Κυνηγημένος σε πέντε χώρες

Το είδωλο ενός άνδρα αντανακλάται στα νερά μιας λίμνης ενώ εκείνος διασχίζει τις όχθες της. Η μαύρη του σκιά διαγράφει τα γαλάζια νερά και μεταμορφώνεται ξαφνικά σε σκηνές πολέμου με κανονιοβολισμούς και μάχες. Οταν το πλάνο ανοίγει οι εικόνες των βουνών της Ηπείρου γεμίζουν την οθόνη ενώ πλέον ο άνδρας παίρνει θέση ανάμεσα στα αγριόχορτα και μ’ ένα ελαφρύ μειδίαμα αρχίζει να αφηγείται τις στιγμές της ζωής του. Με τον μαύρο του μπερέ να πατάει τα φουντωτά λευκά του μαλλιά, το ευγενικό του πρόσωπο με το μουστάκι σημαδεμένο από το πέρασμα του χρόνου, το πράσινο μπουφάν του να θυμίζει αμπέχονο και την πίπα στα χέρια να ατμίζει, ταξιδεύει πίσω στα χρόνια νοερά για να ξετυλίξει το κουβάρι της ζωής του. Αυτός είναι ο Σταύρος Κωτούλας, πρωταγωνιστής του ντοκιμαντέρ «Πέντε φορές ξένος» του Βαγγέλη Ευθυμίου, το οποίο θα κάνει πρεμιέρα την Τετάρτη στο 25ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, στο τμήμα «Ανοιχτοί Ορίζοντες».

Η ταινία καταγράφει το δίχως τέλος ταξίδι του Σταύρου Κωτούλα, ο οποίος ως παιδί ακόμα αναγκάστηκε να αφήσει την πατρική του γη στην Ηπειρο και να ζήσει σε πέντε διαφορετικές χώρες, μέσα στα ταραγμένα χρόνια της μεταπολεμικής Ευρώπης. «Πριν από 10 χρόνια ο Δήμος της Κόνιτσας, από την οποία κατάγομαι, μου πρότεινε να μου κάνει ένα μικρό αφιέρωμα μιας εβδομάδας. Μου πρότειναν να πηγαίνουμε κάθε βράδυ σε διαφορετικό χωριό, να προβάλλουμε μια ταινία μου σαν θερινό σινεμά και να μιλάμε με τους κατοίκους αφού τον Αύγουστο αυτή η περιοχή έχει περισσότερη ζωή. Το κάναμε και στην τελευταία βραδιά, μου έφεραν τον Σταύρο από το απέναντι χωριό, τη Δροσοπηγή. Μου τον σύστησαν και καθίσαμε και ήπιαμε κάποια τσιπουράκια στο τέλος της προβολής μαζί με τους άλλους που τον γνώριζαν. Μέσα σε λίγη ώρα, ο Σταύρος μού κέντρισε το ενδιαφέρον γιατί ξεχωρίζει. Συζητώντας και κάνοντας πλάκα, μου έδωσε λίγα στοιχεία από τη βόλτα του και το βράδυ όταν γύρισα σπίτι σκεφτόμουν ότι είναι μια ιδιάζουσα περίπτωση, ιδανική για πορτρέτο. Επειδή έχω πολλά ακούσματα για τον εμφύλιο και το παιδομάζωμα, αλλά όλα τους είχαν μέσα μια μιζέρια, δεν ήθελα να ασχοληθώ με το θέμα. Ο Σταύρος όμως επειδή ήταν χαμογελαστός, το αντιμετώπιζε με χιούμορ και ήταν και αισιόδοξος, σκέφτηκα ότι μπορώ να κάνω μαζί του κάτι διαφορετικό», ανέφερε μιλώντας στο «ΝΣυν» ο Βαγγέλης Ευθυμίου, ο οποίος υπογράφει τη σκηνοθεσία, το σενάριο και τη φωτογραφία του ντοκιμαντέρ.

Γυρίσματα 10 ετών

Για τις ανάγκες του φιλμ, ο ίδιος ταξίδεψε μαζί με τον Σταύρο Κωτούλα στην Ελλάδα, την Ουγγαρία, την Αυστρία και τη Σουηδία, σε γυρίσματα που διήρκεσαν μια δεκαετία. Αφετηρία της αφήγησης ήταν ένα μικρό χωριό του Γράμμου, στο οποίο ο πρωταγωνιστής της ταινίας γεννήθηκε και επιθυμούσε διακαώς να επιστρέφει πάντα, σαν ένας άλλος Οδυσσέας που αναζητούσε την Ιθάκη του. Στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου βρέθηκε στην Αλβανία με την οικογένειά του κι από εκεί μόνος του στην Ουγγαρία να μεγαλώνει σε «παιδικούς σταθμούς» με κομμουνιστικές νόρμες. Αργότερα, ο δρόμος του τον έφερε στην Αυστρία όπου ήρθε αντιμέτωπος με τον εθνικισμό, πριν επιστρέψει στην Ελλάδα για να αναμετρηθεί με το δικτατορικό καθεστώς. Την ελευθερία που τόσο αναζητούσε τη βρήκε στην Σουηδία με την προοδευτική κοινωνία της δεκαετίας του 1970, σπουδάζοντας καλές τέχνες και κάνοντας οικογένεια. Ακόμα και τότε, ωστόσο, η νοσταλγία του τόπου του, τον ώθησε να αναζητήσει ξανά τις ρίζες του στην Ελλάδα, παραμένοντας πάντα θετικός άνθρωπος παρά τις κακουχίες.

Από την αφήγησή του περνάνε οι πολιτικές συγκρούσεις, η φτώχεια, η δυσπιστία, ο εμφύλιος, το παιδομάζωμα, οι αποφάσεις των άλλων που διαμόρφωσαν τον κύκλο της ζωής του. Εκτός από τον ίδιο τον Σταύρο Κωτούλα, εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα πρόσωπα που τον περικλείουν, τα οποία μοιράζονται στην κάμερα ό,τι τους δένει μαζί του. Από τον σπουδαίο οργανοποιό Γιάννη Αλεξανδρή και μέλος του συγκροτήματος Primavera en Salonico έως την κόρη του Ευγενία «με την οποία έχουν μια αγαπησιάρικη σχέση», όπως παρατηρεί ο Βαγγέλης Ευθυμίου. Εκείνη, αν και μένει μόνιμα στη Σουηδία, φροντίζει να επισκέπτεται τον πατέρα της συχνά στην Ελλάδα και έκανε μαζί του αυτό το ταξίδι της ζωής του, ακολουθώντας τον μαζί με το συνεργείο από χώρα σε χώρα. Το παζλ της ζωής του, εκτός από τα δικά του λόγια, συμπληρώνεται με φωτογραφίες και βίντεο από το προσωπικό του αρχείο μαζί με αντίστοιχο ιστορικό υλικό από τις περιόδους και τις περιστάσεις στις οποίες εκείνος στέκεται, κάνοντας την εικόνα πολύ ζωντανή.

Επτά επίπεδα

Μια ιδιαίτερη πινελιά είναι και η καλλιτεχνική του φύση που αφήνεται να φανεί από τα πρώτα κιόλας πλάνα τού «Πέντε φορές ξένος», μαρτυρώντας μια μεγάλη αγάπη, έμεινε ωστόσο στη σφαίρα της πλατωνικής ικανοποίησής της. «Στην πραγματικότητα δεν έζησε από την τέχνη του, εκτός από την περίοδο που ήταν στο Βυζαντινό Μουσείο. Αλλες δουλειές έκανε, έχει διδάξει βέβαια σε κάποιες φάσεις αλλά είχε λίγο τυχοδιωκτισμό και του είχε γίνει βίωμα το ότι δεν στέκεται σ’ ένα μέρος. Νομίζω ότι δεν ήταν διατεθειμένος να πιεστεί πολύ για να γίνει επίσημα καλλιτέχνης με τις γκαλερί και τους συμβιβασμούς που έπρεπε να κάνει. Εχει όμως πολλές εκπλήξεις η τέχνη του. Και τα ξυλόγλυπτά του είναι εντυπωσιακά, προϊόντα σύγχρονης τέχνης και όχι παραστατικής», δηλώνει ο Βαγγέλης Ευθυμίου, τονίζοντας πως αυτό το στοιχείο είναι ένα μόνο από τα επτά διαφορετικά επίπεδα που προσπάθησε να δώσει στην ταινία. «Αρχικά είναι το ιστορικό πλαίσιο πάνω στο οποίο προσπαθείς να δομήσεις μια ταινία, να έχεις μια συνέπεια σε όλη την πορεία της κι εδώ λειτουργεί ως backround. Μετά, είναι η δική του ζωή που είναι βιωματική. Ακολουθεί η σχέση του με την τέχνη και η σχέση του με την κόρη. Ενα άλλο επίπεδο είναι οι φίλοι και οι γνωστοί, που δίνουν κάποια άλλα στοιχεία στην ταινία και τελευταίο επίπεδο είναι η δική μας σχέση που δημιουργείται μέσω της κάμερας», καταλήγει ο σκηνοθέτης.