Ο ρόλος του κράτους, η αβεβαιότητα {CR}και η ανάγκη για οικονομική δικαιοσύνη

Η πρόσφατη τραγωδία στα Τέμπη και η οδύνη που σκόρπισε επηρεάζει το περιεχόμενο της ατζέντας που θα χαρακτηρίσει την πολιτική μάχη. Τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της τραγωδίας φαίνεται να κινητοποιούν κομμάτια της νεολαίας – τουλάχιστον ως τώρα σε κοινωνικό επίπεδο – η συμμετοχή της οποίας στην εκλογική μάχη μπορεί να αποδειχθεί κομβική.

Ποια είναι όμως τα διακυβεύματα των επερχόμενων εκλογών υπό αυτό το πρίσμα;

Τα τελευταία χρόνια σημαδεύτηκαν από μία εξαιρετική ρευστότητα και την ανάδυση σοβαρών κινδύνων που εκτείνονται από την πανδημία, την οικονομική αστάθεια, την ενεργειακή κρίση ως απότοκο της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, τον πρωτοφανή -για τις τελευταίες δεκαετίες – πληθωρισμό και την κρίση του κόστους διαβίωσης που διαβρώνει το διαθέσιμο εισόδημα, διευρύνει τις ανισότητες και αυξάνει τη φτώχεια. Ζούμε ουσιαστικά στο επίκεντρο αυτού που ο ιστορικός Adam Tooze έχει περιγράψει ως «πολυ-κρίση» και αυτού που ο κοινωνιολόγος Ulrich Beck περιέγραψε ως «κοινωνία της διακινδύνευσης». Επομένως αν οι κρίσεις και η αστάθεια αποτελούν πλέον κομμάτι της κανονικότητας, το ουσιαστικό διακύβευμα των επερχόμενων εκλογών είναι ο τρόπος με τον οποίο μία πολιτεία οργανώνει τις άμυνές της αλλά και θέτει τις προτεραιότητές της.

Σε πολλές χώρες της Ευρώπης όσο και στις ΗΠΑ, η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται γύρω από τον ρόλο του κράτους μέσα στις νέες συνθήκες και μίας διπλής ανάγκης γύρω από αυτό. Πρώτα από όλα της ενίσχυσής του. Υστερα από δεκαετίες ιδεολογημάτων περί ανάγκης συρρίκνωσης του κράτους και παράδοσης των λειτουργιών του στην ιδιωτική πρωτοβουλία, το ζήτημα της ενίσχυσης της δημόσιας παρέμβασης έχει πλέον τεθεί και κανείς δεν μπορεί να προσποιηθεί ότι δεν ακούει. Δεύτερον, του επαναπροσδιορισμού του τρόπου λειτουργίας του, ώστε να μην επαναληφθούν τα φαινόμενα παθογένειας που οδήγησαν στην απαξίωσή του. Οι έννοιες της δημοκρατίας, της διαφάνειας, της λογοδοσίας αλλά και της τοποθέτησης των πολιτών στο επίκεντρο της λειτουργίας του κράτους είναι κομβικές.

Στην Ελλάδα, η ανάγκη αυτή υπογραμμίστηκε σε διάφορες φάσεις της προηγούμενης τετραετίας. Η πανδημία έφερε στο προσκήνιο με τρόπο εκκωφαντικό την ανάγκη ενίσχυσης των δημόσιων νοσοκομείων και του υγειονομικού προσωπικού, αφού αποδείχτηκαν τα όρια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στον τομέα αυτό. Αντίστοιχα, η ενεργειακή κρίση, που έπληξε τη χώρα μας ασύμμετρα σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης, τόνισε την ανάγκη ρύθμισης του ενεργειακού τομέα και της ολιγοπωλιακής του διάρθρωσης, αλλά και της σημασίας ύπαρξης μιας δημόσιας ενεργειακής επιχείρησης που θα λειτουργεί με βάση το κοινωνικό συμφέρον και όχι τη μεγιστοποίηση της χρηματιστηριακής της αξίας. Η διεύρυνση των ανισοτήτων και της φτώχειας εξαιτίας της κρίσης του κόστους ζωής, επανανοηματοδοτούν την ανάγκη ύπαρξης δίκαιου φορολογικού συστήματος και ισχυρού κοινωνικού κράτους που δεν θα βασίζεται στη χρηματοδότηση επιδομάτων από τα υπερ-έσοδα της έμμεσης φορολογίας. Και δυστυχώς με τον πιο τραγικό τρόπο, έρχεται στο προσκήνιο το διακύβευμα της ανάγκης ενίσχυσης των δημόσιων υποδομών και των δημόσιων αγαθών, όπως το σιδηροδρομικό δίκτυο.

Η επομένη τετραετία έχει μία βασική πρόκληση αλλά και μία σημαντική δυνατότητα. Η πρόκληση είναι ότι το «παράθυρο ευκαιρίας» της έκτακτης δημοσιονομικής χαλαρότητας στην ευρωζώνη, πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας μετά το υφεσιακό σοκ του 2020, κλείνει. Οι κανόνες του τροποποιημένου Συμφώνου Σταθερότητας και οι στόχοι πρωτογενών πλεονασμάτων επιστρέφουν. Η δυνατότητα βασίζεται στους πόρους από το Ταμείο Ανάκαμψης. Το διακύβευμα είναι τι προτεραιότητες θα χρηματοδοτήσουν, με ποιους όρους και ποιες κοινωνικές ομάδες θα ωφελήσουν.

Κατά την άποψή μου, συνεπώς, αυτό που θα κριθεί στις εκλογές είναι το κατά πόσο μπορεί να υπάρξει ένα νέο υπόδειγμα οικονομικής δικαιοσύνης, αν υπάρχουν πολιτικές δυνάμεις που μπορούν να το σχεδιάσουν και να το εφαρμόσουν ή θα αναπαραχθούν οι διαχρονικές παθογένειες του ελληνικού παραγωγικού μοντέλου και οι κοινωνικές επιπτώσεις που τις συνοδεύουν.