανά τον κόσμο ήταν να επαναλάβουν, καθένας με την ιδιαίτερη ιδιοσυγκρασία του και σύμφωνα με τις ιστορικές του ιδιαιτερότητες, την ιδρυτική χειρονομία των αργεντινών εργατών που τόσο όμορφα περιγράφει ο Γκαλεάνο:

«Ηδη από τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα το ποδόσφαιρο είχε αρχίσει να γίνεται δημοφιλές και να αποκτά εθνικό χαρακτήρα στις ακτές του Ρίο ντε λα Πλάτα. Εκείνη η εισαγόμενη διασκέδαση, που ψυχαγωγούσε τα παιδιά των καλών οικογενειών, είχε ξεφύγει από την ακριβή γλάστρα, είχε κατέβει στη γη κι έπιανε ρίζες. Ηταν μια ιλιγγιώδης πορεία. Οπως το τάνγκο, έτσι και το ποδόσφαιρο άνθησε στις φτωχογειτονιές. Ηταν ένα σπορ που δεν απαιτούσε χρήματα, παρά μονάχα την όρεξη για παιχνίδι. Στις αλάνες, στα σοκάκια και στις παραλίες τα παιδιά της χώρας και οι νεαροί μετανάστες έστηναν παιχνίδια με μπάλες φτιαγμένες από παλιές κάλτσες, παραγεμισμένες με κουρέλια ή χαρτιά, και με δυο πέτρες παρίσταναν το τέρμα. Χάρη στη γλώσσα του ποδοσφαίρου, που είχε αρχίσει να γίνεται παγκόσμια, οι εργάτες που είχαν εκδιωχθεί από τη γη τους συνεννοούνταν περίφημα με τους εργάτες που είχαν εκδιωχθεί από την Ευρώπη. Η εσπεράντο της μπάλας ένωνε τους φτωχούς αυτόχθονες με τους εργάτες που είχαν διασχίσει τον ωκεανό […]. Τι ταξίδι κι αυτό του ποδοσφαίρου: είχε επινοηθεί στα κολέγια και τα πανεπιστήμια της Αγγλίας, κι έδινε τώρα χαρά στους ανθρώπους που δεν είχαν πάει ποτέ τους σχολείο».

Ακόμα και σήμερα η συντριπτική πλειονότητα όσων παίζουν και παρακολουθούν το άθλημα αυτό παραμένουν λαϊκής καταγωγής, και αυτό αρκεί για να προκαλέσει απέχθεια στα εκλεπτυσμένα γούστα των διανοούμενων – έστω κι αν για λόγους πολιτικής ορθότητας παρουσιάζουν την αποστροφή και την περιφρόνησή τους ως ανιδιοτελή προσπάθεια να γιατρέψουν τις κατώτερες τάξεις από την αιώνια ροπή τους προς την αλλοτρίωση. Ενδιαφέρον έχει ότι οι σημερινές απόπειρες στην Αμερική να μεταφυτευθεί από τα πάνω το «soccer» βασίζονται κυρίως στις μεσαίες τάξεις και τους φοιτητές. Συνεπώς, πολύ πιθανόν να δούμε τις ΗΠΑ να μετατρέπονται σε εργαστήριο διαμόρφωσης του ποδοσφαίρου του μέλλοντος, δηλαδή ενός ποδοσφαίρου πλήρως προσαρμοσμένου στις απαιτήσεις της παγκόσμιας Αγοράς.

Γεγονός πάντως είναι ότι η βαθιά ανικανότητα των διανοούμενων να κατανοήσουν τα λαϊκά πάθη (με τις πιθανές υπερβολές και τη θεατρικότητα που τα συνοδεύουν), είναι ακριβώς αυτό που τους εμποδίζει να ασκήσουν την αναγκαία εις βάθος κριτική στις τερατώδεις παρεκτροπές του σύγχρονου ποδοσφαίρου. Οπως και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, τούτη η έλλειψη ευαισθησίας και προσήνειας (βασικά συστατικά τής – κατά τον Οργουελ – common decency / κοινής ευπρέπειας) οδηγεί, απλούστατα, σε σφάλματα μεθοδολογικής φύσης.

Για παράδειγμα, ένα άτομο που δεν διαθέτει την παραμικρή ποιητική αίσθηση, όσο έξυπνο κι αν είναι, όσο οξυδερκείς κι αν είναι οι παρατηρήσεις του, θα αντιμετωπίσει ανυπέρβλητες δυσκολίες στην προσπάθειά του να κατανοήσει πόσο βαθιά καταφέρνει η σύγχρονη οικονομία να επηρεάζει τη γλώσσα μας, εξουδετερώνοντας σταδιακά όλες τις κριτικές της λειτουργίες (ειδικά σε ό,τι αφορά τη νεολαία που αποτελεί, από κάθε άποψη, τον προνομιακό της στόχο). Ενα άτομο που αδυνατεί να ευχαριστηθεί (σωματικά ή πνευματικά) την έλλειψη σκοπού που χαρακτηρίζει την άθληση και ικανοποιεί την «παιδιάστικη ζωντάνια», προσφέροντας έτσι την ευκαιρία να αναζητά «δυσκολίες δίχως συνέπειες», το άτομο αυτό δεν θα καταφέρει ποτέ να καταλάβει πόσο ακρωτηριασμένος είναι ο αθλητισμός σήμερα και πόσο πολύ απειλείται η επιβίωσή του.

Η διαπίστωση αυτή εξηγεί γιατί η πιο βαθιά και ριζική κριτική του σύγχρονου αθλητισμού προέρχεται, συνήθως, από τους ίδιους τους λάτρεις του εκάστοτε αθλήματος. Η ανάλυση του Γκαλεάνο χρωστά τη λαμπρή της ευθυκρισία σε αυτήν ακριβώς την καίρια κι αδιαμφισβήτητη αλήθεια. Δίχως το πάθος ενός εραστή της στρογγυλής θεάς και τις γνώσεις ενός «ζητιάνου του καλού παιχνιδιού», που περιφέρεται ανά τον κόσμο, με προτεταμένο το χέρι, παρακαλώντας για «ένα καλό παιχνίδι, για τον Θεό!», δεν θα μπορούσαν ποτέ να είχαν γραφτεί τούτες οι ριζικά απαισιόδοξες γραμμές:

«Η ιστορία του ποδοσφαίρου είναι ένα θλιβερό ταξίδι απ’ το πηγαίο στο αναγκαίο. Καθώς το ποδόσφαιρο κατέληξε να γίνει βιομηχανία, εξορίστηκε σιγά-σιγά η ομορφιά που πηγάζει από την απόλαυση να παίζεις και μόνο. Στον κόσμο μας σήμερα, το επαγγελματικό ποδόσφαιρο καταδικάζει οτιδήποτε άχρηστο, και είναι άχρηστο οτιδήποτε δεν αποφέρει κέρδος. Κανείς δεν κερδίζει από αυτή την τρέλα που κάνει τον άντρα να γίνεται λίγο παιδί, να παίζει δηλαδή όπως παίζει ένα πιτσιρίκι με το τόπι του ή μια γάτα με ένα κουβάρι μαλλί».

Πρόκειται εδώ για μια κριτική του τρόπου με τον οποίο το σημερινό Κεφάλαιο υποσκάπτει συστηματικά τα λαϊκά — και, τελικά, απλώς ανθρώπινα – θεμέλια του ποδοσφαίρου. Εντούτοις, η κριτική αυτή είναι αδιανόητη για όλους όσοι έχουν ως θέσφατο την πεποίθηση ότι ο αθλητισμός συνιστά μορφή αλλοτρίωσης ή – ακόμα χειρότερα – μια «εγγενώς φασιστική» δραστηριότητα. Με άλλα λόγια, μόνον ο λάτρης του εκάστοτε αθλήματος δύναται να κατανοήσει και να καταγγείλει, σε όλο της το εύρος και λαμβάνοντας υπόψη όλες της τις συνέπειες, τη βία που ασκεί ο καπιταλισμός σε οποιοδήποτε άθλημα θέτει υπό την κυριαρχία του.