Η ιστορία ως πρόκληση {LF}και απάντηση

Αναγνώρισε την κατάσταση

(Γκότφριντ Μπεν, 1944)

Υπάρχει ένα στερεοτυπικό μένος εναντίον του Καρλ Σμιτ (1888-1985), το οποίο συγκροτείται από την αμφιθυμία τρόμου και θαυμασμού έναντι τόσο του προσώπου όσο και του έργου του. «Μεγαλοφυής, αλλά επικίνδυνος και αβυσσαλέος»: με αυτούς τους χαρακτηρισμούς σκιαγραφείται αδρά το πορτρέτο του μείζονος γνώστη των σχέσεων ισχύος, αλλά και πιστού υπηρέτη του Νόμου. Το μυστικό του συγγραφέα Σμιτ έγκειται στην ασυνήθιστη οξύτητα και ακρίβεια της γλώσσας του, στη ρητορική δεινότητα του ύφους του, στην ταχύτητα του συλλογισμού του, στην αφοπλιστική κομψότητα των διατυπώσεών του. Οι συγχύσεις των αναγνωστών του έργου του προκύπτουν συνήθως από την υπερβολική φωτεινότητα των εννοιών του, η οποία κάνει τα υπό διερεύνηση αντικείμενα να τρεμοσβήνουν και να χάνουν τον σαφή και διακριτό χαρακτήρα τους, τον οποίο υπόσχεται και αθετεί ταυτόχρονα η νομική και ποιητική πρόζα του Σμιτ. Εδώ ισχύει ό,τι έγραφε ο διαφωτιστής Χάμαν: Σαφήνεια είναι η σωστή διάταξη φωτός και σκιάσεων. Eτσι, τοποθετούμενος στα όρια μεταξύ ορθολογικού και ανορθολογικού, ο Σμιτ, αυτός ο εξπρεσιονιστής του Πολιτικού, κατάφερε να σκηνοθετήσει μια ερμητική γραφή που δημιουργεί μέχρι σήμερα μια συνεχή χρεία ερμηνευτικής του έργου του.

Οι προσεκτικοί αναγνώστες του Σμιτ, όπως λ.χ. ο Ντεριντά ή ο Αγκάμπεν, δεν τον καταδικάζουν με συνοπτικές διαδικασίες και τετριμμένες διατυπώσεις όπως «εστεμμένος νομικός» του Τρίτου Ράιχ. Επιχειρούν να ενδιατρίψουν στο «επικίνδυνο» έργο του, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι ο Σμιτ ομιλεί πάντα μέσα από συγκεκριμένες ιστορικές καταστάσεις και προκλήσεις, τις οποίες ο κριτικός αναγνώστης καλείται να ανασυστήσει σχολαστικά μέσα από τον βίο και την πολιτεία του γερμανού στοχαστή, εάν το ζητούμενο είναι η σωστή κατανόηση και η δίκαιη αξιολόγηση των απαντήσεών του. Μια τέτοια πρόταση ανάγνωσης δεν απαλλάσσει τον Σμιτ από την εμπλοκή του και τη στήριξη που με τη θεωρία του προσέφερε στο εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα, ούτε όμως απαξιώνει εκ των προτέρων το έργο του ως αντιδραστικό και συντηρητικό. Μας καλεί να αναγνωρίσουμε στον «εχθρό» Σμιτ (εχθρό της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, του φιλελευθερισμού, της αποχαλινωμένης συνέργειας τεχνικής και οικονομίας, της καταναλωτικής απόλαυσης) τη μορφή ερωτημάτων της εποχής μας.

Για τον Σμιτ, ένα τέτοιο σημαντικό πρόβλημα είναι η νεωτερική διάσπαση της ενότητας νομικής τάξης και τόπου, δηλαδή η υποβάθμιση της εδαφικότητας (στεριά) ως προνομιούχου τόπου εγγραφής του Νόμου. Η θάλασσα καθίσταται ο νέος «λείος» χώρος των κυμαινόμενων σημαινόντων, ήτοι ο χώρος του παγκόσμιου ελεύθερου εμπορίου και του ρευστοποιημένου χρηματοπιστωτικού μηχανισμού. Αναγνωρίζοντας την κοσμοϊστορική κατάσταση, ο Σμιτ υιοθετεί έναν δραματικό τόνο για να μιλήσει για τον εκ-τοπισμό και την απεδαφικοποίηση του δικαίου, η οποία συνεπιφέρει την απώλεια σαφών πολιτικών γραμμών και οριοθετήσεων (φίλος-εχθρός, δημόσιο-ιδιωτικό, πόλεμος-ειρήνη, εξαίρεση-κανόνας). Η εν λόγω εκθεμελίωση αρχίζει ήδη με τη ριψοκίνδυνη εξόρμηση του ανθρώπου από την ασφάλεια και τάξη της στεριάς προς την αβεβαιότητα των ανοιχτών θαλασσών, και κορυφώνεται με την κατάκτηση των αιθέρων. Ο Σμιτ έρχεται ως Επιμηθέας να εξιστορήσει το τέλος της κρατικής κυριαρχίας (μετατροπή του κράτους σε «επιχείρηση» και ρυθμιστή της οικονομίας) και την εξουδετέρωση του Πολιτικού (στο μεταπολεμικό έργο του Ο Νόμος της Γης, 1950). Ωστόσο, η ψυχική διάθεση της γραφής του παραμένει χωρίς νοσταλγία για το παρελθόν και χωρίς αποκαλυψιακούς τόνους για το μέλλον.

Ο Σμιτ δεν αποδέχεται τη λειτουργιστική, «αυτορρυθμιζόμενη» μοντέρνα κοινωνία, με τις αντιφάσεις και τις αδυναμίες της, αρνούμενος ότι το Πολιτικό εξαντλείται με τη μεταϊστορική ψιλή διανομή και εκμετάλλευση των αποθεμάτων της γης και του ανθρώπου (όπως διατεινόταν ήδη από το 1957 ο Κοζέβ, κάνοντας λόγο για «καπιταλισμό των παροχών»). Η απάντηση του Σμιτ: για να διανείμεις πρέπει πρώτα να έχεις νεμηθεί. Ο Σμιτ (όπως άλλωστε και ο Χάιντεγκερ) επικαλείται αδιάλειπτα την καταγωγική σημασία της λέξης νόμος, η οποία δηλώνει κατ’ αρχήν όχι τα κοινοβουλευτικά νομοθετήματα αλλά μια νομή και διανομή που προηγείται του θετικού δικαίου. Για τον Σμιτ, το ζητούμενο είναι η συγκρότηση ενός νέου Νόμου της Γης που θα ανταποκρίνεται στην κρίση των θεμελιακών εννοιών του δικαίου.

Για την κατανόηση του σμιτιανού έργου αναγκαία και ικανή συνθήκη δεν αποτελεί μόνο η οντολογική-υπαρξιακή κατανόηση της γλώσσας (απόρριψη του νατουραλισμού της γλώσσας ως μέσου επικοινωνίας), αλλά και η εστίαση στην έννοια της ιστορίας και της ιστορικότητας των εκάστοτε πολιτικών μορφωμάτων. Ακολουθώντας άρρητα τον Χάιντεγκερ (κλήση του Είναι και ανταπόκριση της ύπαρξης) και ρητά τους Τόινμπε και Κόλινγουντ, θεωρεί ότι η ιστορία συγκροτείται σαν μια σειρά από μοναδικές και ανεπανάληπτες απαντήσεις σε συγκεκριμένες προκλήσεις.

Ετσι λ.χ. η Αγγλία απαντά κατά τον 16ο αιώνα στις προκλήσεις των νέων ανοικτών ωκεανών, μετατοπίζοντας τη συνολική της ύπαρξη από τη στεριά στη θάλασσα. Εκτοτε το νησί Αγγλία παύει να αποτελεί απλώς θραύσμα της ευρωπαϊκής ηπείρου, «ξεριζώνεται» και μετατρέπεται σε αυτόνομο πλεούμενο κομμάτι γης και «μεταφερόμενο κέντρο μιας διάσπαρτης σε όλες τις ηπείρους αυτοκρατορίας»  (ίσως στο Brexit να επιστρέφει η προσωρινά απωθημένη απόσπαση της πάλαι ποτέ θαλασσοκράτειρας Αγγλίας).

Στον πολιτικό αγώνα, οι έννοιες και οι λέξεις δεν συνιστούν πλέον «κενούς ήχους» (Γκαίτε) αλλά αστερισμούς για τις υπαρξιακές αντιθέσεις μεταξύ φίλων και εχθρών, οι οποίοι συνδέουν τη θέλησή τους για κυριαρχία με τα στοιχεία της στεριάς, της θάλασσας ή του αέρα.

Μπορούμε να διακρίνουμε σχηματικά τρεις φάσεις στον στοχασμό του Σμιτ, οι οποίες συγκροτούν το ιστορικό πλαίσιο του παρόντος δοκιμίου, στο οποίο αποσιωπάται εκκωφαντικά ο μαινόμενος Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Σε άρθρα και διαλέξεις μεταξύ 1939 και 1941, ο Σμιτ απορρίπτει κάθε έννοια χωροταξίας προερχόμενη από την πάλαι ποτέ αγγλική ναυτική αυτοκρατορία, εγείροντας την ίδια στιγμή αξιώσεις για τη γερμανική επικράτεια μέσα από την προσφυγή σε έννοιες όπως «λαός», «πατρίς», «στέρεο έδαφος», «ράιχ». Στις οικουμενικά διάσπαρτες χωρικές αξιώσεις της Αγγλίας, ο Σμιτ αντιπαραθέτει έναν συνεχή και ηπειρωτικό «μείζονα χώρο», ο οποίος στέκεται εχθρικά απέναντι σε δυνάμεις ξένες προς τη γεωπολιτική και υποστασιακή έννοια του χώρου, όπως ο ίδιος την εννοεί (αυτόν τον «μείζονα χώρο» επικαλείται σήμερα ο Πούτιν). Ετσι, ίσως, επιχειρεί να νομιμοποιήσει την εξάπλωση του Τρίτου Ράιχ στην Ευρώπη. Στη χωρική διασπορά του σύγχρονου καπιταλισμού, ο Σμιτ προτάσσει την περισυλλεγμένη «συγκεκριμένη τάξη» του Ράιχ.

Σε μια δεύτερη φάση, τo 1942, καταμεσής του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, και ενώ έχουν ήδη εμπλακεί οι ΗΠΑ σε αυτόν, ο Σμιτ θα διευρύνει την έννοια του χώρου, ήτοι την ενότητα τόπου και δικαιικής τάξης. Στο Στεριά και θάλασσα τα στοιχεία του τίτλου δεν διαχωρίζονται απλώς ως δύο αντιθετικές μορφές ύπαρξης και ισχύος, αλλά διαπιστώνεται επιπλέον μια επανάσταση στην αντίληψη του χώρου, ταυτισμένη με την εμφάνιση της αεροπορικής δύναμης, η οποία κλονίζει ανεπανόρθωτα τη δικαιική σχέση ισορροπίας μεταξύ στεριάς και θάλασσας όπως ίσχυε μέχρι τότε. Παράλληλα σχεδιάζει μια νέα δοξασία περί της ιστορίας του ανθρώπου μέσα από τα τέσσερα μυθολογικά στοιχεία. Πολλές ερμηνείες διακρίνουν εδώ την πολιτική απομάκρυνση του Σμιτ από την έννοια του «ράιχ» και την προσχώρησή του σε κοσμοϊστορικές παρατηρήσεις με λογοτεχνική μορφή.

Το αεροπλάνο
και ο Αγιος Γεώργιος

Κατά την τρίτη φάση των κοσμοϊστορικών παρατηρήσεών του για τη μεταβολή στην έννοια του χώρου, ο Σμιτ κατανοεί την αεροπορία ως μια νέα πολεμική μηχανή με αποκλειστικά καταστροφικές συνέπειες (κάτι που οφείλεται ίσως και στον βομβαρδισμό της οικίας του στο Βερολίνο από τις συμμαχικές δυνάμεις τον Αύγουστο του 1943). Στο τέλος του έργου του Ο Νόμος της Γης (1950) κυριαρχεί η σκέψη για αυτή την κάθετη και εξ ουρανών μαινόμενη καταιγίδα, την οποία ο Σμιτ παρομοιάζει με τη χριστιανική απεικόνιση του έφιππου Αγίου Γεωργίου ο οποίος χρησιμοποιεί από ψηλά τη λόγχη του για να εξολοθρεύσει τον δράκοντα.

«Σήμερα δεν είναι πλέον δυνατόν να παραμένει κανείς προσκολλημένος στις παραδοσιακές παραστάσεις του χώρου, εκλαμβάνοντας τον εναέριο χώρο ως απλό προσάρτημα ή ως συστατικό στοιχείο της στεριάς ή της θάλασσας. Αυτό θα ισοδυναμούσε με μία κατ’ ουσίαν αφελή θεώρηση του ζητήματος από κάτω προς τα πάνω. Θα ήταν η προοπτική ενός παρατηρητή ο οποίος κοιτάζει από την επιφάνεια της στεριάς ή της θάλασσας προς τον αέρα και, στραβολαιμιάζοντας, ατενίζει από κάτω προς τα πάνω, ενώ το βομβαρδιστικό που διασχίζει τον εναέριο χώρο επιτελεί το τρομερό έργο του από πάνω προς τα κάτω».

Φαίνεται πως στην προσπάθειά του να κατανοήσει τη μοναδικότητα του εναέριου χώρου και να τον διαφοροποιήσει από τον θαλάσσιο και τον στεριανό, ο Σμιτ οδηγείται σε μια μη διαλεκτική απομόνωση των στοιχειακών μορφών ύπαρξης και των δικαιικών τους πλαισίων. Υποστηρίζει ότι ο νέος χώρος δεν «συνάπτεται» με τους δύο προηγούμενους χώρους του στέρεου εδάφους και της ελεύθερης θάλασσας, αλλά στέκεται αδιάφορος απέναντι στις διαφορές τους. Για να το πούμε με όρους των Ντελέζ και Γκουαταρί, ο Σμιτ παραβλέπει τις τεχνικές «συναρμογές» μεταξύ στεριάς και αέρα, αφού το αεροπλάνο (απεδαφικοποίηση) χρειάζεται κάθε τόσο ανεφοδιασμό. Το στέρεο έδαφος και ο εναέριος χώρος παράγουν μια νέα πολεμική μηχανή.

Ωστόσο, μια παρατήρηση του Σμιτ από το έτος 1962 και τη διάλεξή του για την «Τάξη του κόσμου μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο» φανερώνει ότι ο γερμανός στοχαστής της κλασικής γεωπολιτικής αναλογίζεται τη διαλεκτική σχέση στεριάς και εναέριου χώρου πέραν των κλασικών αντιθέσεων. Τελικά, το νέο κάλεσμα της ιστορίας δεν έρχεται από τον νεοδιανοιχθέντα χώρο του σύμπαντος, αφού το ζητούμενο είναι πάντοτε η κυριαρχία επί της γης: «Η κυριαρχία επί της στρατόσφαιρας και του σύμπαντος έχει επιδράσεις στον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται οι πόλεμοι επί της γης». Μεταπολεμικά, για τον Σμιτ, κυρίαρχος δεν είναι πλέον μόνον αυτός που νέμεται τη γη και τη θάλασσα, αλλά εκείνος που νέμεται και «ελέγχει τα ραδιοκύματα στον χώρο» (από ημερολογιακή εγγραφή του 1947), τόσο στον εναέριο όσο και στον υποθαλάσσιο. Ο Σμιτ παραμένει μάλλον απαισιόδοξος και επιφυλακτικός όσον αφορά τους νεοδιανοιχθέντες τεχνικούς χώρους, οι οποίοι καταργούν τα γεωγραφικά σύνορα. Αδυνατεί, ή αντιστέκεται, να στοχαστεί την εγγραφή του Νόμου στους απεδαφικοποιημένους, ενδιάμεσους μικροχώρους των νέων μορφών δικτύωσης, οι οποίες δεν χαρακτηρίζονται από ομοιογένεια και συνέχεια, αλλά από ακανόνιστη διασπορά, παρεμβολές και αβυσσαλέους εγκιβωτισμούς. Γράφει το 1959 στη διάλεξή του με τίτλο Η πλανητική ένταση μεταξύ Ανατολής και Δύσης και η αντίθεση στεριάς και θάλασσας: «Προσωπικά θεωρώ ότι το νέο κάλεσμα της ιστορίας δεν έρχεται από τη στρατόσφαιρα. Βλέπω ότι η αποχαλινωμένη τεχνική μάλλον φυλακίζει τον άνθρωπο παρά του ανοίγει νέους χώρους».

Ο Διονύσης Καββαθάς διδάσκει Φιλοσοφία και Αισθητική των Μέσων στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών

{1BSYG}Carl Schmitt{1BSYG}{CR}{2BTIT}Στεριά και θάλασσα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ιωάννα Αβραμίδου{CR}Εκδ. Σμίλη, 2022, {LF}σελ. 116{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ