Το «ερειπωμένο παρελθόν» επί σκηνής

Ο χώρος των μελετών γύρω από την ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου, αναπόσπαστου τμήματος της νεοελληνικής γραμματείας, έγινε πλουσιότερος με την πρόσφατη κυκλοφορία, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, της μονογραφίας της αναπληρώτριας καθηγήτριας της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ Κωνσταντίνας Ριτσάτου, Ο Δημήτριος Γρ. Καμπούρογλου και το ελληνικό θέατρο. Στα χνάρια της Ιστορίας και της Παράδοσης. Η εργασία αποδεικνύεται, μάλιστα, ιδιαιτέρως πολύτιμη, όταν λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι μας συστήνει όχι μόνο το έργο αλλά και τον ίδιο τον δημιουργό, ο οποίος είναι ίσως γνωστότερος στο ευρύ κοινό για το ιστορικό και λαογραφικό του έργο και λανθάνει ως λογοτεχνικός και θεατρικός δημιουργός. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα βιβλίο που πολλαπλώς μας εισάγει στην εργοβιογραφία ενός γνωστού – άγνωστου των νεοελληνικών γραμμάτων.

Η μονογραφία της Ριτσάτου οργανώνεται σε πέντε μέρη: την Εισαγωγή του τόμου, η οποία με τη σειρά της διακρίνεται σε τρεις ενότητες, μία αφιερωμένη στο θεωρητικό πλαίσιό της, με τον εύγλωττο τίτλο «Δημήτριος Γ. Καμπούρογλου (1852-1942): Τα “ερειπωμένα παρελθόντα” και η δύναμη του προφορικού πολιτισμού», μία δεύτερη που αφορά το αρχείο του συγγραφέα στο Εθνικό Ιστορικό Αρχείο και μία τρίτη που μας συστήνει τον βίο και το έργο του, και ακολουθούν τα τέσσερα κύρια μέρη του βιβλίου. Στο πρώτο μέρος, η συγγραφέας ακολουθεί τον γονεϊκό μίτο στη διαμόρφωση του Καμπούρογλου, παρακολουθώντας τη διαμόρφωσή του κατά τα έτη 1870-1884, προσφέροντας έτσι στο κοινό της την ευκαιρία να ρίξει λοξές ματιές στην κλειδαρότρυπα του εργαστηρίου του. Από τις μαθητικές κωμωδίες που συνθέτει όσο είναι μαθητής στη Βαρβάκειο, με τους τίτλους τους ακόμα να προκαλούν το αναγνωστικό ενδιαφέρον (Η φθισιώσα, Αι αγχόναι, Η αγγελιοφοβία), μέχρι τα χρόνια της Νομικής και της δοκιμής άσκησης του επαγγέλματος του δικηγόρου, διαφαίνεται η αφοσίωση του Καμπούρογλου στη συγγραφή αλλά και τη δημοσιογραφία, την οποία υπηρετεί μάλιστα ως αποκλειστικός υπεύθυνος της εφημερίδας Εβδομάς, το 1884. Σε αυτά τα χρόνια του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία, ο Καμπούρογλου διατρίβεται και στο ευγενές έργο του «ιστοριολογοτέχνη», κινούμενος μεταξύ του σκαληνού τριγώνου, όπως αποδεικνύει η Ριτσάτου, Λαογραφία – Ιστορία – Τέχνη.

Στο δεύτερο μέρος της εργασίας της, «Η συμβολή του Καμπούρογλου στην πρώτη ακμή του βεντετισμού κατά τη δεκαετία του 1890», η Ριτσάτου αναφέρει την «ευρύχωρη στέρνα της ιστορίας» (σ. 120), από όπου ο συγγραφέας αντλεί μεγάλο μέρος του υλικού του για να συνθέσει τα πρώτα δράματα, με τα οποία παίρνει μέρος στις συγκαιρινές του θεωρητικές ζυμώσεις για την αλλαγή σελίδας στη θεατρική ζωή του τόπου του, κερδίζοντας, μάλιστα, και τα επαινετικά σχόλια του Εμμανουήλ Ροΐδη για το έργο του Παιδομάζωμα. Ο Καμπούρογλου, επισημαίνει η συγγραφέας, κινείται με έναν πρωτότυπο για την εποχή του τρόπο εντός της ιστορικής ύλης, απομακρυνόμενος, έτσι, από την παράδοση των προγενέστερων ομοτέχνων του: «Ενώ παραμένει στη σφαίρα της Ιστορίας, ανασύρει διαφορετικά υλικά, επικεντρώνεται στα αζήτητα, μέχρι εκείνη την ώρα, παρακλάδια της και κάνει ένα ακόμα πιο σημαντικό βήμα: καταπιάνεται με τα σκοτάδια που αμαυρώνουν το λαμπερό φως της πορείας του Ελληνισμού […] ή που σκοτίζουν τη λάμψη της φωτισμένης Ευρώπης» (σ. 122). Η τελευταία, βέβαια, επισήμανση αφορά τον γνωστό λόρδο Ελγιν. Θα μπορούσαμε, ακολουθώντας τον μίτο της Ριτσάτου, να κάνουμε λόγο για το διαρκώς στραμμένο στον λαό βλέμμα του Καμπούρογλου, μια και οι πλείστες όσες συνυποδηλώσεις του τελευταίου ανάγονται σε βασικό αρμό της ποιητικής του.

Εστιάζοντας τον φακό της στη «Μέριμνα για τη σκηνική πράξη», όπως τιτλοφορείται το τρίτο μέρος της μονογραφίας της, η συγγραφέας εξειδικεύει την αναζήτησή της στους «τρόπους» του Καμπούρογλου. Αφού κατατοπίσει τους αναγνώστες της σχετικά με τον ευρύ χώρο της σκηνικής γλώσσας, με τον Καμπούρογλου να επιμένει στην «ομιλουμένη» και όχι στη «γραφομένη» (σ. 307), αφιερώνει το δεύτερο κεφάλαιο του μέρους αυτού στα «Πρώτα βήματα της εγχώριας σκηνογραφίας», όπου, παίρνοντας τους αναγνώστες της από το χέρι, τους οδηγεί στις ατραπούς των πηγών της σκηνογραφίας, παραδίδοντάς μας το υλικό (λευκώματα κ.λπ.) που χρησιμοποίησε ο Καμπούρογλου για να συνθέσει τα έργα του. Εδώ, εντυπωσιάζει πρωτίστως η ευρύτητα των πηγών αυτών, στις οποίες συγκαταλέγονται (και) διάφορα λευκώματα περιηγητών.

Κλείνοντας, προτού παρατεθούν οι πολύ χρήσιμοι κατάλογοι εικόνων, η βιβλιογραφία και τα, αναγκαία σε ανάλογες συνθετικές εργασίες, ευρετήρια προσώπων και θεατρικών έργων, η Ριτσάτου μάς οδηγεί στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, με τις οποίες καταπιάνεται στο τέταρτο μέρος του βιβλίου («Οι καρποί της ωριμότητας στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα»), με τον Καμπούρογλου να κινείται ταυτόχρονα εντός, εκτός και επί τα αυτά της εγχώριας και της ευρωπαϊκής παραγωγής. Το τρίτο κεφάλαιο του τέταρτου μέρους, στο οποίο αξίζει να επιμείνουμε, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα δύο προηγούμενα υπολείπονται σημασίας, εξειδικεύει τη συζήτηση γύρω από το πρόσωπο ή, καλύτερα, το πολλαπλό είδωλο της άκρως γοητευτικής προσωπικότητας του Περικλή Γιαννόπουλου, στον οποίο ο συγγραφέας μας αφιερώνει το θεατρικό του Ιδεολόγος (1932). Χωρίς ρητές αναφορές στον «δικό του» αυτόχειρα, ο Καμπούρογλου «συγκεντρώνει την προσοχή του στο εσωτερικό του σπιτιού της σύγχρονης πόλης, μοιάζει να πειραματίζεται με τους χαμηλούς τόνους, με τα ημιτόνια, με τα μισόλογα και τις αινιγματικές σιωπές» (σ. 423), παραδίδοντάς μας ένα νοσταλγικό σχεδόν πορτρέτο του εκκεντρικού αυτόχειρα.

Η μονογραφία της Κωνσταντίνας Ριτσάτου αποδεικνύεται ιδιαίτερα χρήσιμη όχι μόνο για τον χώρο των θεατρικών σπουδών, αλλά εν γένει για το ευρύ πεδίο των νεοελληνικών γραμμάτων, καθώς μας συστήνει από την αρχή τον πολυδαίδαλο κόσμο του Δημητρίου Καμπούρογλου. Εντάσσοντας τα υπό εξέταση έργα του στην ευρύτερη συζήτηση της εκάστοτε εποχής για τον ρόλο του δημιουργού, για την Τέχνη και την Ιστορία, προχωρώντας σε μια συγκειμενική, όχι μόνο εντός των ελληνικών ορίων, εξέτασή της, καταφέρνει, σε ένα κείμενο που χαρακτηρίζεται από ροή και αναγνωστική τέρψη, να κεντρίσει το βλέμμα μας και να μας παραδώσει έναν «δικό μας», πολύ ζωντανό και καθ’ όλα σύγχρονο δημιουργό.

{1BSYG}Κωνσταντίνα Ριτσάτου{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο Δημήτριος {LF}Γρ. Καμπούρογλου και {LF}το ελληνικό θέατρο{CR}Στα χνάρια της Ιστορίας {LF}και της Παράδοσης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, {LF}σελ. 516{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 22,49 ευρ{4BTIM}ώ