Κραυγαλέο κενό: η σιωπή στις ύβρεις των πνευματικών ελίτ – Μέρος 1ο

Κυριακή, 20 Μαρτίου, και μια ολόκληρη Ελλάδα να ψάχνεται για μια τηλεόραση που αναμεταδίδει τα πρώτα παιχνίδια των play off. Αποτέλεσμα: ταβέρνες, εστιατόρια, μπαράκια, θέατρα, κινηματογράφοι, κρέμασαν μαύρες πλερέζες. Γιατί δεν μιλάμε για 90 λεπτά. Μιλάμε για ολόκληρο 6ωρο, το οποίο θα επαναληφθεί άλλες 12 φορές… Βασιλιάς το ποδόσφαιρο και τη μοναδικότητά του ουδείς εχέφρων αμφισβητεί. Πλην των λεγόμενων πνευματικών ελίτ… Εναν κόσμο βαθύτατα αποστειρωμένο, που ασταμάτητα 150 χρόνια χαρακτηρίζει το ποδόσφαιρο το όπιο του λαού.

Με την ευκαιρία ενός απαντητικού πονήματος που δρομολόγησε ο φιλόσοφος του σήμερα Εδουάρδο Γκαλεάνο με τίτλο «Το ποδόσφαιρο στη σκιά και στο φως», μιας μοναδικής απάντησης στα υβρεολόγια των περισπούδαστων ελίτ. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Το 1901 ο τελικός του Κυπέλλου Αγγλίας ανάμεσα στη Σέφιλντ Γιουνάιτεντ και την Τότεναμ έλαβε χώρα ενώπιον 444.000 θεατών. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, χάρις στις σύγχρονες τηλεπικοινωνίες, τον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1994, ανάμεσα στη Βραζιλία και την Ιταλία, τον παρακολούθησαν περίπου 2 δισεκατομμύρια θεατές. Πρόκειται, σύμφωνα με τον Εδουάρδο Γκαλεάνο, για το «πολυπληθέστερο κοινό που συγκεντρώθηκε ποτέ στην παγκόσμια ιστορία».

Από αυτή την άποψη είναι αδύνατο να κατανοήσουμε πλήρως τον 20ό αιώνα και τους ανθρώπους που διαμόρφωσαν την ιστορία του, χωρίς να λάβουμε υπόψη μας το ποδόσφαιρο και τα πάθη που αυτό εγείρει. Εντούτοις, μάταια θα αναζητούσαμε έστω και την ελάχιστη σχετική ανάλυση στην επίσημη ποδοσφαιρική ιστοριογραφία – τουλάχιστον μέχρι προσφάτως. Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο έγραψε «Το ποδόσφαιρο στη σκιά και στο φως», θέλοντας ακριβώς να καλύψει τούτο το «κραυγαλέο κενό» με κάτι «αντάξιο τούτης της παγανιστικής θείας λειτουργίας», έστω κι υπό τον κίνδυνο να κακοκαρδίσει τους συνήθεις αναγνώστες του. Αποτέλεσμα της προσπάθειάς του είναι ένα εντυπωσιακό βιβλίο, στις σελίδες του οποίου η ακαδημαϊκή ευρυμάθεια αναμειγνύεται πρόσχαρα με τη λογοτεχνική υπερβολή. Ταυτόχρονα, όλες αυτές οι ντρίμπλες, τα γκολ και τ’ αστεία περιστατικά που παρελαύνουν στις σελίδες του, μετατρέπονται αίφνης σ’ έναν ανοιχτόκαρδο και συνάμα βαθύ στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση.

Μια κρίση τόσο εγκωμιαστική οφείλουμε πάντοτε να την τεκμηριώνουμε. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία η περιφρόνηση των λαϊκών παθών και συναισθημάτων όχι μόνο λογίζεται πλέον ως αρετή, μα έχει αναχθεί σε κανονικό επάγγελμα. Σε μια τέτοια ατμόσφαιρα, η κατάδειξη του φιλοσοφικού ενδιαφέροντος ενός βιβλίου που εξυμνεί το ποδόσφαιρο μπορεί κάλλιστα να εκληφθεί ως πρόκληση. Αλλωστε το κοινό που θεωρεί εαυτό καλλιεργημένο – εν ολίγοις, το κοινό που διαβάζει το περιοδικό «Telerama», βλέπει την εκπομπή «Nulle part aileurs» και παίρνει στα σοβαρά το Φεστιβάλ των Καννών – είναι εκ των προτέρων πεπεισμένο πως το ποδόσφαιρο είναι μια εντελώς ανόητη δραστηριότητα: 22 τύποι με σορτσάκια που κυνηγάνε μια μπάλα!

Το «Telerama» είναι γαλλικό περιοδικό για την τηλεόραση που, σε αντίθεση με όλα τα αντίστοιχα περιοδικά, αφιερώνει μόνο ένα περιορισμένο κομμάτι της ύλης του στη δραστηριότητα αυτήν. Αντιθέτως το κυρίως περιεχόμενό του αφορά πολιτιστικά αλλά και πολιτικά θέματα, με έμφαση στο σινεμά, το θέατρο και το ραδιόφωνο. Το κοινό του αποτελείται πλειοψηφικά από εκπαιδευτικούς και μορφωμένα μεσοστρώματα, ενώ η αισθητική και η πολιτική του γραμμή το κατατάσσουν στη λεγόμενη «πολιτιστική» Αριστερά. Η εκπομπή «Nulle part aileurs» υπήρξε εμβληματικό ψυχαγωγικό τοκ σόου (talk show) της γαλλικής τηλεόρασης. Αναμειγνύοντας χιουμοριστικό σχολιασμό της επικαιρότητας με συνεντεύξεις πολιτικών, καλλιτεχνών και άλλων διασήμων – προσπαθώντας να μιμηθεί γνωστές αμερικανικές εκπομπές – έδωσε βήμα σε αρκετούς μετέπειτα γνωστούς stand-up κωμικούς, πολύ συχνά μεταναστευτικής καταγωγής, στο πλαίσιο της προώθησης ενός φιλελεύθερου και ευδαιμονιστικού αντιρατσισμού. Αποτελεί χαρακτηριστική έκφραση της λεγόμενης «Αριστεράς του χαβιαριού».

Υπάρχουν βέβαια κι ορισμένες -ελάχιστες – εξαιρέσεις που εκφράζουν κατά καιρούς όχι μόνο κάποια συμπάθεια για το ποδόσφαιρο αλλά δείχνουν, επιπλέον, να ψυχανεμίζονται κάτι από το νόημά του. Ωστόσο πρόκειται σχεδόν πάντοτε για μιαν αποστασιοποιημένη συμπάθεια, που ακολουθεί το παράδειγμα του καταναλωτή «κιτς» εμπορευμάτων. Το πρώτο λοιπόν προτέρημα του βιβλίου του Γκαλεάνο είναι πως διαλύει τούτες τις καθησυχαστικές προκαταλήψεις, παρουσιάζοντας πολύ γλαφυρά την ιδιάζουσα ομορφιά του ποδοσφαίρου, γενικώς, αλλά και τη συγκινητική ανθρωπιά πολλών από τους ήρωές του, ειδικότερα.

Ας σημειωθεί πως οι προκαταλήψεις αυτές δεν είναι σε καμία περίπτωση καινούργιες. Τα βασικά επιχειρήματα της σημερινής κριτικής ενάντια στην «αθλητική αλλοτρίωση» μπορούμε να τα βρούμε, ως προς την ουσία τους, στα αναθέματα που έριχνε ο Σαβοναρόλα στο πρωτοεμφανιζόμενο, τότε, φλωρεντινό calcio. Στην πραγματικότητα, βέβαια, μπορούμε ν’ ανατρέξουμε ακόμα πιο πίσω και, πιο συγκεκριμένα, στο θεμελιώδες κείμενο του Τερτυλλιανού, «Περί θεαμάτων» («De Spectaculis», έργο του 2ου αιώνα μ.Χ.) που, στο όνομα των χριστιανικών αρετών, καταγγέλλει τη «vanitas» (ματαιότητα), την «impudicitia» (προστυχιά) και κυρίως τη «furor» (παραφορά) του Ιπποδρόμου και των ειδωλολατρών θαμώνων του.

Από την άποψη αυτή, το βιβλιαράκι του Marc Perelman, «To γήπεδο της βαρβαρότητας ή η παραφορά του αθλητικού θεάματος», Παρίσι, 1998), πρέπει να ιδωθεί ως καρικατούρα των παραπάνω, μιας και επαναλαμβάνει όλες τις σχετικές φαντασιώσεις των Πατέρων της Εκκλησίας, υπό μια ελάχιστα εκσυγχρονισμένη εκδοχή. Μάλιστα ο εκσυγχρονισμός αυτός κάνει τα πράγματα ακόμα χειρότερα, εφόσον ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι ακόμα κι η ίδια η δομή του γηπέδου αποτελεί έναν «από τους ισχυρότερους φορείς της διαδικασίας εκφασισμού των μαζών», εφόσον συνιστά «ενσάρκωση της προσπάθειας που κάνει η κυβερνητική πολιτική για να παγιώσει μια για πάντα τον χώρο». Χίλιες φορές Τερτυλλιανός!