«Αέρας» Τζόρνταν, ψυχή Τσαϊκόφσκι

Οσο και αν τα eighties είναι μια δεκαετία που δεν προσφέρει ακριβώς τις ομορφότερες αναμνήσεις – τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την ποπ κουλτούρα γιατί κακά τα ψέματα, το κιτς τότε είχε πιάσει ταβάνι – είναι αδύνατον να κοιτάξεις χωρίς συμπάθεια – ακόμα και με μια αίσθηση νοσταλγίας – την ταινία «Air» (ΗΠΑ, 2023) του Μπεν Αφλεκ που τοποθετείται στο 1984. Κατ’ αρχάς η ίδια η ιστορία της ταινίας, το πώς η εταιρεία αθλητικών προϊόντων ΝΙΚΕ έπεισε την οικογένεια του μπασκετμπολίστα Μάικλ Τζόρνταν να την ακολουθήσει, να γίνει δικό της «παιδί», έχει από μόνη της ενδιαφέρον. Την αποστολή ανέλαβε ο Σόνι Βακάρο (Ματ Ντέιμον) εργαζόμενος στη ΝΙΚΕ που υπήρξε δημιούργημα του Φιλ Νάιτ (Αφλεκ), ενός ευφυούς επιχειρηματία και συγχρόνως… βουδιστή ο οποίος έχτισε μια αυτοκρατορία ακολουθώντας τον δρόμο της καρδιάς του. Βέβαια, η καρδιά και το ένστικτο λειτουργούν πολύ δυσκολότερα όταν τα χρήματα και τα έξοδα είναι πια πολλά, όμως αυτό είναι το μόνο εργαλείο του Βακάρο, ο οποίος δεν αντέχει ανθρώπους χωρίς διορατικότητα. Ο Αφλεκ χτίζει με αγάπη την εποχή της ιστορίας κάνοντας χρήση όλων των απαραίτητων λεπτομερειών που παραπέμπουν σε αυτήν. Η μωβ Πόρσε του Νάιτ, οι κακόγουστα πολύχρωμες αθλητικές φόρμες, οι γυναικείες κομμώσεις – λάχανο, τα πρώτα κομπιούτερ, οι βιντεοκασέτες, το μουσικό μπακγκράουντ, από τους Α-ha μέχρι τον Μπρους Σπρίνγκστιν· όλα αυτά είναι προσεκτικά επιλεγμένες ψηφίδες για τη δημιουργία του σωστού κλίματος στο «Air», που επίσης έχει πολύ υψηλό επίπεδο στο χιούμορ του (τα τσιτάτα που ο Νάιτ χρησιμοποιεί για να εμψυχώνει τους υπαλλήλους του είναι άλλοτε ξεκαρδιστικά, άλλοτε πολύ σωστά). Ομως αυτό που πραγματικά σε κερδίζει στην ταινία, είναι ότι δείχνει πόσο διαφορετικές ήταν τότε οι συμπεριφορές και σχέσεις των ανθρώπων· τότε που ο άνθρωπος «κοίταζε» μέσα στον άλλο άνθρωπο. Σε μια από τις πιο όμορφές σκηνές της ταινίας ο Σόνι, παραβαίνοντας τους κανόνες της δουλειάς του, συναντά πρόσωπο με πρόσωπο τη μητέρα του Τζόρνταν (υπέροχη όπως πάντα η Βαϊόλα Ντέιβις) για να της εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους πιστεύει ότι ο γιος της πρέπει να ακολουθήσει τη ΝΙΚΕ. Από τη μια χαίρομαι που βλέπω ότι κάποια εποχή μια τέτοια συνάντηση με αυτό τον τρόπο μπορούσε να συμβεί. Από την άλλη λυπάμαι γνωρίζοντας ότι σήμερα θα συνέβαινε πολύ δύσκολα, αν όχι καθόλου.

Μισάνθρωπος Τσαϊκόφσκι

Γυρισμένη κατά κάποιο τρόπο σαν να θυμίζει όνειρο (γεγονός στο οποίο βοηθά μια ανεπαίσθητη απόχρωση του κίτρινου στη φωτογραφία του Βλάντισλαβ Οπελιαντς) η «Γυναίκα του Τσαϊκόφσκι» (Zhena Chaikovskogo, Ρωσία / Γαλλία / Ελβετία), είναι η τελευταία, θαυμαστή κινηματογραφική δημιουργία του πολυσχιδούς ρώσου καλλιτέχνη Κίριλ Σερεμπρένικοφ, θεατρική δουλειά του οποίου θα δούμε το προσεχές καλοκαίρι στην Ελλάδα (και η αλήθεια είναι ότι την περιμένουμε πώς και πώς). Ο Σερεμπρένικοφ, που ως γνωστόν εγκατέλειψε τη Ρωσία εξαιτίας του καθεστώτος Πούτιν, δεν ξεχνά τις παραδόσεις της πατρίδας του και ασχολείται, εδώ, με έναν από τους διασημότερους Ρώσους όλων των εποχών, τον μουσικοσυνθέτη Πιότρ Τσαϊκόφσκι (1840 – 1893), έναν από τους πιο «ευρωπαίους» Ρώσους – για την ακρίβεια θεωρείται ως η πρώτη γέφυρα που συνέδεσε τον ρωσικό πολιτισμό με τη Δύση. Βέβαια, ο Σερεμπρένικοφ δεν έχει στο μυαλό του μια κλασική βιογραφία, πόσο μάλλον μια αγιογραφία του Τσαϊκόφσκι· αυτό θα ήταν πολύ λίγο για έναν καλλιτέχνη του μεγέθους ενός τόσο εμπνευσμένου σκηνοθέτη. Αντιθέτως, μέσα από μια πανέμορφη στην όψη, πέρα για πέρα κινηματογραφική ταινία, από αυτές που δεν αφήνουν το μάτι να χορτάσει (γι’ αυτό και πρέπει να τη δει κανείς σε μεγάλη οθόνη), ο σκηνοθέτης κεντά ένα πραγματικά ασυνήθιστο ψυχόδραμα μέσα από το οποίο η εικόνα του Τσαϊκόφσκι που αναδύεται στην οθόνη (τον υποδύεται ο ηθοποιός Οντιν Λουντ Μπίρον) είναι μάλλον αρνητική. Παρακολουθούμε την πορεία ενός ανθρώπου πολύ ευφυούς, πολύ ταλαντούχου αλλά και πολύ σνομπ, πολύ κυκλοθυμικού, πολύ ανασφαλούς και κυρίως, πάρα πολύ ερωτευμένου με τον εαυτό του. Εδώ όμως βρίσκεται και το ενδιαφέρον διότι η γυναίκα του, η Αντονίνα (Αλιόνα Μιχαΐλοβα) δεν είναι, όπως θα περίμενες (δίπλα σε έναν άνθρωπο σαν τον Τσαϊκόφσκι), το αδικημένο πρόσωπο αυτής της σχέσης. Ο Σερεμπρένικοφ την παρουσιάζει ως άτομο εξίσου προβληματικό, εξίσου ανασφαλές, που μπορεί να γίνει ασφυκτικά καταπιεστικό απειλώντας ότι θα αυτοκτονήσει αν δεν τον έχει δικό της. Την ώρα λοιπόν που δεν μπορείς να χωνέψεις τη μισανθρωπιστική συμπεριφορά του μουσικοσυνθέτη, μπορείς να καταλάβεις γιατί αποφεύγει τη γυναίκα του όπως ο διάολος το λιβάνι. Οπότε το αποτέλεσμα αυτής της συγκρουσιακής σχέσης δεν μπορεί παρά να έχει ενδιαφέρον, κυρίως στο επίπεδο της μελέτης δύο πραγματικά δύσκολων, ασυνήθιστων χαρακτήρων.

Τα άπλυτα στη φόρα

Αξιόλογα στοιχεία βρίσκεις και στον «Αντρα στο υπόγειο» (L’ homme de la cave, Γαλλία, 2021), μια ταινία που με πονηρό τρόπο από αλλού ξεκινά και αλλιώς πορεύεται. Στην αρχή νομίζεις ότι θέμα της είναι το επίμαχο της στέγασης, όμως αργότερα αντιλαμβάνεσαι ότι στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα έξυπνα φτιαγμένο σχόλιο πάνω στις επιπτώσεις της εποχής της αμφισβήτησης που τα τελευταία χρόνια ζούμε. Ο άμοιρος γεράκος που θέλει ένα υπόγειο για να ζήσει (και που υποδύεται σε κόντρα ρόλο ο πάντα θαυμάσιος Φρανσουά Κλουζέ), είναι στην πραγματικότητα ένας αμφισβητίας του Ολοκαυτώματος των Εβραίων, ο οποίος ναι μεν δεν πειράζει κανέναν, όμως ενοχλεί τους πάντες με τα ακραία πιστεύω του. Οπότε ο ιδιοκτήτης του υπογείου (Ζερεμί Ρενιέ), που έπεσε στην παγίδα πουλώντας το στον γέρο (πράγμα που σημαίνει ότι ζουν πια στο ίδιο κτίριο), θα βρεθεί σε πολύ δύσκολη θέση όταν μαθαίνει την αλήθεια και ακόμη δυσκολότερη από το γεγονός ότι είναι ο ίδιος Εβραίος και πρόγονοί του υπήρξαν θύματα ναζιστών. Ο σκηνοθέτης Φιλίπ Λε Γκε μπαίνει στη διαδικασία μιας ταινίας που δεν ενδιαφέρεται τόσο για το θρίλερ, όσο στο να βγάλει τα άπλυτα όλων στη φόρα. Το «λάθος» του ιδιοκτήτη για το οποίο παιδεύεται με δικηγόρους, με γείτονες, με τους δικούς του και κυρίως με τη γυναίκα (Μπερενίς Μπεζό) και την κόρη του φέρνει στην επιφάνεια και τα δικά του ελαττώματα, μια εκτός ελέγχου συμπεριφορά που κινείται στην υπερβολή και μπορεί να αγγίξει τα όρια της παράνοιας. Περίπλοκο ψυχόδραμα, με ανατροπές, αβεβαιότητα στο τι θα γίνει αλλά και με μια αρκετά απαισιόδοξη (μα ειλικρινή) ματιά πάνω στον κόσμο μας σήμερα.

Ενας ακόμη «Εξορκιστής»

Ο «Εξορκιστής του Βατικανού» (The Pope’ s exorcist, 2023) είναι μια ακόμα ταινία εξορκισμού και μια ακόμα ταινία που σε κάνει να νιώθεις ότι ο «Εξορκιστής» του Γουίλιαμ Φρίντκιν, εν έτει 1973, είπε τα πάντα επί του θέματος μια χαρά (και το μεγάλο της χάρισμα είναι ότι δεν έχει παλιώσει στο ελάχιστο). Στην πραγματικότητα μάλιστα, ο «Εξορκιστής του Βατικανού», παρότι εμπνευσμένος από αληθινά πρόσωπα και γεγονότα, ως κινηματογράφος «πατά» τόσο πολύ πάνω στον «Εξορκιστή» που και να θες να μη θυμηθείς την παλιά ταινία (και βεβαίως να τη συγκρίνεις), δεν γίνεται. Ο Ράσελ Κρόου, σκυθρωπός, παχουλός και δυσκίνητος όπως σε όλες τις τελευταίες ταινίες του, είναι ο ήρωας του τίτλου, ο (πραγματικός) ιερέας Γκαμπριέλε Αμόρτ αρχιεξορκιστής του Βατικανού. Καθότι ταλέντο στον τομέα του, ο μισητός από όλους πλην του Πάπα (Φράνκο Νέρο) Αμορτ, αναλαμβάνει από τον τελευταίο να ξορκίσει τον δαίμονα μέσα σε ένα αγοράκι που βρίσκεται με τη μητέρα και την αδελφή του σε μια εκκλησία της Καστίλλης. Το μυστικό ίσως να βρίσκεται στον ίδιο τον εξορκιστή, ίσως όμως να βρίσκεται σε κάποια σκοτεινή σελίδα της ιστορίας του Βατικανού (και από σκοτεινές σελίδες το Βατικανό άλλο τίποτα). Σε κάθε περίπτωση, η ταινία του Τζούλιους Εϊβερι είναι εγκλωβισμένη στα γνώριμα κλισέ του είδους της και αν δεν είχε κάπως πιο έντονο το στοιχείο του χιούμορ (και μάλιστα προερχόμενο από τον ίδιο τον Εξορκιστή που κυκλοφορεί με… βέσπα), θα μας είχε αφήσει εντελώς αδιάφορους.

Art house παραδοξότητα

Το τι ακριβώς συνδέει το στομάχι με την ψυχή και τον εγκέφαλο παραμένει ακόμα άλυτο μυστήριο, πάντως σκηνοθέτες όπως ο Μάρκο Φερέρι και ο Λουίς Μπουνιουέλ έχουν διαπρέψει στο θέμα με ταινίες όπως το «Μεγάλο φαγοπότι» και το «Φάντασμα της ελευθερίας» αντιστοίχως. Σκιές από αυτά τα έργα θα βρούμε στην ταινία «Flux gourmet» (Αγγλία / Ουγγαρία / ΗΠΑ, 2022) του ελληνικής καταγωγής Πίτερ Στρίκλαντ, η οποία αν μη τι άλλο μπορεί να συμπεριληφθεί στην ελίτ των art house παραδοξοτήτων της χρονιάς. Ο Μάκης Παπαδημητρίου υποδύεται έναν ανθρωπάκο με σοβαρό θέμα τυμπανισμού, μέλος ενός γκρουπ αλλόκοτων τύπων που εγκλωβισμένοι σε ένα «ινστιτούτο μαγειρικών και διατροφικών επιδόσεων» ανταλλάσσουν ασυναρτησίες καθώς, όπως είναι φυσικό, προκύπτουν εντάσεις, αντιζηλίες, ανταγωνισμοί, μικρομονομαχίες με στόχο την εξουσία κ.λπ. Βέβαια, χωρίς ακριβώς να εξηγούνται πολλά, ένα μεγάλο τμήμα της ταινίας, κάπως προκλητικότερα από όσο θα περίμενες, περιστρέφεται γύρω από τον πρωκτικό χώρο, κάπου ανάμεσα στις πορδές και την αφόδευση, τη δυσλειτουργία του παχέος εντέρου και τους καμπινέδες, ενώ σκηνές όπως εκείνη του χορογραφημένου κοπρόλουτρου ή της φαγοποσίας μιας αφράτης κουράδας που θυμίζει σοκολατίνα, δεν προκαλούν τόσο την απώθηση όσο την απορία. Με την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του, την «Καταλίνα Βάργκα», ο Στρίκλαντ είχε δικαίως κερδίσει μια θέση ανάμεσα στις ενδιαφέρουσες κινηματογραφικές φωνές του νέου μιλένιουμ. Εδώ σε αφήνει απλώς αμήχανο και με τη σκέψη ότι ίσως, αν κάποια στιγμή στο μέλλον την ξαναδείς να καταλάβεις τι ήταν αυτό που έχασες. ‘Η να νιώσεις και πάλι αμήχανος.

Προβάλλονται επίσης

«Η εθελόντρια» (La voluntaria, Ισπανία, 2022) της Νέλι Ρεγκέρα με την Κάρμεν Μάτσι στον ρόλο του τίτλου, μιας συνταξιούχου γιατρού που έχοντας αποφασίσει να αφοσιωθεί στον εθελοντισμό, πηγαίνει στη Μυτιλήνη και έρχεται αντιμέτωπη με την τρομερή γραφειοκρατία των ΜΚΟ, παρότι είναι γεμάτη πάθος για προσφορά, ειλικρινή αγάπη απέναντι στα παιδιά χωρίς μοίρα και όρεξη για τη δουλειά της. Εκεί βρίσκεται εξάλλου η ουσία της ταινίας, στο πώς οι κανόνες του «συστήματος», ακόμα και σε αυτές τις περιπτώσεις, εμποδίζει την πραγματικά σωστή λειτουργία των πραγμάτων.

«Super Mario Bros – Η ταινία» (ΗΠΑ, 2023) των Αρον Χόρβαθ, Μάικλ Τζέλενικ. Κινούμενα σχέδια που σηματοδοτούν τη συνεργασία δύο διαφορετικών εταιρειών (Illumination και η Nintendo) για τη μεταφορά στον κινηματογράφο των περιπετειών δύο ιταλικής καταγωγής αδελφών υδραυλικών της Νέας Υόρκης που θα βρεθούν σε ένα μαγευτικό όσο και εφιαλτικό σύμπαν όπου θα γνωρίσουν την εμπειρία του να είσαι σούπερ ήρωας και τον έρωτα. Θαυμάσια γυρισμένη και με πολύ καλή μεταγλώττιση (Κωνσταντίνος Λάγκος, Βασίλης Παπαστάθης, Στεφανία Φιλιάδη, Βασίλης Αξιώτης, Θάνος Λέκκας, Δημήτρης Σάρλος).