Ενας σπουδαίος φιλόλογος που ήταν μεγάλος ιστορικός

«Δεν είχα κάποιο στήριγμα ακαδημαϊκό, ένα σημείο αναφοράς, ούτε και κάποιον ονομαστό καθηγητή για να με δασκαλέψει, να με καθοδηγήσει, ούτε φυσικά και να με υποστηρίξει – απεναντίας, η προσωπική μου ιδιότητα, μη τυπική, προκαλούσε ενδοιασμούς. Είχα μεγαλώσει σε μια κοσμοπολίτικη Κωνσταντινούπολη, αδιανόητη για τους τότε Ιταλούς, προερχόμουν από ανώμαλες σπουδές, είχα έναν διαφορετικό ορίζοντα και καταπιανόμουν με μια ποικιλία θεμάτων που ξένιζαν».

Ετσι θυμόταν ο ίδιος (Μικρό αφιέρωμα στον Mario Vitti, Μουσείο Μπενάκη, 2018), το ξεκίνημά του στη μεταπολεμική Ιταλία: δεν πρόκειται για μια αυτοεπιβεβαιωτική κατασκευή μεμψίμοιρης αναπόλησης, αλλά για συμπύκνωση χαρακτηριστικών, δίχως τα οποία ο νεαρός Μάριο δεν θα είχε γίνει Βίττι: α-τυπικός, δίχως αρχαιογνωστικές ή βυζαντινολογικές σπουδές που θα τον προετοίμαζαν για ανάλογη καριέρα, ήταν φυσικός ομιλητής της ελληνικής (γνώση βιωματική, όχι απλώς βιβλιακή), προερχόμενος όμως από ένα πολυεθνικό-πολυπολιτισμικό περιβάλλον και μη συμμεριζόμενος ό,τι θα αποκαλούσαμε στερεοτυπική εικόνα της Ελλάδας. Ως προς το τελευταίο, βρισκόταν πολύ μακριά η δική του εικόνα από εκείνη των περισσότερων ελλήνων ή των ιταλών φίλων του, οι οποίοι, όπως έλεγε, «έμεναν προσηλωμένοι σε ό,τι είχαν διδαχτεί», εννοώντας τον κλασικισμό και μια κλασικο-τσολιαδίστικη καρικατούρα.

Από τη δεκαετία του 1940, ο Βίττι μετεξελισσόταν από  εραστή της ελληνικής λογοτεχνίας σε συστηματικό ερευνητή της. Αλλά, αν ο ίδιος έχει μιλήσει (Γραφείο με θέα, ΜΙΕΤ, 2006) για τη μεγάλη σημασία της συνάντησής του με τον Filippo Maria Pontani, στην παγωμένη Ρώμη του 1948, και για τον κρίσιμο ρόλο της διετίας 1952-54 στην Αθήνα (αυτοβιογραφικές σελίδες που ανασαίνουν στον αέρα μιας Χαμένης Ανοιξης), η μεταμόρφωση υπήρξε καρπός μιας προσωπικής, ανεξάρτητης, καθόλου εύκολης διαδικασίας.

Ο Βίττι έσπειρε και καλλιέργησε τον εαυτό του – αλλά, πώς ο νεαρός των θεωρητικών αναζητήσεων, των ερανισματικών δημοσιεύσεων και των μεταφράσεων, που ενδιαφερόταν τόσο για τον Μυριβήλη, τον Βενέζη, τον Καραγκιόζη όσο και για τον Baudelaire, τον Verlaine, τον Camus, τον Neruda, τον Quasimodo και τον Ungaretti, ο αρθρογράφος της Rivista di Critica (1950-51) και ο εκδότης του Il Presente (το εξέδωσε στη Ρώμη, το 1952, με τους αγαπημένους του Mario Petrucciani και Romano Romani), πώς μεταμορφώθηκε στον συστηματικό μελετητή της νεοελληνικής λογοτεχνίας;

Οι αριθμοί έχουν τη σημασία τους, ως τάσεις, ως πυκνώσεις: στο διάστημα 1946-54, από τα 62 δημοσιεύματά του μόνο 16 αφορούν την Ελλάδα (μέσα σε αυτά είναι η πρώτη μετάφραση του Ασματος του Ελύτη, το 1952)· από το 1955, χρονιά-σταθμό για τους προσανατολισμούς του και ενδεικτική των κατευθύνσεων της σκέψης του, λόγω της έκδοσης στη Ρώμη του Orientamento della Grecia nel suo Risorgimento letterario, πυκνώνουν τα δημοσιεύματα για την Ελλάδα, τα κείμενα όμως για τη θεωρία της λογοτεχνίας, την ιταλική και την ευρωπαϊκή λογοτεχνία είναι ακόμα πολλά. Η στροφή του στην ελληνική λογοτεχνία θα φανεί πιο έμπεδη δύο χρόνια μετά, με την έκδοση του πρωτοποριακού Poesia greca del Novecento (Πάρμα, 1957), ενώ από το 1967-69, κυρίως όμως από το 1971, με την έκδοση της Storia della letteratura neogreca στη Ρώμη, ο Βίττι είναι πλέον αποκλειστικά ο άνθρωπος των ελληνικών γραμμάτων. Ο ανήσυχος, φανατικός για γράμματα Ιταλοέλληνας ή Ελληνοϊταλός από την Ιστανμπούλ, ο άνθρωπος που οι δύο (ή μήπως: οι τρεις;) πατρίδες δεν του προκάλεσαν «κανένα ίχνος διχασμού», έχτιζε πλέον μια θέση στις ελληνικές και όχι στις ιταλικές ιστορίες και εγκυκλοπαίδειες.

Αν κανείς διακινδύνευε, αφήνοντας αναγκαστικά πολλά στο περιθώριο, να σχηματοποιήσει τους μεγάλους κύκλους των ερευνών του για τη νέα ελληνική λογοτεχνία, θα επεσήμαινε: (α) τα χρόνια 1950-60, με αρχειακές έρευνες και εκδόσεις σημαντικές για την πορεία και το ερμηνευτικό του σχήμα: Canti dei ribelli greci. Canti cleftici (Φλωρεντία, 1956), A. Kalvos e i suoi scritti in italiano (Νάπολη, 1960), Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου (Θεσσαλονίκη, 1963 – μια ακόμα καλβική συγκομιδή θα κυκλοφορήσει στην Αθήνα, το 1995: Ο Κάλβος και η εποχή του), Ευγένα (Νάπολη, 1965)· (β) την Ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογραφίας, ένα «βιβλίο-σταθμό» κατά τον Αλέξη Πολίτη, το οποίο κυκλοφόρησε το 1974, λίγο πριν πέσει η Χούντα, και έθετε την πεζογραφία (και όχι πια την ποίηση) στο κέντρο της παρατήρησής του: «μια απόπειρα να αναθεωρηθεί η έννοια της ηθογραφίας», λέει ο Βίττι, και να διαβαστεί σε συνδυασμό με τα προβλήματα και τα ιδεολογήματα της ελληνικής κοινωνίας του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα – ένα βιβλίο που «εξέφραζε το αντιστασιακό πνεύμα της εποχής», λέει πάλι ο Πολίτης· (γ) την «τετραλογία κριτικής του ελληνικού μοντερνισμού», όπως έχει χαρακτηρίσει ο Νάσος Βαγενάς το πρωτοποριακό βιβλίο Η Γενιά του Τριάντα. Ιδεολογία και μορφή (1977) και τα τρία βιβλία που αφιέρωσε στο έργο του Σεφέρη και του Ελύτη (1978, 1984, 1998), «ουσιώδη αναπτύγματα πεδίων της συνθετικής μονογραφίας»· (δ) τέλος, την Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας: «Οταν συνήλθα κάπως από τον αιφνιδιασμό του πραξικοπήματος», θυμόταν το 2006, «και άρχισα να αγανακτώ με την παραχάραξη της ελληνικής πραγματικότητας, που γινόταν συστηματικά από τα όργανα των αδίστακτων συνταγματαρχών, ένιωσα να ωριμάζει μέσα μου η πρόθεση να δώσω μια πιο γνήσια ερμηνεία της Ελλάδας. Εγραψα μια πρώτη μορφή της Storia della letteratura neogreca, δουλεύοντας πυρετωδώς από τον Ιανουάριο του 1968 έως τον Οκτώβριο του 1969». Η Ιστορία του, λοιπόν, που όμως δεν είναι μία, αλλά πολλές – οπωσδήποτε, δύο: η αναπλασμένη μετάφραση της ιταλικής κυκλοφόρησε από τον Οδυσσέα το 1978 (σχεδόν μια δεκαετία μετά την ιταλική!) και εμπλουτισμένη το 1987· τέλος, η εξαρχής δουλεμένη ιταλική εκδοχή το 2001 και η επανεπεξεργασμένη και συμπληρωμένη ελληνική εκδοχή της, πάλι από τον Οδυσσέα, το 2003.

Στη Βενετία, στα τέλη της δεκαετίας του ’90, ξημεροβραδιαζόταν στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη. Μόλις ξεπέρασα το σοκ της απροσδόκητης συνάντησης με το ιερόν (πλην, φιλικότατο) τέρας, τον ρώτησα: «Τι δουλεύετε;» «Γράφω μια ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας». «Μα… δεν την έχετε γράψει;» «Ναι, αλλά τώρα γράφω μια καινούργια!» Γιατί, αυτό έκανε ο Βίττι, και μάλιστα, όπως μαρτυρεί ο ίδιος, «αυτό μου έφερε μεγάλο κέφι». Ιδού ένα υψηλό μάθημα επιστημονικής ηθικής, συνειδητής διακινδύνευσης και μεθοδολογικής εγρήγορσης. Γιατί, τι σημαίνει «γράφω μια καινούργια»; Το εξήγησε ο ίδιος πολύ παραστατικά («όταν γράφτηκε η πρώτη μορφή της Ιστορίας, το πολιτικό κριτήριο έπαιζε κεντρικό ρόλο στην αντιμετώπιση των ζητημάτων του πολιτισμού») και το συμπύκνωσε ο Ευριπίδης Γαραντούδης (Μικρό αφιέρωμα στον Mario Vitti): «Η επιστήμη εξελίσσεται και προοδεύει, οι γνώμες και τα δεδομένα αλλάζουν δραστικά – κι όλα αυτά, όντας η πραγματικότητα ενός δημιουργικού γίγνεσθαι, όχι μόνο δεν γίνεται ο ιστορικός να τα αγνοήσει, αλλά οφείλει να τα παρακολουθεί και να συγχρονίζεται μαζί τους· και από την άλλη, παράλληλα, τα κριτήρια ερμηνείας των λογοτεχνικών έργων μεταβάλλονται, λόγω της επιρροής που ασκούν στον ιστορικό εξωγενείς παράγοντες». Για τον Βίττι, η νεοελληνική λογοτεχνία δεν υπήρξε ένα στατικό παρελθόν, που έπρεπε να δαμαστεί άπαξ, στολίζοντας με δάφνες αυθεντίας τον δαμαστή· αντιθέτως, ήταν παιχνίδι ρευστού καθρεφτίσματος, διαρκούς απόπειρας διαπραγμάτευσης με έναν κινούμενο στόχο, διαδικασία κατά την οποία ο μελετητής είχε συνείδηση και της δικής του κίνησης, της δικής του διαφοροποίησης, σε συνάρτηση με το χωροχρονικό (επιστημονικό, κοινωνικό, ιδεολογικό) καρτεσιανό γινόμενο κάθε στιγμής.

Ο Βίττι, λοιπόν, δεν ήταν μόνο ο πιο κριτικός από τους ιστορικούς της λογοτεχνίας μας, ήταν και ο μόνος που έκανε τον εαυτό του μέρος της επιστημονικής συζήτησης, καθώς μέσα από τις διαδοχικές εκδοχές της Ιστορίας του, ιστορικοποιούσε τα εργαλεία του, εκτίθετο στη βάσανο νέων επαληθεύσεων, συζητούσε ταυτόχρονα με το έργο του και με το μεταβαλλόμενο περιβάλλον του, γινόταν ο ίδιος μέρος αυτού που εξιστορούσε.

Πράγματα όχι εύκολα, το είπαμε. Ο Γαραντούδης έχει αναλύσει όχι μόνο τη στρωματογραφία των Storie / Ιστοριών του, αλλά και την απολύτως διακριτή οπτική του σε σχέση με εκείνες των Κ. Θ. Δημαρά και Λίνου Πολίτη, ενώ ο Βίττι έχει μιλήσει για την επιφυλακτικότητα και των δύο, για τη δυσπιστία με την οποία αντιμετωπίστηκε από το πανεπιστημιακό κατεστημένο η πρώτη έκδοση της Storia (: μια απορριπτική σιωπή), για την εκ δεξιών και εξ αριστερών απόρριψη της Γενιάς του Τριάντα (ο Απόστολος Σαχίνης θεωρούσε τη Γενιά «βλαβερό βιβλίο», την ώρα που ο Ριζοσπάστης τον αποκαλούσε «port-parole του αστισμού»), αλλά και για μια νέα γενιά νεοελληνιστών και λογοτεχνών, που άρχισε να κρίνει θετικά την Ιστορία του, το 1978. Έχει μιλήσει επίσης για τις μεθοδολογικές και ιδεολογικές διαφορές του με την ιστορία του Δημαρά (ο Βίττι, λέει η Βενετία Αποστολίδου, κάνει περισσότερο μια ιστορία υπό το φως των νέων θεωριών για τη λογοτεχνία και όχι μια ιστορία της παιδείας ή της γραμματείας), όπως έχει επισημάνει έμμεσα μεν, αλλά έγκαιρα και πολύ θαρραλέα, τη διαφοροποίησή του από την Ιστορία του Λίνου Πολίτη στη βιβλιοκρισία της αγγλικής της έκδοσης: «Πιστεύω ότι μια Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, ακόμη και αυτή στην οποία δεν γίνεται άμεσα λόγος για το κοινωνικό περιβάλλον και για τα πλαίσια της πολιτικής ιστορίας, βοηθεί τους ξένους να καταλάβουν τον σημερινό Ελληνα πολύ βαθύτερα απ’ ό,τι μπορούν να κάνουν οι στεγνές εκθέσεις όλων μαζί των ειδικών αποστολών ξένων δυνάμεων στην Ελλάδα» (Το Βήμα, Φεβρουάριος 1973 – ακόμη Χούντα!).

Θέλω να κλείσω αυτό το σημείωμα επανερχόμενος στον Ανδρέα Κάλβο, μια από τις πρώτες του ελληνοϊταλικές αγάπες, που του επιφύλαξε «μεγάλες συγκινήσεις», καθώς άγγιζε πρώτος (στη Βατικανή και στο Archiginnasio της Μπολόνιας) τεκμήρια της ζωής και του έργου του, απολύτως άγνωστα ή εμμέσως γνωστά ως τότε. Η ανοιχτότητα της αντίληψής του για την ιστορία, η απόρριψη των στερεοτύπων μιας φιλολογίας που κυριαρχούνταν από εθνικά ιδεολογήματα, η αδιαφορία του για τη μονοσήμαντη και αντιϊστορική αντίληψη για τον σχηματισμό της εθνικής λογιοσύνης τού επέτρεψαν να διαβλέψει τη σημασία «της ιταλικής λογοτεχνίας του φθίνοντος διαφωτισμού και της μεταναπολεόντειας εποχής» για τη διαμόρφωση του ποιητή Κάλβου και να αντιληφθεί τον κρίσιμο ρόλο των ιταλικών του έργων όχι μόνο για τη διαμόρφωσή του, αλλά και για την ορθή κατανόηση και του ελληνόγλωσσου έργου του: οι εισαγωγικές σελίδες του A. Kalvos e i suoi scritti in italiano, για πολλές δεκαετίες, δεν νομίζω πως βρήκαν την ανάγνωση που τους άξιζε.

Οταν, το 2008, αρχίσαμε να σχεδιάζουμε στο Μουσείο Μπενάκη την έκδοση Ανδρέας Κάλβος. Εργα και Αλληλογραφία, η προσφυγή μας στη σοφία του ήταν αυτονόητη: κυρίως, γιατί η φιλοσοφία και η ερμηνευτική πρόθεση του έργου ακολουθούσαν εν πολλοίς τη δική του μεθοδολογικά ανοιχτή και ιστορικά ανεξίθρησκη λογική. Εκείνος χαιρόταν που ξαναδούλευε, πενήντα τόσα χρόνια μετά, παλιά αγαπημένα του θέματα («Θα πεθάνω με τις λέξεις που αγάπησα στην αρχή της καριέρας μου» έλεγε, αστειευόμενος – ίσως) και εμείς του ήμασταν ευγνώμονες -και το ήξερε- που μας άφηνε να μαθητέψουμε ακόμα λίγο κοντά του.