Ιστορίες πίσω από την κάμερα

«Βαθιά ανθρώπινα υπαρξιακά δοκίμια, οι ταινίες του Σταύρου Ψυλλάκη παρατηρούν τον κόσμο που μας περιβάλλει εξερευνώντας τον ψυχισμό των πρωταγωνιστών του» αναφέρει χαρακτηριστικά το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης που φέτος τιμά τον δημιουργό έργων όπως «ΜΕΤΑΞΑ ακούγοντας τον χρόνο»
(η σχέση ιατρών – ασθενών του νοσοκομείου Μεταξά), «Aλλος δρόμος δεν υπήρχε» (μια επιστολή αγάπης προς τους άντρες και τις γυναίκες του Δημοκρατικού Στρατού που ακόμα και μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου παρέμειναν κρυμμένοι στα Χανιά) και «ΓΙΑ ΧΩΡΙΣ ΛΟΓΟΥΣ συναντήσεις με τον Γιώργο Μανιάτη» (μια αναζήτηση του είναι του Γιώργου Μανιάτη (1939-2018) που έγινε λεγεωνάριος στα 18 του και εν συνεχεία συγγραφέας, μουσικός και (όπως ο ίδιος είχε πει) «δημόσιος κίνδυνος»). Ο ίδιος ο Ψυλλάκης πιστεύει ότι «σε μια ταινία οι θεατές βλέπουν το 20%… 40% των όσων είδαμε και ζήσαμε πριν, κατά και μετά τα γυρίσματα». Με αυτή την αφορμή τού ζητήσαμε να αφηγηθεί ιστορίες που δεν υπάρχουν σε επτά ταινίες του αλλά συνδέονται στενά με αυτές. «Ακούγοντας τον τίτλο τους αναμνήσεις επανέρχονται και ζωντανεύουν μέσα μου, το ίδιο έντονα με τις ιστορίες που τελικά βλέπουν οι θεατές».

«Ο άνθρωπος που ενόχλησε
το σύμπαν» (2000)

Οι «ήρωές» μας συμμετέχουν σε μια έκθεση ζωγραφικής στην Αθήνα. Το βράδυ είμαστε καλεσμένοι στη γιορτή ενός φίλου, ηθοποιού, που του αρέσει να ζωγραφίζει. Μπαίνοντας στο σπίτι σε εμφανή θέση υπάρχει ένας πίνακας σε ένα καβαλέτο. Τις ευχές στον οικοδεσπότη συνοδεύουν τα εγκωμιαστικά σχόλια για το ταλέντο του στη ζωγραφική. Ο Μιχάλης, ένας από τους «ήρωές» μας, ζωγράφος ο ίδιος, περιεργάζεται τον πίνακα και σύντομα αναζητεί τα πινέλα και τις μπογιές. Με πάθος αρχίζει να διορθώνει τον πίνακα, ίσως και να τον ξαναφτιάξει. Πόσες φορές βλέποντας ένα προβληματικό έργο δεν θελήσαμε, μάταια, να κάνουμε κι εμείς κάτι τέτοιο… Αυτός το έκανε πράξη.

«Αλλος δρόμος δεν υπήρχε» (2009)

Ο γιος μας (9) κι ένας φίλος του (14) κουβεντιάζουν για την ταινία του μπαμπά. Ο φίλος ρωτά τον τίτλο. ΑΛΛΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΔΕΝ ΥΠΗΡΧΕ, απαντά ο δικός μας. Ο φίλος αντιπροτείνει με χιούμορ: ΤΟ ΚΑΛΟ ΤΟ ΠΑΛΙΚΑΡΙ ΞΕΡΕΙ ΚΙ ΑΛΛΟ ΜΟΝΟΠΑΤΙ. Ενώ προσπαθώ να συνέλθω από το σοκ της παιδικής ιεροσυλίας (έτσι νιώθω), η ευρηματικότητά τους έχει προχωρήσει και σε τρίτη εκδοχή του τίτλου: ΓΑΜΩ ΤΟ, ΠΕΣΑΜΕ ΣΕ ΑΔΙΕΞΟΔΟ. Ξαφνικά όλα φωτίζονται. Τα παιδιά παίζοντας είχαν σκιαγραφήσει με 3 τίτλους την πορεία της ελληνικής κοινωνίας μετά τον εμφύλιο. Την ώρα που για κάποιους ανθρώπους ΔΕΝ ΥΠΗΡΧΕ ΑΛΛΟΣ ΔΡΟΜΟΣ (διώξεις, εξορίες, ξερονήσια, θάνατοι), κάποιοι άλλοι καταλάμβαναν αξιοζήλευτες θέσεις, έφτιαχναν τεράστιες περιουσίες ή απλά γύρευαν τη δουλειά τους (δεύτερος τίτλος). Ο τρίτος τίτλος ερχόταν κουτί με την κατάληξη αυτής της ιστορίας. Μόλις ξεκινούσε η κρίση στη χώρα μας.

«ΜΕΤΑΞΑ ακούγοντας
τον χρόνο» (2012)

Ο Γιώργος που στην αρχή της της ταινίας μάς λέει πως έχει 3… 4 μήνες ζωής ακόμα, 4 χρόνια μετά γιορτάζει πάλι τα γενέθλιά του. Στο βιβλίο/δώρο, στο τέλος της αφιέρωσης, υπάρχει η ημερομηνία: 4 μ.Χ. Το βλέπει με απορία. Σκύβω και του ψιθυρίζω: δεν είναι μετά Χριστό, είναι μετά Χάρο. Σκάμε στα γέλια. Αργότερα, μετά το φαγητό ένας από την παρέα, γύρω στα 70, αρχίζει πολύ όμορφα να τραγουδά Παύλο Σιδηρόπουλο. Εχω μαγευτεί. Ο Γιώργος σκύβει και μου ψιθυρίζει: Αρχηγός της Αστυνομίας ήταν αυτός. Εχει παντρευτεί την αδερφή μου, που δεν ζει. Τα επόμενα χρόνια, φίλοι πια, μιλάμε συχνά. Ομως ποτέ δεν ψάξαμε αν, κάποτε, εκείνα τα χρόνια, βρεθήκαμε απέναντι στα οδοφράγματα…

«Μικρές ιστορίες Ρομά» (2014)

Ο Πέτρος με προσκαλεί στο σπίτι τους. Δύο δωμάτια, η γυναίκα του και τα 4 ανήλικα αγόρια τους. Τα παιδιά παίζουν ασταμάτητα και φωνάζουν. Εχω ενθουσιαστεί, επιτέλους παιδιά που παίζουν μεταξύ τους και όχι με μια οθόνη, ενώ ο Πέτρος να κρατάει το κεφάλι του. Κάποια στιγμή, το πιο μικρό (3-4), βρίσκει την ευκαιρία, με πιάνει από το χέρι και μου λέει πονηρά: «δώσε μου ένα ευρώ». Τα μεγαλύτερα το μαλώνουν και συνεχίζουμε σαν να μην έγινε τίποτα. Το σκηνικό επαναλαμβάνεται 2-3 φορές: «δώσε μου ένα ευρώ». Λίγες μέρες μετά ξαναπηγαίνω επίσκεψη στο σπίτι τους. Ο μικρός το ξέρει και με περιμένει στον δρόμο. Με πλησιάζει χαρούμενος και έτοιμος ξανά. «Δώσε μου ένα ευρώ» του λέω εγώ τώρα. Αφοπλίστηκε.

«Οφειλή» (2021)

Πυρσόγιαννη, παραμονή της γιορτής, 7 περίπου το απόγευμα στο καφενείο του Ντόντου, εκεί που γίνονται τα γλέντια στην ταινία. Ο Αλέκος, σε ένα τραπέζι με την παρέα του, έχει ήδη φορτώσει. «Πας και μεθάς, πίνεις και μεθάς και πρέπει να μεθύσεις εκείνη τη μέρα, και ξέρεις πόσο έρχεται το μεθύσι μ’ ένα φυσικό τρόπο μέσα σου…» (ακούμε να λέει μια φωνή, στον «Ανθρωπο που ενόχλησε το σύμπαν»). Αυτή είναι η κατάστασή του. Σηκώνεται με το μαύρο παλτό που φορά, αγκαλιάζει γλυκά ό,τι υπάρχει στο τραπέζι και το σπρώχνει κάτω. Δεν υπάρχει καμιά βία, σε τίποτα. Δεν έχω ξαναδεί πιο γλυκό μεθυσμένο. Τον λάτρεψα. Την επομένη, αγκαλιασμένοι με τον καφετζή, ο Αλέκος του ζητούσε συγγνώμη και ο Ντόντος έλεγε στους γύρω «τι παιδί είναι αυτός ο Αλέκος».

«Μυλωνογιάννη 120 – Χανιά» (2011)

Δύο εβδομάδες, μόνος μου, στο συνεργείο που επισκευάζει βέσπες, καταγράφω ό,τι συμβαίνει. Ενα μεσημέρι έχουν συγκεντρωθεί αρκετοί φίλοι, κάνουν κολατσιό, λένε καλαμπούρια και πειράζονται. Ξαφνικά από τ’ ακουστικά ακούω έναν έντονο διάλογο: «δεν είσαι εργάτης, είσαι υπάλληλος» λέει ο ένας, «όχι είμαι εργάτης» απαντά ο καλλιτέχνης. Λογομαχούν, δεν τα βρίσκουν και στο τέλος ο πρώτος λέει: «για να σου αποδείξω πως δεν είσαι εργάτης, πες μου πότε πλένεις τα χέρια σου όταν πας να κατουρήσεις. Πριν ή μετά;» …Μπροστά μου, ξαφνικά, εκτυλίσσεται το ίδιο θέμα που πριν 30-35 χρόνια είχα δει σε μια ταινία του Γκοντάρ και δεν ξέχασα ποτέ. Η κάμερα στην είσοδο δημόσιων ουρητηρίων παρατηρεί αυτούς που μπαίνουν και βγαίνουν και ακούμε το σχόλιο: «Υπάρχουν δύο τύποι ανδρών. Αυτοί που πλένουν τα χέρια πριν κατουρήσουν και αυτοί που τα πλένουν μετά. Εξαρτάται αν πιστεύουν ότι πιάνουν κάτι βρώμικο ή κάτι που δεν πρέπει να βρωμίσουν». Οι δικοί μου το έλεγαν κάπως διαφορετικά: Ο εργάτης πρέπει να τα πλύνει πριν γιατί έχει βρώμικα χέρια και ο υπάλληλος το αντίθετο.

«Η φωτογραφία μου» (2020)

Νιώθω να την έχω τελειώσει και τα μεσάνυχτα τη στέλνω στην αδερφή μου να μου πει τη γνώμη της. Σύντομα με καλεί ενθουσιασμένη. Ομως τα κολακευτικά σχόλια ακολουθεί ένα αλλά. «Αλλά πού είναι ο μπαμπάς;». Στην ταινία υπάρχουν φωτογραφίες όλων των άλλων μελών της οικογένειας εκτός του πατέρα. Πάγωσα, είχε απόλυτο δίκιο. Επεσα για ύπνο και άρχισαν τα όνειρα. Βλέπω διάφορα φιλικά πρόσωπα σε ένα χαρούμενο πανδαιμόνιο και σε μια άκρη, μόνος και παραμελημένος, παρακολουθεί ο πατέρας. Ξύπνησα 3 ½ τη νύχτα. Νιώθω το παράπονό του και μια τεράστια θλίψη. Απέρριψα κάθε σκέψη να βρω λύση το πρωί. «Τώρα θα το κάνεις» μου είπα. Σηκώθηκα, ευτυχώς βρήκα τη φωτογραφία που θυμόμουν ότι υπάρχει, φώτισα ξανά το σκηνικό και τράβηξα το πλάνο που έλειπε. Μετά ξανά μοντάζ. Τέλειωσα 8 το πρωί, ευτυχισμένος. Η συνέχεια στην ταινία που θα προβληθεί, μετά την απονομή, την Πέμπτη 9 Μαρτίου στις 18.00 στον «Παύλο Ζάννα».