Αχ, αυτοί οι «Aθλιοι»!

Πριν δώσω κάποια δείγματα ευρηματικότητας αντλημένα από τη μετάφραση του Γιώργου Κοτζιούλα στους «Αθλίους» του Βικτόρ Ουγκό, είναι ίσως απαραίτητα ορισμένα στοιχεία που σχετίζονται τόσο με την «ελληνική ιστορία» του βιβλίου, όσο και με τον τίτλο του.

Ο πρώτος λοιπόν που μετέφρασε τους «Αθλίους» στα ελληνικά ήταν ο Σμυρνιός αλλά και κοσμοπολίτης Ι. Σκυλίτσης-Ισιδωρίδης (1819-90), θρυλική μορφή των γραμμάτων μας, μεταφραστής όχι μόνο του Ουγκό αλλά και του Μολιέρου, του Λαμαρτίνου, του Δουμά πατρός, κ.ά. Μάλιστα, η ελληνική μετάφραση του έργου δημοσιευόταν στην εφημερίδα του Σκυλίτση «Ημέρα» ήδη από το 1862, παράλληλα ουσιαστικά με τη γαλλική δημοσίευση των «Αθλίων». Στον Σκυλίτση, λοιπόν, οφείλονται όχι μόνο τα εξελληνισμένα ονόματα βασικών ηρώων του βιβλίου (Γιάννης Αγιάννης ο Jean Valjean, Ιαβέρης ο Javert, Τιτίκα η Cosette, Γαβριάς ο Gavroche, κ.ά.), αλλά και η μετάφραση του «Les misérables» ως «Οι άθλιοι».

Ο τίτλος, απολύτως αποτελεσματικός με όρους μάρκετινγκ (όπως θα λέγαμε ίσως σήμερα), «έγραψε», με αποτέλεσμα να φαίνεται αδιανόητο να τον «πειράξει» κάποιος. Ωστόσο, επιμένω: η λέξη «Αθλιοι» στα ελληνικά έχει αρνητική, μειωτική, απαξιωτική χροιά, και βέβαια κάτι τέτοιο δεν ήταν στις προθέσεις του Ουγκό. Αντίθετα μάλιστα, στον γαλλικό τίτλο «Les misérables» αποτυπώνεται όλη η συμπάθεια του συγγραφέα προς τους ήρωές του. Με άλλα λόγια, αν κάποιος αποτολμούσε κάποτε (που δεν το βλέπω…) να αλλάξει τον ελληνικό τίτλο του έργου, θα έπρεπε να τον κάνει «Οι δύσμοιροι», «Οι αξιολύπητοι», «Οι κακότυχοι», κάτι τέτοιο τελοσπάντων.

Πάμε, όμως, τώρα και σε κάποιες λύσεις(;) που δίνει ο Κοτζιούλας – άλλοτε ευτυχείς, άλλοτε ατυχείς, αλλά πάντα ευρηματικές – ως προς τον εξελληνισμό ονομάτων, ονομασιών και στίχων. Η ταβέρνα «Κόρινθος» («Corinthe») λοιπόν, όπου λίγο-πολύ γίνονται οι μάχες των εξεγερμένων του 1832 με την εθνοφρουρά, βρίσκεται στην οδό Κανναβουργείου (rue de la Chanvrerie), η οποία βρίσκεται πολύ κοντά στην οδό Σβούρας (rue Pirouette) και στην οδό Μεγάλης Αλητείας (rue de la Grande Truanderie). Ιδιοκτήτρια της ταβέρνας είναι η θεια-Λυκοπάταινα (mame Hucheloup). Οσο για τις σερβιτόρες, τη Matelote και τη Gibelotte, εξελληνίζονται ως Κακαβιά και Στιφάδω (κατά το Μαλάμω), μιας και τα ονόματά τους παραπέμπουν («εν τη ευρυτάτη εννοία του όρου», προφανώς) σε συνταγή με θαλασσινά και σε κυνήγι αντίστοιχα.

Θα κλείσω με δυο τραγουδάκια που λέει ο Γαβριάς καθώς πηγαινοέρχεται:

«Je suis tombé par terre/c’est la faute à Voltaire/Le nez dans le ruisseau/c’est la faute à Rousseau», που γίνεται «Γλίστρησα κι ας είναι θέρος/φταίει εκείνος ο Βολταίρος/ένα ρούπι και μισό(!)/φταίει εκείνος ο Ρουσσώ». Αλλού πάλι, το «zi zi zi pour Passy» γίνεται «με κέφι, με χαρά, για τον Κοκκιναρά»(!), το «don don don pour Meudon» γίνεται «για την Καισαριανή, να δεις τι θα γενεί» (!!) και το «tin tin tin pour Pantin» γίνεται «ταρά, ταρά, τατά, Πατήσια ζηλευτά» (!!!). Το τερμάτισε ο άνθρωπος!

Η έμμηνος ρήση

Είναι τόσο έξυπνος ώστε δεν έχει καμιά φιλοδοξία.

Ο Τ.Σ. Ελιοτ για τον Βαλερύ.