Από τη γραφή στην εικόνα

Οπως όλοι οι συνειδητοί πολίτες (και νομίζω πως, έστω κι αν αλλάζουν κάποια κριτήρια, δεν υπάρχουν πολίτες σκεπτόμενοι και ως εκ τούτου κριτικοί) έζησα αυτές τις ημέρες, μέσω της πληροφόρησης από την τηλεόραση και σε δεύτερη προσέγγιση από τις εφημερίδες, τα τρομερά γεγονότα από τη σύγκρουση των δύο αμαξοστοιχιών. Και πρέπει να ομολογήσω πως οι πληροφορίες που έφτασαν από την έντυπη πληροφόρηση ήταν σαφώς δευτερογενείς και αποστειρωμένες.

Μόλις ένας αιώνας και κάτι έχει παρέλθει από την εισβολή στην αντίληψή μας της εικόνας, είτε της κινηματογραφικής, είτε της τηλεοπτικής και των άλλων σήμερα, προσιτών στον καθένα, μέσων ενημέρωσης. Αν επισκεφτούμε τα παλαιότερα μέσα ενημέρωσης, τα ομηρικά έπη, τα ινδικά έπη και τα σκανδιναβικά, που για χρόνια ήταν η μόνη πηγή γνώσης για τις μεγάλες, αιματηρές συγκρούσεις ανάμεσα σε λαούς ή τάξεις ή θρησκείες ή πολιτεύματα, τις γραπτές ή τις προφορικές αφηγήσεις, θα ομολογήσουμε πως η παρέμβαση ενός συγγραφέα ή αφηγητή, όταν μάλιστα υπάρχουν πολλές γραπτές καταγραφές και πολλές λαϊκές αφηγήσεις για το ίδιο γεγονός, στολίζει ή γυμνώνει τα γεγονότα ανάλογα με το ταλέντο του αφηγητή. Και μόνο να αντιπαραβάλουμε τον Ομηρο με τον Ησίοδο ή τον Θουκυδίδη με τον Ξενοφώντα, όταν οι καταθέσεις τους αναφέρονται στα ίδια γεγονότα και στα ίδια πρόσωπα, αντιλαμβανόμαστε πως οι πληροφορίες, αλλά και οι κρίσεις που διατυπώνονται, έχουν ισχυρά επιχειρήματα να χαρακτηριστούν προσωπικές. Το πράγμα γίνεται άκρως ενδιαφέρον, όταν οι συγκρούσεις ξεπερνούν τις ανθρώπινες συνθήκες, όπως στη «Θεογονία» του Ησιόδου, όπου θεοί και ημίθεοι μάχονται σε χρόνο και χώρο έξω από την ανθρώπινη εμπειρία, τόσο μάλιστα απρόσιτη για την ανθρώπινη αντίληψη, ώστε πολύ ορθά θεωρούνται καταγραφές μιας προσωπικής συγγραφικής πρωτοβουλίας, πιθανόν ιστορικά ανύπαρκτες, ενώ για τον αρχαίο αναγνώστη εκλαμβάνονταν ως υπαρκτές προνομίες των ταλαντούχων ποιητών που τις γνώριζαν.

Η ανθρωπότητα μέσα στις χιλιετίες είχε καταγράψει στις συνειδήσεις των γενεών φοβερά και τρομερά γεγονότα που τα διέσωζε η προφορική παράδοση και αργότερα, μετά την εφεύρεση της γραφής, τα ιστόρησε η γραπτή παράδοση. Στην «Οδύσσεια» οι κάτοικοι της Ιθάκης ακούνε από την αφήγηση του Οδυσσέα για τους Λαιστρυγόνες, του Κύκλωπες και τον Αδη, δηλαδή και για τέρατα υπαρκτά και για πρόσωπα της φυσικής υπόστασης, υπαρκτά όμως!

Η παγκόσμια λαϊκή και λόγια παράδοση μας έχει εκπλήξει για μια αναρίθμητη πινακοθήκη ωραίων και αποτρόπαιων τεράτων και μορφών ζώων, θνητών, αθανάτων. Οι Σειρήνες για τον αρχαίο ακροατή των επών ήταν υπάρξεις, όπως υπάρξεις είναι και οι διάβολοι και ο Σατανάς για τη γιαγιά μας σήμερα και όχι μόνο τη γιαγιά μας. Ρασοφόρος καθηγητής στα χρόνια της εφηβείας μου μας το βεβαίωνε και μας απειλούσε!

Και όλα αυτά ως την εποχή που όρμησε μέσα στη ζωή μας η εικόνα και ιδίως η κινούμενη. Ακούμε συχνά ότι και στην επικράτεια της εικόνας πρυτανεύοντα ρόλο παίζει ο εικονολήπτης, αφού από δύο διαφορετικούς εικονολήπτες με διαφορετικές γωνίες λήψης έχουμε διαφορετική εμπειρία των εικονιζόμενων μορφών και γεγονότων. Το ορθόν είναι πως έχουμε διαφορετική ευκαιρία για ερμηνεία ενός γεγονότος, το ίδιο όμως το γεγονός είναι υπαρκτό.

Εβλεπα, όπως όλοι μας, αυτές τις μέρες τις εικόνες που έστελναν οι εικόνες από την τρομακτική σύγκρουση των δύο αμαξοστοιχιών στα Τέμπη. Ποιος θα τολμούσε να αμφισβητήσει τα γεγονότα, έστω κι αν δύο και τρεις και είκοσι εικονολήπτες μας τροφοδοτούσαν με διαφορετικές εικόνες με διαφορετικές γωνίες λήψης. Θέλω, όμως, να μείνω στις προσωπικές καταθέσεις, είτε των διασωθέντων επιβατών, είτε των τραυματιών, είτε των συγγενών των θυμάτων. Εδώ δεν μεσολαβεί η γωνία λήψης που όντως μπορεί να εξαιρεί, να αποκρύπτει, να μεγαλοποιεί ή να αποσιωπά ένα γεγονός. Οταν ο φακός εστιάζει στα πρόσωπα που μόλις έχουν γλιτώσει από τον θάνατο ή τον έχουν προσεγγίσει, αφήνοντάς τους τη σφραγίδα με πόνο ή ακρωτηριασμό, η αλήθεια είναι γυμνή, δεν σηκώνει αμφισβήτηση αυτή καθεαυτή. Μπορείς, ακούγοντας μια κατάθεση επιβάτη, να σκεφτείς, γιατί δεν πρόλαβε εγκαίρως να απομακρυνθεί από επικίνδυνα μέρη της καταστροφής ή γιατί δεν προφυλάχθηκε, καταφεύγοντας σε ασφαλέστερο μέρος του συρμού ή γιατί δεν μπόρεσε να προφυλάξει κάποιον συνεπιβάτη του. Ηλίθιες απορίες ενός ακροατή μακριά από το γεγονός. Και στην τηλεοπτική αποτύπωση όποια ηλίθια παρατήρηση θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με την ευθεία απάντηση: «Δεν ήσουν εκεί εκείνη τη στιγμή»! Πράγματι οι εντυπώσεις που ο καθένας σχηματίζει, όσο ψύχραιμος παρατηρητής της μαρτυρίας κι αν είναι, δεν έχουν τίποτε από την εμπειρία του γεγονότος. Αυτό φάνηκε από τα αξέχαστα πορτρέτα θυμάτων που εντόπισε και πρόβαλε φακός παρατηρητών. Ενα ευρύ φάσμα ηλικιών και πιθανόν επαγγελμάτων.

Αλήθεια, τι μας ενδιέφερε το επάγγελμα που ασκεί ένας τραυματίας ή ένας διασωθείς επιβάτης. Ο φόβος, ο τρόμος, η απελπισία, η οργή, η ταπεινότητα, η επιθετικότητα δεν αναδεικνύουν ή δεν αποκαλύπτουν τις επαγγελματικές ενασχολήσεις των θυμάτων. Ο έντρομος κύριος, η οργισμένη κυρία, το πανικόβλητο παιδί δεν έχουν την ώρα του κινδύνου ή μόλις που ξέφυγαν επάγγελμα. Γιατί φοβάται λιγότερο μέσα σε ένα φλεγόμενο βαγόνι ένας γιατρός, ένας νομικός, ένας γραφιάς και ένας χειρώνακτας, μια μητέρα, μία σταρ ή ένας στρατιώτης.

Βέβαια, ανάλογα με τον χαρακτήρα και την παιδεία του καθένας, μπορεί να αντιδράσει διαφορετικά πιο νηφάλια ή πιο βίαια. Ο φόβος, όμως, μπροστά στον κίνδυνο της ζωής δεν έχει αλλάξει, όσες χιλιετίες κι αν παρήλθαν από τότε που ο άνθρωπος έκανε τα τέσσερα πόδια δύο χέρια και δύο πόδια. Ο φόβος του θανάτου δεν είναι λιγότερος, είτε πιστεύει κανείς στην αθανασία, είτε όχι. Μέσα σε κάθε συρμό που ξεκινάει από τον σταθμό κάθε φορά ταξιδεύουν τόσοι άνθρωποι, ώστε μπορεί ο καθένας να εικάσει πως έχουμε ένα επαρκέστατο δείγμα της κοινωνίας που μετέχουμε με άλλους, μόνο που ο συρμός έχει θέσεις πρώτης τάξεως και θέσεις για ανθρώπους όλου του φάσματος ηλικιακού, φυλετικού, επαγγελματικού, ιδεολογικού, θρησκευτικού, μορφωτικού.

Μέσα σε ένα βαγόνι, δίπλα δίπλα στις θέσεις, ταξιδεύει ένας ψύχραιμος από τον χαρακτήρα του ταξιδιώτης, ένας αγανακτισμένος από τη ζωή ή την κοινωνία συνάνθρωπος, ένα κορίτσι που αναθυμάται την ερωτική συντροφιά της περασμένης νύχτας και ένα παιδί που ξεφυλλίζει ένα εικονογραφημένο αφήγημα ή μιλάει συνεχώς στο κινητό του τηλέφωνο με συμμαθητή του. Υπάρχει και έμπορος που έκανε τις παραγγελίες του στην πρωτεύουσα, ο δάσκαλος που γυρίζει από αναρρωτική άδεια, ο στρατιώτης που έχει φύλλο πορείας για τάγμα στη μεθόριο και έχει αφήσει πίσω του άρρωστο γονιό, ο φοιτητής που επιτέλους έφτασε στο πτυχίο και ένας άνεργος που αντιμετώπισε άλλη μια φορά την άρνηση της αγοράς να τον προσλάβει, πιθανόν διότι δεν πληροί τα προσόντα που απαιτούνται. Υπάρχουν και οι ευτυχείς επιβάτες που επιστρέφουν στο σπίτι τους, αφού έχουν συνάψει επικερδές συμβόλαιο ή έχουν ομολογήσει τον έρωτά τους που προδιαγράφεται ευτυχής, χωρίς εμπόδια.

Ολοι αυτοί οι άνθρωποι ξαφνικά βρίσκονται, είτε νεκροί, είτε τραυματίες, είτε πανικόβλητοι, εξαιτίας μιας αστοχίας, μιας επαγγελματικής ανεπάρκειας, μιας επιπολαιότητας, πάντως ενός γνωστού συνδρόμου της ανθρώπινης συνθήκης. Η ασυνέπεια ενός συμπολίτη οδηγεί μια ομάδα ανθρώπων στον θάνατο, στο χειρουργείο ή στην ερημιά. Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο! Και αυτή η αίσθηση της εκκρεμότητας κυριαρχεί από το λίκνο έως το φέρετρο, κάνοντας τη ζωή τραγική, κωμική και, όχι σπάνια, φάρσα.