Ε, όχι και την Αγκαθα

Ηταν μια μανία των εφηβικών μου χρόνων. Τα αστυνομικά μυθιστορήματα της Αγκαθα Κρίστι. Σε εκείνες τις εκδόσεις Λυχνάρι με το χαρακτηριστικό κίτρινο εξώφυλλο. Το οποίο, όπως έμαθα αργότερα, μόνο τυχαίο δεν ήταν αφού υπήρχε μια παράδοση να κυκλοφορούν τα αστυνομικά με εξώφυλλο σε κίτρινο χρώμα, γι’ αυτό και στην Ιταλία τις ιστορίες μυστηρίου τις λένε «gialli». Τέλος πάντων, εκείνη την εποχή, στην Αθήνα, τα πουλούσαν στα περίπτερα. Με θυμάμαι να τα ψάχνω, να διαβάζω στα πεταχτά την υπόθεση στο οπισθόφυλλο, να τσεκάρω, από τον κατάλογο που είχε στις πρώτες σελίδες με «όλα τα έργα της Αγκαθα Κρίστι που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις μας», ποια δεν είχα, να προσπαθώ να τα βρω. Και όταν πια τα είχα διαβάσει σχεδόν όλα, έπιανα να τα διαβάζω ξανά από την αρχή.

Ταλαιπωρημένα, φθαρμένα, με φαγωμένες άκρες, τα έχω ακόμη στη βιβλιοθήκη μου. Και τα φροντίζω ευλαβικά μια και ξέρω ότι στις συγκεκριμένες εκδόσεις δεν υπάρχουν πλέον. Σαν ένα είδος μνημείου της νεανικής μου ηλικίας. Τα περισσότερα, αν όχι όλα, έχουν λεκέδες στις σελίδες τους. Από φαγητά και τσάι. Διότι η ανάγνωση των μυθιστορημάτων της Κρίστι ήταν για μένα – ψώνιο από μικρή γαρ – μια ιεροτελεστία. Οταν τα άρχιζα, ήθελα να τρώω. Οχι ό,τι κι ό,τι όμως, αλλά αυτά που έτρωγαν οι ήρωές της. Ο Βέλγος Πουαρό, η Μις Μαρπλ, οι κυρίες, οι δεσποινίδες και οι γεροντοκόρες της βαθιάς, προπολεμικής, αγγλικής επαρχίας. Και επειδή δεν είχα πρόχειρη πουτίγκα ή πόριτζ, έφτιαχνα τσάγια και σάντουιτς με αγγούρι που να τα ξεράσω ήθελα, αλλά έπρεπε να μπω στο κλίμα.

Μπορεί να φαίνεται παιδικό, αφελές και αστείο, αλλά υπάρχει μια λογοτεχνική συνθήκη σε αυτό που τη συνειδητοποίησα αργότερα. Τα μυθιστορήματα της Αγκαθα Κρίστι είναι ένας ολόκληρος κόσμος. Πέρα από την αστυνομική πλοκή, δημιουργούν από τις πρώτες τους σελίδες μια ατμόσφαιρα στην οποία ο αναγνώστης είτε βυθίζεται, όπως συμβαίνει με τους περισσότερους, είτε επιπλέει και διαβάζει κάτι άλλο. Που σημαίνει ότι οι χαρακτήρες είναι τόσο καλά και ολοκληρωμένα δουλεμένοι ώστε, πολύ γρήγορα, νομίζεις ότι τους ξέρεις καλά, γνωρίζεις τα χούγια, τα γούστα και τις αντιδράσεις τους ακόμη και αν δεν έχουν αναφερθεί στη διήγηση. Επίσης, από τη μέθοδο μέσω της οποίας έφτανε στον ένοχο η Μις Μαρπλ έμαθα κάτι που ισχύει πάντα και παντού. Ενα μικρό χωριό, μια μικρή κοινότητα είναι, στην πραγματικότητα, η μικρογραφία ολόκληρου του κόσμου. Τους τύπος των ανθρώπων που συναντάς εκεί τους συναντάς όπου και να ταξιδέψεις. Και όπως σκέφτεται η πονηρή υπέργηρη γειτόνισσά της για να ξεγελάσει τον σύζυγό της, έτσι σκέφτεται και ένας διαβόητος δολοφόνος.

Τώρα λοιπόν έρχεται η κυρία πολιτική ορθότητα και μου λέει ότι ήταν μεγάλο λάθος μου που διάβαζα την Κρίστι προ λογοκρισίας της. Διότι και αυτή λογοκρίνεται. Στις νέες εκδόσεις κόβονται οι λέξεις που μπορούν να προσβάλουν κάποιους λόγω εθνικότητας ή άλλων χαρακτηριστικών. Τι σημαίνει αυτό; Οτι οι ήρωες χάνουν τα χαρακτηριστικά τους αφού δεν θα μπορούμε πλέον, μέσω των λέξεων που χρησιμοποιούν, να διακρίνουμε τον σνομπ, τον υπερόπτη, τον προσβλητικό. Αρα και το μυθιστόρημα χάνει την ατμόσφαιρά του. Και μένουν μόνο οι λεκέδες από τα τσάγια στα βιβλία μου.

Ποιος μακαρθισμός;

Θυμάμαι ότι πριν από λίγα μόλις χρόνια λέγαμε ότι οι εξάρσεις της πολιτικής ορθότητας είναι ο νέος μακαρθισμός. Φοβάμαι ότι πρόκειται για κάτι πολύ χειρότερο και πολύ πιο επικίνδυνο διότι είναι πιο εκτεταμένο και πιο ασαφές. Ο «εχθρός» μπορεί να βρίσκεται παντού, ακόμη και στα κορυφαία έργα τέχνης. Ακόμη και στον Δαβίδ του Μιχαήλ Αγγέλου αφού καθηγήτρια στη Φλόριδα αναγκάστηκε να παραιτηθεί ύστερα από διαμαρτυρίες γονέων επειδή έδειξε σε 11χρονα φωτογραφίες του αγάλματος.

Θα αναφωνούσα «πίσω ολοταχώς», αλλά πού πίσω; Οσο πίσω και να πάω στον προηγούμενο αιώνα, δεν βλέπω ανάλογες νοοτροπίες. Πάντως, όταν, ντάλα δικτατορία, πήγαινα στο δημοτικό και επισκεπτόμασταν μουσεία, δεν θυμάμαι ούτε σε εμάς τις Αρσακειάδες να μας κλείνουν τα μάτια όταν βλέπαμε γυμνά αγάλματα.