Ο επίμονος ερευνητής της νεοελληνικής ιστορίας

Υπήρχε πάντοτε εκείνη η λεπτομέρεια στο εξώφυλλο της «Ιστορίας της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας», στην αναθεωρημένη έκδοση του 2018: «Η φωτογραφία απεικονίζει, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, τον ουράνιο θόλο όπως αυτός φαινόταν τη νύχτα που ακολούθησε τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου, στις 20 Οκτωβρίου 1827. Δείχνει τον ουρανό όπως τον είδαν, τη νύχτα εκείνη, γύρω από την Πύλο, όσοι είχαν επιζήσει, Ελληνες και μη, άμαχοι και μη – όσοι ήταν παρόντες εκείνη τη στιγμή στο Παίγνιο του Κόσμου, όπως θα έλεγε ο Κώστας Αξελός». Αυτά έγραφε ο Γιώργος Β. Δερτιλής στο εσώφυλλο με τη χαρακτηριστική φιλοσοφική απόχρωση που έδωσε σε πολλές σελίδες Ιστορίας πριν φύγει αδόκητα από τη ζωή, χθες στα Κύθηρα, σε ηλικία 84 ετών.

Αυτό δεν θέλουμε από τους ερευνητές της Ιστορίας; Να δημιουργούν τις «χρονομηχανές» για να μπορούμε να «επισκεπτόμαστε» το παρελθόν με μια αίσθηση σχετικής ασφάλειας. Οχι μόνο για να μάθουμε όσα έγιναν, αλλά για να κατανοήσουμε το γιατί έγιναν. Σε αυτόν τον άξονα κινήθηκε εν πολλοίς η διαδρομή του κορυφαίου ιστορικού, ο οποίος γεννήθηκε το 1939 στην Αθήνα, όπου σπούδασε Δημόσιο Δίκαιο και Οικονομικές Επιστήμες, και Πολιτική Θεωρία και Ιστορία στην Αγγλία. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, το 1978, διορίστηκε ειδικός επιστήμονας της Οικονομικής Ιστορίας στη Νομική Σχολή Αθηνών, της οποίας έγινε υφηγητής το 1980. Τρία χρόνια αργότερα εξελέγη τακτικός καθηγητής Κοινωνικής και Οικονομικής Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών της Νομικής Αθηνών, από το οποίο αποχώρησε το 2002 με τον τίτλο του ομότιμου καθηγητή. Το 2000 εξελέγη καθηγητής στην École des Hautes Études en Sciences Sociales, παραιτήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και έζησε στη Γαλλία, όπου του απονεμήθηκαν η γαλλική υπηκοότητα και το Παράσημο του Φοίνικα.

«Η ιστορία είναι ένα πρίσμα, ένας φακός, ένα κέντρο εστίασης, ένας τρόπος να φέρει κανείς μέσα στο οπτικό του πεδίο την κοινωνία την οποία παρατηρεί, έτσι όπως εξελίσσεται στον χρόνο» σημειώνει στην «Ιστορία της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας». «Αμέσως μετά, όμως, μπορεί και οφείλει να εστιάσει το βλέμμα του στους ανθρώπους και τη δράση τους, ατομική και συλλογική… Η επιλογή δεν είναι τυχαία, αντιστοιχεί σε πραγματικές ανάγκες της ιστορικής ερμηνείας. Το ελληνικό κράτος δημιουργείται το 1828 εκ του μηδενός· και αλλάζει ριζικά τη ζωή των ανθρώπων που το δημιούργησαν με τη φαντασία τους και με την επαναστατική τους πράξη. Τους επιβάλλει την αυθεντία και τη νομιμότητά του, τη βία και την εξουσία του…».

Οικονομία, «Λερναίο κράτος»
Εκτός από την ερμηνευτική πορεία του ελληνικού κράτους, στην εργογραφία του Γ. Δερτιλή βασική προβληματική συνιστά η «οικονομική ιστορία» της Ελλάδας (οι υλικές ανάγκες και οι «καταναγκασμοί της καθημερινότητας» όπως τους βίωναν οι πολίτες), η έννοια του «Λερναίου κράτους» -από το ομότιτλο βιβλίο -, όπου αναλύονται οι επτά μορφές της κρατικής εξουσίας που αντιστρατεύονται την εικόνα μιας στατικής έννοιας, αλλά και ο προβληματισμός για την καταχρηστική ερμηνεία της Ιστορίας μέσω των μύθων της. Ολα με ανοιχτό τον «διάλογο» του ιστορικού με την τέχνη και τη λογοτεχνία (ομολογημένη και συχνή αναφορά του ο Γιώργος Σεφέρης).

Στις 3 του περασμένου Νοεμβρίου η Ακαδημία Αθηνών εξέλεξε τον Γ. Δερτιλή ως τακτικό μέλος της, στην προκηρυχθείσα έδρα με τίτλο «Νεοελληνική Ιστορία (από τη σύσταση του ελληνικού κράτους ως τη σύγχρονη εποχή)» στην Τάξη των Γραμμάτων και Καλών Τεχνών.

Εδώ ξεχωρίζει προφανώς η δίτομη, άνω των 1.350 σελίδων, «Ιστορία του Ελληνικού Κράτους (1830-1920)», που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2004 από το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος. Εκτοτε δεν έπαψε να συμπληρώνεται και να αναθεωρείται φτάνοντας την 11η έκδοση το 2019. Αλλα έργα του: «Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, 1880-1909» (εκδόσεις Εξάντας, 1977), «Το “ζήτημα των τραπεζών”: οικονομική και πολιτική διαμάχη στην Ελλάδα του ΙΘ’ αιώνα» (Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1989),  «Ελληνική οικονομία (1830-1910) και βιομηχανική επανάσταση» (Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1984), «Θέματα νεοελληνικής ιστορίας 18ος-20ός αιώνας» (Εκδόσεις Σάκκουλα, 1991), το αυτοβιογραφικό «Συνειρμοί, μαρτυρίες, μυθιστορίες» (εκδόσεις Πόλις, 2013). Από τις εκδ. Ασίνη κυκλοφόρησε το 2021 ο τιμητικός τόμος «Ιστορία, μια καλή τέχνη», σε επιμέλεια των Π. Γ. Κιμουρτζή, Α. Β. Μανδυλαρά και Ν. Μπουμπάρη.