Ενας ιστορικός της ανησυχίας

Θα υποστηρίξουμε ότι μια ομάδα ιστορικών, η πλειονότητά τους από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, ερευνητές και μελετητές της παγκόσμιας ιστορίας του 19ου και του 20ού αιώνα, έχουν επισημάνει και τεκμηριώσει τις αβεβαιότητές τους για το παρόν και το άμεσο μέλλον του κόσμου, όπως αυτό διαγράφεται με βάση την αλληλεπίδραση ιδεών και γεγονότων εντός του νεωτερικού και μετανεωτερικού χρόνου, από το 1750 ως τις μέρες μας. Eίναι η εποχή όπου οι ιδέες δημιούργησαν γεγονότα, σε αντίθεση με ένα μακρό παρελθόν, όπου τα γεγονότα γεννούσαν ιδέες.

Αν η αμερικανική και οι γαλλικές επαναστάσεις από το 1789 στο 1848 και στην παρισινή Κομμούνα (1871) ανέτρεψαν, παλινόρθωσαν και διατήρησαν υπολείμματα του Παλαιού Καθεστώτος ως τα μέσα του 20ού αιώνα, τα προεόρτια, οι συρράξεις και καταστροφές των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, οι ανταγωνισμοί του Ψυχρού Πολέμου και η διάλυση της ΕΣΣΔ άφησαν πίσω τους εκκρεμότητες που ανανεούμενες και συσσωρευόμενες ενισχύουν τη δυναμική τους, παραμερίζοντας τις αγαθές προθέσεις νωθρών υπερεθνικών οργανισμών και αναποτελεσματικών διασυνδέσεων μιας κατακερματισμένης οικουμένης εντός της αυταπάτης μιας ειρήνης που χλευάζουν βορβορώδεις περιφερειακοί πόλεμοι. Ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι πολύ κοντά μας για να εκτιμήσουμε τις συνέπειές του. Πάντως πριν από αυτόν, οι τριγμοί της κατάλυσης του μετανεωτερικού κόσμου (αυτού του δίκην Νέου Παλαιού Καθεστώτος) ηχούσαν σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης.

Είναι αλήθεια πως μελετώντας την Ιστορία των λεγόμενων Νέων και Νεότερων Χρόνων το σημείο εκκίνησης ήταν η Ευρώπη και η συναρπαστική πορεία της προς την αυτοδιάθεση, την κινητικότητα, τη χειραφέτηση, την παιδεία, την επιστήμη, παράλληλα με την ανήλεη εκμετάλλευση, τη δουλεία, τις γενοκτονίες, τη βιομηχανοποίηση του θανάτου, τον συστηματικό, νομιμοποιημένο και δικαιοποιημένο εξευτελισμό του ατόμου, τον ακρωτηριασμό της πίστης, των αρχών και ιδεολογιών, τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, στοιχεία που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά μιας θεοποιημένης παραζάλης, η οποία δεν είναι άλλη από έναν δημοκρατικοφανή ολοκληρωτισμό, τρεφόμενο λαίμαργα από την τεχνολογική μανία και την καταναλωτική υστερία.

Η ιστορική μετακίνηση από την Ευρώπη στις ΗΠΑ, το ευρωπαϊκό κάλεσμα των ΗΠΑ να αναλάβουν αυτοκρατορικό ρόλο με αφορμή τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση της Γηραιάς Ηπείρου και την προστασία από τον επάρατο κομμουνισμό και τις παραφυάδες του, η στροφή προς την Ασία και την Αφρική δημιούργησαν μαθητές και μιμητές, οι οποίοι ταπείνωσαν τους ευρωπαίους αποικιοκράτες δυνάστες τους και τους αμερικανούς πολέμαρχους. Ο 21ος αιώνας που γεννήθηκε με την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης είναι πια ένας αιώνας ανησυχίας για την οικουμένη. Ιστορικούς της Ανησυχίας θα ονομάσουμε εκείνους που σκαλίζουν την έρημη χώρα του παρόντος, ψαχουλεύοντας το αύριο, που είναι κιόλας χθες.

Πρόδρομος της Ανησυχίας υπήρξε ο Ερικ Χομπσμπάουμ (1917-2012). Παρουσιάζοντας την ιστορία της Ευρώπης και κατ’ επέκταση του κόσμου, διακρίνοντας τις εποχές των επαναστάσεων, των αυτοκρατοριών, του κεφαλαίου, προσδιορίζοντας τον 20ό αιώνα ως «σύντομο 20ό αιώνα, 1914-1991», ουρά του 19ου, κλείνει το έργο του Η Εποχή των Ακρων, Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914-1991 (εκδόθηκε το 1995 και μεταφράστηκε στα ελληνικά το 2004, εκδ. Θεμέλιο), ως εξής: «Οι δυνάμεις που διαμόρφωσαν την τεχνικο-επιστημονική οικονομία είναι σήμερα αρκετά ισχυρές για να καταστρέψουν το περιβάλλον, με άλλα λόγια, τα υλικά θεμέλια της ανθρώπινης ζωής. Οι δομές των ίδιων των ανθρώπινων κοινωνιών, συμπεριλαμβανομένων και ορισμένων από τα κοινωνικά θεμέλια της καπιταλιστικής οικονομίας, βρίσκονται στο χείλος της καταστροφής λόγω της διάβρωσης που κληρονομήθηκε από το παρελθόν. Ο κόσμος μας κινδυνεύει είτε να εκραγεί είτε να καταρρεύσει εκ των έσω, γι’ αυτό πρέπει να αλλάξει. Δεν γνωρίζουμε πού πάμε. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι ότι η ιστορία μάς έφερε εδώ που είμαστε σήμερα, καθώς και το γιατί μας έφερε. Ενα πράγμα μόνο είναι σαφές. Οτι εάν η ανθρωπότητα θέλει να έχει αναγνωρίσιμο μέλλον, δεν μπορεί να συνεχίσει να παρατείνει το παρελθόν ή το παρόν. Το δε τίμημα της αποτυχίας, με άλλα λόγια η εναλλακτική λύση απέναντι στην ανάγκη αλλαγής της κοινωνίας, θα είναι το έρεβος» (σελ. 477-478).

Ο Γιούργκεν Οστερχαμελ (Jürgen Osterhammel, 1952), στο χιλίων και πλέον σελίδων πόνημά του με θέμα την παγκόσμια ιστορία του 19ου αιώνα (The Transformation of the World, A Global History of the 19th Century, Princeton University Press, 2014), κείμενο αναφοράς πια, είναι σαφέστερος: οι προσωπικότητες που επηρέασαν τον 20ό αιώνα ήταν γεννήματα και θρέμματα του 19ου αιώνα, υπνοβάτες του παρελθόντος τους. Γράφει: «Μεταξύ 1918 και 1945, ο κόσμος κατέληξε με ασυνήθιστο τρόπο σε ελάχιστες εποικοδομητικές και διαρκείς λύσεις. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποκάλυψε πολλά προβλήματα του 19ου αιώνα, ενώ η μεσοπολεμική περίοδος [1920-1935] πρόσφερε ανεπαρκείς απαντήσεις στα προβλήματα που δεν έπαψαν να κυριαρχούν. Πολλά ερωτήματα που αναδύθηκαν στον 19ο αιώνα παρέμειναν τοξικά ακόμα και μετά το 1945. Τάσεις διογκούμενες μεταφέρθηκαν από τον ύστερο 19ο αιώνα στον ύστερο 20ό. Η δεύτερη μεταπολεμική περίοδος [1945-1960] προσπάθησε να ξαναβάλει τα πράγματα στη θέση τους – όχι πάντα επιτυχώς, καλύτερα όμως από την πρώτη μεταπολεμική περίοδο. Πολλοί άντρες και γυναίκες που μερίμνησαν για λύσεις μετά το 1945 είχαν γεννηθεί και κοινωνικοποιηθεί με αρχές του 19ου αιώνα. Αρκετοί είχαν πολιτική επιρροή και είχαν αποκτήσει πολιτική εμπειρία το 1919 και λίγο μετά: Γουίνστον Τσόρτσιλ, Κόνραντ Αντενάουερ, Τζον Φόστερ Ντάλες, Ιωσήφ Στάλιν, Μάο Τσετούνγκ. Αλλοι, όπως ο Κέινς και ο Ζαν Μονέ, εργάστηκαν ως σύμβουλοι. Μεγάλοι φιλόσοφοι, επιστήμονες, συγγραφείς, συνθέτες, καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες είχαν αφήσει τα ίχνη τους πριν το 1914 και συνέχιζαν το έργο τους. Ομως, ο 19ος αιώνας είχε στρώσει τον δρόμο για τις καταστροφές που επακολούθησαν. Η Χάνα Αρεντ [Οι απαρχές του Ολοκληρωτισμού] και άλλοι, αυτούς θεωρούν δικαίως υπεύθυνους» (σελ. 918-919).

Από τον 20ό στον 21ο αιώνα

Ο Σερ Κρίστοφερ Αλαν Μπέιλι (Ser Christofer Alan Bayly, 1945-2015), καθηγητής Αυτοκρατορικής και Ναυτικής Ιστορίας και διευθυντής του Κέντρου Νοτιοασιατικών Σπουδών στο Κέιμπριτζ, αναφέρεται στο έργο και στις επισημάνσεις των Χομπσμπάουμ και Οστερχαμελ, επεκτείνοντας τα συμπεράσματά του με βάση τις διδαχές των αποικιοκρατών στους πληθυσμούς του κατώτερου Θεού από τη Μέση Ανατολή, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική ως την Κίνα και την Ιαπωνία, σε αυτούς τους νικητές των εκμεταλλευτών τους, σε βάρος των οποίων χρησιμοποίησαν τις μεθόδους που είχαν νιώσει στο πετσί τους, δρομολογώντας εκλεπτυσμένες βαρβαρότητες και καταστροφές, πιπιλίζοντας καθεστωτικές, θρησκευτικές και νεωτερικές ακρότητες, μέρος των οποίων είναι η τρομοκρατία, η περιδίνηση σε συλλογικές αυτοχειρίες, ο φανατισμός των εκκρεμοτήτων που άφησαν η κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της ΕΣΣΔ, η χάραξη συνόρων με αποκλεισμούς και φωτιές που δεν σβήνουν, ας έχει παρέλθει ένας αιώνας και πλέον. Εντέλει, ο 20ός αιώνας δεν ήταν «σύντομος». Σύντομα ξεχείλισε και πνίγει τον 21ο.

Ο Μπέιλι πέθανε ξαφνικά το 2015 και το έργο του της αναδιαμόρφωσης του νεωτερικού κόσμου είναι ημιτελές. Ετσι, ορισμένα κεφάλαια έχουν παραμείνει συνοπτικά. Ομως, η παιδεία του συγγραφέα, η τόλμη των επιχειρημάτων του χρωματίζουν το κείμενο με εκείνη την ανησυχία που προσπαθήσαμε να τονίσουμε. Η τελευταία παράγραφος του έργου του Μπέιλι είναι: «Η ανθρώπινη περιέργεια, η δυνατότητα οραματισμού πολλαπλών εναλλακτικών -κοινωνικών, πολιτικών και θρησκευτικών – αυξήθηκαν με γεωμετρική πρόοδο, ανάλογα με την αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού. Στο σημείο αυτό, δύο εικόνες ξεχωρίζουν για τον εμβληματικό χαρακτήρα τους: η πρώτη είναι η έκρηξη της βόμβας υδρογόνου πάνω από τον Ειρηνικό το 1954… η δεύτερη είναι η θέα της Γης από την επιφάνεια της Σελήνης μετά την προσσελήνωση το 1971. Η ικανότητα του ανθρώπου να συλλάβει την ολοκληρωτική καταστροφή του ανθρωπίνου γένους και, συγχρόνως, την ασήμαντη θέση της ανθρωπότητας μέσα στο σύμπαν αποτέλεσε την ανυπέρβλητη κληρονομιά του 20ου αιώνα» (σελ. 490).

Θα θέλαμε (θα το θέλαμε όσο τίποτα) να ξαποστείλουμε πίσω το τέρας της Ανησυχίας, λέει ο Μπέιλι, αλλά δεν μπορούμε. Το τρέφουμε με την κληρονομιά μας. Ανυπέρβλητη, αλλά φυλλορροούσα. Φυλλορροούσα και, κατά το λεγόμενο, «τυφλός τυφλόν οδήγει και οι δύο εις λάκκον έπεσον».