Ο δύσκολος δρόμος της επανάστασης

Στο τελευταίο του βιβλίο ο καθηγητής κοινωνικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Πολυμέρης Βόγλης καταπιάνεται με μία από τις ελάχιστα ερευνημένες πτυχές του αντιδικτατορικού αγώνα: τη «δυναμική αντίσταση». Η επιλογή των όρων, όπως εμφανίζεται ήδη από τον τίτλο του βιβλίου, δεν είναι τυχαία και απηχεί την πρόθεση του συγγραφέα να ιστορικοποιήσει την έννοια της πολιτικής βίας που μετά την 11η Σεπτεμβρίου δαιμονοποιήθηκε, τοποθετώντας τη στην εποχή της και τα συμφραζόμενά της. Φαντάζει εύκολο ή αυτονόητο, δεν είναι όμως καθόλου. Κι αυτό δεν οφείλεται μονάχα στην έλλειψη πηγών. Για πολλά χρόνια, έως την εξάρθρωση της ΕΟ 17 Νοέμβρη και του ΕΛΑ, άνθρωποι που δραστηριοποιήθηκαν στα χρόνια της δικτατορίας επιλέγοντας τον ένοπλο αγώνα ενάντια στο καθεστώς στοχοποιήθηκαν κατά καιρούς ως μέλη ή καθοδηγητές της «εγχώριας τρομοκρατίας», ενώ συχνά η αντιδικτατορική τους δράση υποδείχθηκε ως «προθάλαμος» ή μήτρα της. Μάλιστα, μετά την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους φαίνεται πως υπήρξε τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα μια διάχυτη καχυποψία απέναντι στο ζήτημα της ένοπλης πάλης, αρδεύοντας συν τοις άλλοις αρνητικές στάσεις απέναντι στον βολονταρισμό και τον ριζοσπαστισμό των πολιτικών κινημάτων του ’60.

Η εξέλιξη αυτή δεν θα ήταν άτοπο να ισχυριστούμε ότι αποτυπώνεται και στις μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί για την ιστορία της αντιδικτατορικής δράσης. Ενώ για το φοιτητικό κίνημα γνωρίζουμε ήδη πολλά, μέσα από τις δουλειές ιστορικών και ερευνητών όπως ο Ολύμπιος Δαφέρμος ή ο Κωστής Κορνέτης, αλλά και μέσα από μαρτυρίες πρωταγωνιστών και καταθέσεις αυτοβιογραφικών κειμένων (Κ. Λαλιώτης, Δ. Παπαχρήστος, Σ. Κούλογλου κ.λπ.), για τη δυναμική αντίσταση ενάντια στο καθεστώς, ελάχιστα και σίγουρα αποσπασματικά γνωρίζαμε έως σήμερα. Επιπρόσθετα, η ίδια η δημόσια ιστορία της δυναμικής αντίστασης επίσης υπήρξε αφυδατωμένη, ακόμη και τα χρόνια που ακολούθησαν την πτώση της δικτατορίας, αν τη συγκρίνει κανείς με την ορατότητα που εξαρχής είχε η δράση του φοιτητικού κινήματος που άνθησε τη διετία 1972-1973. Εδώ υπάρχει, επομένως, ένα σημαντικό και ενδιαφέρον ερώτημα που άπτεται όχι μόνο των αναπαραστάσεων της αντιδικτατορικής δράσης και της τύχης τους (από την ηρωοποίηση της γενιάς του Πολυτεχνείου στην πρώτη φάση της Μεταπολίτευσης έως τη «δυσφορία» για το ιστορικό της αποτύπωμα μετά τη δεκαετία του ’90), αλλά και το επίσης ενδιαφέρον θέμα των σιωπών, πολλές εκ των οποίων υπήρξαν μάλιστα συνειδητή επιλογή όσων ακολούθησαν τον «δρόμο της επανάστασης».

Παρ’ όλα αυτά, αν θέλουμε να κατανοήσουμε επαρκώς την αντιδικτατορική δράση, θα πρέπει να την προσεγγίσουμε στην ολότητά της, ξέχωρα από τις όποιες αντιθέσεις και αντιφάσεις των συνιστωσών της που οφείλονταν σε ιδεολογικές διαφορές ή σε διαφορετικές εκτιμήσεις για το τελέσφορο της δράσης. Ο Π. Βόγλης εύστοχα χρησιμοποιεί τον όρο «αντιδικτατορικός χώρος» για να προσδιορίσει το σύνολο των οργανώσεων (μικρών ή μεγάλων) και των ατόμων που δραστηριοποιήθηκαν ενάντια στην απριλιανή δικτατορία, παρέχοντας έτσι την αναγκαία ευρύτητα προκειμένου να ταξινομηθούν στην ίδια κατηγορία οργανωτικές δομές και εγχειρήματα ενάντια στη δικτατορία που είχαν σαφείς διαφορές. Ας μην ξεχνάμε, εξάλλου, ότι πολλές από τις οργανώσεις αυτές δεν ανήκαν στον χώρο της παραδοσιακής Αριστεράς ούτε στον χώρο του ριζοσπαστικού σοσιαλισμού, αλλά σε εκείνον του Κέντρου ή ακόμη και της Δεξιάς, γεγονός που υποδεικνύει τη γοητεία που άσκησε στη συγκυρία η επιλογή του ένοπλου αγώνα, ο οποίος, πολλές φορές, απηχούσε μνήμες και εμπειρίες του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα της δεκαετίας του ’40.

Τούτων ρηθέντων και δεδομένης της ολότητας του κινήματος, η δυναμική αντίσταση θα μπορούσε να θεωρηθεί όχι ως ένα ιδιαίτερο και τρόπον τινά αυτόνομο κεφάλαιο με ημερομηνία λήξης, αλλά ως η πρόδρομη έκφραση ενός μεγαλύτερου αγώνα. Αυτός ο αγώνας, ο αντιδικτατορικός, φαίνεται να γνωρίζει τρεις φάσεις: στην πρώτη από αυτές (1967-1971), οπότε και επικρατεί το συλλογικό σοκ λόγω του πραξικοπήματος και η αδρανοποίηση της κοινωνίας, οι ενέργειες ενάντια στο καθεστώς είναι περιορισμένες, η απογοήτευση από την κυριαρχία της χούντας διάχυτη και η δυναμική αντίσταση προτάσσεται από τις αντιδικτατορικές οργανώσεις ως η μόνη που θα μπορούσε να «τσαλακώσει» την αυτοπεποίθηση του καθεστώτος. Είναι σημαντικό ωστόσο να επισημανθεί ότι επρόκειτο για μια δράση χαμηλής έντασης που είχε ως μέριμνά της την προστασία της ανθρώπινης ζωής και την αποφυγή «παράπλευρων απωλειών».

Στις αρχές της δεκαετίας του ’70 οι λογικές της ένοπλης αντιπαράθεσης με το καθεστώς θα υποχωρήσουν καθώς υπήρξε η εκτίμηση ότι η δυναμική αντίσταση δεν είχε φέρει τα προσδοκώμενα αποτελέσματα, ενώ η περαιτέρω κλιμάκωσή της προϋπέθετε βαθύτερες ρήξεις τις οποίες ο αντιδικτατορικός χώρος ούτε ήθελε ούτε είχε τη δυνατότητα να υλοποιήσει. Το τέλος της φάσης αυτής που έχει ως καθοριστικές στιγμές την αποτυχημένη απόπειρα του Αλέκου Παναγούλη τον Αύγουστο του 1968 να δολοφονήσει τον Γ. Παπαδόπουλο, τοποθετώντας εκρηκτικό μηχανισμό στη διαδρομή του τελευταίου από το Λαγονήσι προς την Αθήνα, καθώς και την αντίστοιχη των Γιώργου Τσικουρή και Μαρίας – Ελενας Αντζελόνι στις 2 Σεπτεμβρίου του 1970 για τοποθέτηση παγιδευμένου με εκρηκτικά αυτοκινήτου στον περίβολο της αμερικανικής πρεσβείας (ενέργεια που οδήγησε σε ακαριαίο θάνατο τους πρωταγωνιστές της), θα οδηγήσει το αντιδικτατορικό κίνημα σε αλλαγή πλεύσης: από το 1971 το φοιτητικό κίνημα θα κινητοποιηθεί στη βάση της αυτοοργάνωσης εκμεταλλευόμενο ρωγμές του καθεστώτος και θα επιλέξει έναντι του συνωμοτισμού τη μαζικότητα και έναντι της ένοπλης πάλης τα ειρηνικά μέσα. Τέλος, ύστερα από την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου ο αντιδικτατορικός χώρος θα δεχτεί μεγάλο πλήγμα, ενώ η σκληρότητα του καθεστώτος Ιωαννίδη θα επικαθορίσει τις πολιτικές εξελίξεις, όντας ο τελευταίος σπασμός της δικτατορίας στην πορεία της προς την αποκαθήλωση.

Η ενηλικίωση μιας γενιάς

Για όλα αυτά το βιβλίο του Π. Βόγλη αποτελεί μια αναμφίβολα σημαντική δουλειά αναφοράς πάνω στην εξέλιξη του αντιδικτατορικού αγώνα, φωτίζοντας πτυχές του που ελάχιστα είχαν μελετηθεί. Εύστοχα ο συγγραφέας (αν και ατυχώς υποβαθμίζει το πολιτισμικό κλίμα των late sixties) αναζητεί τη διαμόρφωση της δυναμικής αντίστασης στο εν γένει ριζοσπαστικό κλίμα της μακράς δεκαετίας του ’60, επισημαίνοντας τον διεθνισμό της και τις αναμφίβολες συγγένειές της με τα προτάγματα της Νέας Αριστεράς και των νεολαιίστικων κινημάτων που στα τέλη της δεκαετίας διάβηκαν τον Ρουβίκωνα της ένοπλης πάλης, έχοντας ως βασική επίδραση τον γκεβαρισμό και (σε ό,τι αφορά την ελληνική περίπτωση) τον αγώνα των Τουπαμάρος. Αυτό που έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία, ωστόσο, είναι ότι εν τέλει δεν πρόκειται απλώς για την ιστορία μιας (της) δυναμικής αντίστασης αλλά κυρίως για την ιστορία των ανθρώπων της. Στέρεο αφήγημα για την ενηλικίωση μιας γενιάς που είχε το προνόμιο (;) να βιώσει ένα διπλό ταυτοτικό και συνειδησιακό σοκ: την πρωτοφανή ρευστότητα της υποκειμενικότητάς της στη συνθήκη της πρώιμης παγκοσμιοποίησης του ’60 και το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, το οποίο εισέπραξε ως μια τραυματική «βιογραφική καμπή». Στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν, τα μέλη της (πολλά ή κάποια από αυτά, για την ακρίβεια) αναζήτησαν με πάθος όχι μόνο την έκφραση της αντίθεσής τους με το καθεστώς αλλά και μεγαλύτερα περιθώρια αυτονομίας και αυτοκαθορισμού σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές πολιτικά δραστήριων νέων που είχαν δεσμεύσει την υποκειμενικότητά τους στο Κόμμα με όρους σιδηράς πειθαρχίας και αταλάντευτης πίστης. Και για το ζήτημα αυτό, το βιβλίο του Π. Βόγλη θαρρώ πως έχει πολλά να πει, ιδίως στον προσεκτικό αναγνώστη.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) είναι ιστορικός. Διδάσκει πολιτισμική ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και δημόσια ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο Αυστραλία. Δέκα ιστορίες κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος

{1BSYG}Πολυμέρης Βόγλης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Δυναμική αντίσταση{CR}Υποκειμενικότητα, πολιτική βία και αντιδικτατορικός αγώνας 1967-1974{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 202{3BEKD}2