Ο Σκαλκώτας {LF}που δεν γνωρίζουμε

Η εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τον Νίκο Σκαλκώτα μέσα από τα γραπτά και τις αφηγήσεις για αυτόν είναι ότι επρόκειτο για έναν μάλλον δύσκολο χαρακτήρα, σχεδόν στριφνό και ιδιαιτέρως εσωστρεφή, έναν άνθρωπο που μοιάζει να εκπληρώνει εκείνα τα βασικά χαρακτηριστικά της παρεξηγημένης μεγαλοφυΐας όπως αυτή παρουσιάζεται με όρους καρικατούρας σε ασπρόμαυρες ταινίες. Το βιβλίο που μας έρχεται από τις εκδόσεις Loggia και υπό τη φροντίδα του Κωστή Δεμερτζή και περιέχει τις νεανικές επιστολές του συνθέτη σκιαγραφεί έναν ιδιαιτέρως πολύπλευρο άνθρωπο, κάποιον που αναζητεί στη ζωή τη χαρά αλλά και προβληματίζεται, έχει δηλαδή όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που φέρουν οι νέοι με τις όποιες ψυχικές μεταπτώσεις της ηλικίας τους αλλά και τα μεγάλα όνειρα.

Ο Σκαλκώτας αποκαλύπτει έναν πλούσιο, αν και κάποιες φορές άτσαλα εκφρασμένο, ψυχικό κόσμο που αποζητεί την προσοχή αλλά και τη θαλπωρή της αγάπης και της επιδοκιμασίας της Νέλλης Ασκητοπούλου. Δυστυχώς, όπως άλλωστε σημειώνει και ο Δεμερτζής, δεν έχουμε διαθέσιμες και τις απαντητικές επιστολές της άλλης πλευράς για να έχουμε μια πιο σφαιρική αντίληψη των συναισθημάτων που διαμείβονται. Ο συνθέτης ουσιαστικά προσεγγίζει τη συμμαθήτριά του από τα χρόνια του Ωδείου Νέλλη Ασκητοπούλου με διάθεση κεκαλυμμένα ερωτική που αποκαλύπτεται σιγά σιγά στον αναγνώστη, μάλλον και στον ίδιο τον Σκαλκώτα, ένα ερωτικό συναίσθημα που με τα χρόνια θα εξελιχθεί – όπως καλά γνωρίζουμε – σε μια αγνή και βαθιά φιλία. Ο Σκαλκώτας θα μιλήσει στην Ασκητοπούλου για όλα όσα τον βασανίζουν και τον ταλαιπωρούν, θα της κάνει αστεία (μάλλον αποτυχημένα) και θα προσπαθήσει να της δείξει την αγάπη του. Θα την κάνει κοινωνό όλων όσα συμβαίνουν και θα τον καθορίσουν και τελικά μέσα από αυτές τις επιστολές θα γνωρίσουμε έναν άλλον Σκαλκώτα, έναν περισσότερο συναισθηματικό και κάποιες φορές ρεαλιστή αλλά ποτέ απογοητευτικό Σκαλκώτα. Στον τόμο συμπεριλαμβάνονται και κάποιες επιστολές στη Χρυσούλα Ασκητοπούλου και στη Σοφία Ποιμενίδου και εκεί παρατηρούμε την αλλαγή ύφους. Εκεί έχουμε έναν Σκαλκώτα που προσπαθεί να γίνει αρεστός και ελαφρύς, τόσο όσο χρειάζεται για να γοητεύσει τις νεαρές κοπέλες που τον διαβάζουν. Μπορεί να μην είναι καλός σε αυτό το παιχνίδι αλλά σίγουρα είναι ανθρώπινος και ειλικρινής.

Το βιβλίο, εκτός από τις εξαιρετικά ενδιαφέρουσες επιστολές, περιέχει και ένα μεγάλο κομμάτι με κείμενα του Κωστή Δεμερτζή που λειτουργεί απολύτως βοηθητικά και επεξηγηματικά. Τα γράμματα του Σκαλκώτα, εκτός από τον προσωπικό τόνο που έχουν, δίνουν στον αναγνώστη σημαντικές πληροφορίες για πρόσωπα και πράγματα που συμβαίνουν στο Βερολίνο της εποχής του Μεσοπολέμου. Ο Δεμερτζής χρησιμοποιεί τις επιστολές ιστοριογραφικά και έχοντας αυτές ως εφαλτήριο πληροφορεί τον αναγνώστη για τα πρόσωπα που αναφέρονται. Ετσι, αποκτούμε μια σαφέστατη αντίληψη για τη μικροκοινωνία του κύκλου του Σκαλκώτα και κατ’ επέκταση για τα ήθη της εποχής.

Συνοδευτικά κείμενα

Ο Σκαλκώτας είναι πάνω απ’ όλα δημιουργός και φυσικά ως τέτοιον τον αντιμετωπίζει ο Δεμερτζής, αφιερώνοντας ένα ιδιαιτέρως ουσιαστικό κεφάλαιο ανάμεσα στα επεξηγηματικά του κείμενα που συνοδεύουν τις επιστολές το οποίο έχει τίτλο «Ο Σκαλκώτας ως συνθέτης την εποχή των γραμμάτων του στην Ασκητοπούλου». Εκεί γίνεται ακόμη περισσότερο αντιληπτό ότι αυτές οι επιστολές γράφονται σε μια ουσιαστικά μεταιχμιακή περίοδο για την πορεία της δημιουργικής ζωής του Σκαλκώτα. Καθώς ο Σκαλκώτας παίρνει αποφάσεις για το μέλλον του, αποφάσεις που τελικά δεν θα μπορέσει να ολοκληρώσει μέχρι εκεί που θα επιθυμούσε, καθώς θα αναγκαστεί να επιστρέψει στην Ελλάδα αφήνοντας κατά μέρος τα όνειρα της διεθνούς συνθετικής καταξίωσης, αυτές διαφαίνονται ανάμεσα στις γραμμές και τις λέξεις που γράφει κυρίως στη Νέλλη Ασκητοπούλου. Γνωρίζοντας το τέλος της ιστορίας και αντιλαμβανόμενος κανείς τη ματαίωση που πρέπει να ένιωσε, δεν μπορεί παρά να μπει στη θέση του Σκαλκώτα και να τον συμπονέσει βαθιά, ειδικά σήμερα που το έργο του έχει γίνει περισσότερο γνωστό και η κατάταξή του ανάμεσα στους σημαντικούς συνθέτες του 20ού αιώνα αδιαμφισβήτητη.

Το βιβλίο είναι μια εξαιρετικά καλαίσθητη έκδοση από τις νεαρές ακόμη – αλλά με λαμπρό μέλλον μπροστά τους όπως φαίνεται – εκδόσεις Loggia που μας έχουν προσφέρει ήδη κι άλλα βιβλία αξιώσεων. Ο Κωστής Δεμερτζής γράφει ένα κείμενο που πραγματικά αποδεικνύει ότι γνωρίζει καλά το σκαλκωτικό σύμπαν και βοηθά και τον αναγνώστη να το αντιληφθεί. Ακολουθώντας την πρακτική οι υποσημειώσεις να βρίσκονται στο τέλος του κειμένου, αποφεύγει κάθε είδους αχρείαστο ακαδημαϊσμό και το κείμενο ρέει αβίαστα για να μπορεί να διαβαστεί και από εκείνον που μόλις εισέρχεται στον συναρπαστικό κόσμο της ζωής του Σκαλκώτα. Ο Δεμερτζής έχει το αδιαμφισβήτητο ταλέντο του αφηγητή και αυτό φαίνεται ειδικά στο κομμάτι που παραθέτει πληροφορίες για τα πρόσωπα που εμφανίζονται στις επιστολές. Και μια και αναφερόμαστε στις πληροφορίες, αξίζει να επισημανθεί και ίσως να διορθωθεί σε επόμενη έκδοση το γεγονός ότι κάποιες από τις βιβλιογραφικές αναφορές είναι λανθασμένες, όπως αυτές που αφορούν το φωτογραφικό υλικό που υπάρχει στο οργανωμένο Αρχείο Νίκου Σκαλκώτα, διακριτό μέρος του Αρχείου Ελληνικής Μουσικής της Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη», κάτι που δεν υποδηλώνεται σαφώς αλλά μονάχα αόριστα ως «Αρχείο Μουσικής Βιβλιοθήκης», ενώ παρόμοια αβλεψία παρατηρείται στην αναφορά για τη Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη», η οποία περιγράφεται ως Μουσική Βιβλιοθήκη του Μεγάρου Μουσικής, ενώ η σωστή αναφορά διεθνώς είναι Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής».

Τελικά όμως το βιβλίο κρίνεται από τις λέξεις που το συναποτελούν και το βιβλίο αυτό αξίζει να διαβαστεί και να κριθεί για το εξαιρετικό περιεχόμενό του. Είμαι βέβαιος ότι η κρίση του αναγνωστικού κοινού θα είναι απολύτως θετική.

Ο Αλέξανδρος Χαρκιολάκης είναι μουσικολόγος, διευθυντής του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής

«Αν σου ’μαι ανιαρός συχώρεσέ με»

ΕΠΙΣΤΟΛΗ  ΣΤΗ  ΝΕΛΛΗ,
28-29/11/1925

Αγαπητή φίλη!

Έχω όλα τα ωραία σου γράμματα κοντά και απολαμβάνω διπλή μοναξιά!! Είναι ωραία πραγματικά τα όσα μου γράφεις για μένα και δεν ξέρεις πόσο χαίρομαι για τη καλή -παρ’ ολίγο να πω “υπέρ” καλ-λ-ή- καρδιά σου. Μα τι καλό κορίτσι που είσαι! Μου ‘στειλες και βιβλία, όλα τόσο γρήγορα, σύντομα κ’ εγώ ο ηλίθιος μόλις προ 4 ημερών κατόρθωσα να σου στείλω τη παρτιτούρα και το πιάνο του Veracini, και μόλις απόψε (Σαββατόβραδο!) έρχομαι κοντά σου. Μα δεν ξέρεις όμως τι εύθυμος που είμαι. Σ’ όλο το δρόμο μου σφύριζα, κι αν δεν ετύχαινε μαζύ με τα χιόνια να με τριγυρίζουνε σχεδόν κρύοι άνθρωποι, ασφαλώς θα έκανα τις μεγαλύτερες τρέλλες απόψε. Έχω 6 ωρών δουλειά πίσω μου– έτσι λένε οι Γερμανοί τουλάχιστον και δεν αισθάνομαι ούτε την παραμικρή κούραση! Απεναντίας, ήλθα στο σπίτι μου και δεν βρήκα τίποτα το πιο κουραστικό απ’ το [να] ανακατέψω παληόχαρτα (και τι μάλιστα: τα γράμματά σου!), όχι μόνο δε αυτό, αλλά να πάρω και την μεγάλη απόφαση: να τα διαβάσω. Παίρνοντας δε κανείς μια τέτοια μεγάλη κ’ επικίνδυνη απόφαση δεν μπορεί παρά να φθάση και σε μιαν ανάλογη τέτοια! Στην δική μου απόφαση (ή συμπέρασμα) λοιπόν που έφθασα -μα γιατί διαβάζεις τόσο γρήγορα Νέλλη;(!)- έχεις συ την τιμήν να πάρης ομολογουμένως ένα γνωστό σου επίθετο! Μην τρομάζεις και δεν θα φανώ με κανένα τρόπον αχάριστος! Πρόκειται περί κλασσικισμού! Και μάλιστα τέτοιου όπως στις Μουσικές του Mozart, Beethoven κ.τ.λ. Το σταθερό και ακλόνητο δηλ. ύφος! Σε διακρίνει απ’ την αρχή ως το τέλος, σε διαβεβαιώ δε όταν σε διαβάζη κανείς και ανάποδα ακόμα! Μα συ δεν ξέρεις όμως τι εύθυμος που είμαι απόψε και τι γέλια κάνω στο δωμάτιό μου μοναχός. Ο Θεός να με βοηθήση, πρόκειται σε λίγο να κοιμηθώ!

Καλή νύχτα σου. –

νυχτερινη επιστολη
στη νελλη, 10/06/1925

Καλό μου παιδί

Όσο κι αν θελήσω να σφίξω την καρδιά μου, όσο κι αν θελήσω να πνίξω τον εγωισμό μου πρέπει να το πω: η φευγιά μου απ’ τις Βρυξέλλαις μου στοιχίζει αρκετή πικρία. Δεν ξέρω κ’ εγώ γιατί. Σ’ εσένα πρέπει να ‘μαι ειλικρινής. Φάνηκες τόσο καλή μαζύ μου. Η καλωσύνη δε, πρέπει ν’ ανταμοίβεται. Αυτό κάνω και γω αυτή τη στιγμή μη έχοντας τίποτα τ’ ωραιότερο απ’ το να σου γράψω. Γύρα μου 4 στρατιώτες. Οι δυο ροχαλίζουνε μακάρια. Οι άλλοι δυο τραγουδούνε. Χμ! Σαν εκ προμελέτης: το πρώτο κομμάτι π’ ακούσαμε στην Brasserie. Περίεργο ε; Εγώ δεν έχω ύπνο καθόλου. Θέλησα να σφίξω την καρδιά μου, θέλησα να πνίξω τον εγωισμό μου, μα όχι όμως πρέπει να το πω: η φευγιά μου απ’ τις Βρυξέλλαις μου στοιχίζει αρκετή πικρία. Καλό μου παιδί τι κακή εντύπωση θα σου ‘κανα με τις τελευταίες παραξενιές μου. Συχώρεσέ με. Το ξέρω. Είχα άδικο^. το αισθάνομαι τώρα πιο πολύ που είδα την καλωσύνη του Blom. Παραμερίζω όμως κάθε περιγραφή, γιατί φοβάμαι κάθε ανιαρότητα. Μπορείς να φαντασθής. Αν ενδιαφέρεσαι όμως ζήτησε το πρώτο γράμμα της Σοφίας που θα πάρη από μένα. – Εσύ τώρα θα είσαι ασφαλώς σε καμμιά γωνιά κρυμμένη και θα διαβάζης τις γραμμές μου με αρκετή περιέργεια. Θέλω να πιστεύω ότι απ’ το περιεχόμενο όλα τα ‘ξερες κι ότι το κάθε τι εκπληρώνει και μια σου επιθυμία ή προνοητικότητα! Θεός φυλάξοι από καμμιά απογοήτευση. Θα είτανε ενάντια στην αναλαμπή αυτή της γνωριμιάς μας. Δεν βρίσκεις και Συ;

Βγήκα και λίγο στο παράθυρο για να καπνίσω κανένα τσιγαράκι. Είναι τα δικά σου. Είν’ ένα κομμάτι καλωσύνης του καλού παιδιού. Θυμώνεις; Εκάπνισα ως τώρα πέντε. Είναι 2 θαρρώ η ώρα. Είσ’ ευχαριστημένη; Για συλλογίσου: πόσο σφίγγω την καρδιά μου πόσο πνίγω τον εγωισμό μου με την ευχάριστη αυτή αυταπάτη. Εσύ δεν ξέρεις καλό μου παιδί. Ας είναι, σου δίνω το λόγο μου πως στο Βερολίνο θα μετριάσω και το κάπνισμα και τη δουλειά μου, φθάνει να μου δώσης άλλη μια φορά την διαβεβαίωση – την ειλικρινή! – του χατηριού που μου ζητάς.

Με καταλαβαίνεις καλό μου παιδί;

Αν σου ‘μαι ανιαρός κι ατέλειωτος συχώρεσέ με. Σου ‘πα: γύρα μου είναι 4 στρατιώτες, τώρα κοιμούνται όλοι. Η καλωσύνη σου μ’ άφησε μια βαθειά εντύπωση. Καλά παιδιά δε, πρέπει ν’ ανταμοίβωνται. Δεν έχω τίποτα τ’ ωραιότερο αυτή τη στιγμή να σκεφθώ απ’ το να σου γράψω και να μιλήσω μαζύ σου όπως τις λίγες φορές που βρεθήκαμε μαζύ. Μονάχοι!! Μην μου πης πως ο κόσμος αυτός, η Ζωή αυτή, δεν είναι περίεργη. Πόσο δεν απορώ με τον εαυτό μου, την ανεξήγητη αυτή μεταβολή του. Εδιάβασα για μια στιγμή τις γραμμές αυτές και συλλογίστηκα: τι λίγος καιρός χρειάζεται για τις μεγάλες καρδιές να αισθανθούνε ένα αληθινόν όγκον αισθήματος, φιλίας, συμπάθειας και Αγάπης. Θεός φυλάξοι καλό μου παιδί από καμμιά απογοήτευση: μιλάω γενικά! Θα με θυμηθής ότι δυο γενικά συναντώνται πάντα και όχι δυο άκρα! Χμ! Για όνομα του θεού καμμιά απογοήτευση! Καλό μου παιδί! Αν το γράμμα μου έχει περάση ήδη την εξαμηνία για την οποία τις δύο τελευταίες μέρες τόσο συχνά σου μιλούσα, είναι μέσα στο νόμο της Improvisation που δεν γνωρίζει παρά μία απόλυτη και ειλικρινή ελευθερία. Η τελευταία αυτή, μάλιστα, είναι για μένα το απόλυτο θεμέλιο λιθάρι για μια φιλική αλληλογραφία! Εγώ κάνω την αρχή με άλματα. Εσύ…! ναι Εσύ… δεν ξέρω. Για όνομα του θεού όμως από καμμιά απογοήτευση! –

Με το χάραμα, με τις πρωινές δροσοσταλίδες, με την καρδιά σφιχτή, τον μεγάλο εγωισμό μου πνιχτό και μι’ άπειρη δόσι ειλικρινείας σού στέλνω τις πιο θε[ρ]μώτερες ευχές μου για το μέλλον σου και εξετάσεις σου.

Κλείνω τις γραμμές μου γιατί φθάσαμε στα σύνορα!

Αντίο καλό μου

παιδί!