Προφητικός Χατζιδάκις

Σαν σήμερα, ακριβώς πριν από τριάντα χρόνια. Στις 22 Φεβρουαρίου 1993. Σε μία Ελλάδα που φαινόταν ότι είχε αφήσει πίσω της τις πολιτικές κόντρες και το «βρώμικο ’89» και έμπαινε σε μια νέα εποχή. Με ιδιωτική τηλεόραση, ΑΤΜ στις τράπεζες, μια πρωτοφανή έκρηξη του Τύπου, γνωστά διεθνή brands να κάνουν απόβαση καταναλωτισμού στην Ελλάδα και, γενικώς, να προσβλέπουμε σε ένα μέλλον που έμοιαζε χρωματιστό και απαστράπτον. Αυτό βέβαια ήταν η βιτρίνα. Το τι γινόταν από πίσω, στο κυρίως «μαγαζί», δεν το είχε αντιληφθεί ούτε ο καταστηματάρχης. Ετσι συμβαίνει συνήθως, άλλωστε δεν διακρίνονταν ακόμη τα σημάδια. Χρειάσθηκε να περάσουν αρκετά χρόνια για να καταρρεύσει και το «μαγαζί» και η βιτρίνα του.

Εκείνη την ημέρα λοιπόν, ο Μάνος Χατζιδάκις, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, διηύθυνε για τελευταία φορά την Ορχήστρα των Χρωμάτων που ο ίδιος είχε δημιουργήσει πριν από λίγα χρόνια. Δύο ημέρες μετά, έπαθε σοβαρό καρδιακό επεισόδιο και, από τότε, άρχισε να μετρά αντίστροφα έως τον θάνατό του, τον Ιούνιο του 1994. Η συναυλία, με έργα των Κουρτ Βάιλ, Φραντς Λιστ και Μπέλα Μπάρτοκ, ήταν, όπως έλεγε και ο τίτλος της, μια «Διαμαρτυρία κατά του νεοναζισμού». Διότι το «τέρας» είχε ήδη σηκώσει κεφάλι. Και είχε αρχίσει να ξερνά το δηλητήριό του. Ο «δεξιός» Χατζιδάκις ήταν από τους πρώτους που εντόπισαν τον κίνδυνο. Και τον περιέγραψε σε κείμενο του προγράμματος. Που μαζί με τον λόγο του για το ρεμπέτικο, τον Ιανουάριο του ’49 στη συναυλία στο «Θέατρο Τέχνης», θεωρώ ότι είναι οι πιο σημαντικές παρακαταθήκες του, πέραν, βεβαίως, των μουσικών.

Ξαναδιαβάζοντας σήμερα αυτό το κείμενο, διαπιστώνω τη διαχρονικότητά του. Και τα λόγια με τα οποία ο Χατζιδάκις σχολιάζει το παρελθόν είναι σαν να βλέπει το μέλλον, το δικό μας παρόν. Μπορώ να διακρίνω πολλές αναγωγές στα τωρινά μας, από την τοξικότητα στα σόσιαλ μίντια έως το πώς αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι τις σπουδές και την Παιδεία.

«Ο νεοναζισμός, ο φασισμός, ο ρατσισμός και κάθε αντικοινωνικό και αντιανθρώπινο φαινόμενο συμπεριφοράς» γράφει «δεν προέρχεται από ιδεολογία, δεν περιέχει ιδεολογία, δεν συνθέτει ιδεολογία. Είναι η μεγεθυμένη έκφραση – εκδήλωση του κτήνους που περιέχουμε μέσα μας […] Η μόνη αντιβίωση για την καταπολέμηση του κτήνους είναι η Παιδεία. Η αληθινή παιδεία και όχι η ανεύθυνη εκπαίδευση και η πληροφορία χωρίς κρίση και χωρίς ανήσυχη αμφισβητούμενη συμπερασματολογία. Αυτή η παιδεία που δεν εφησυχάζει ούτε δημιουργεί αυταρέσκεια στον σπουδάζοντα, αλλά πολλαπλασιάζει τα ερωτήματα και την ανασφάλεια […] Κι είναι φορές που το κτήνος πολλαπλασιαζόμενο κάτω από συγκυρίες και με τη μορφή «λαϊκών αιτημάτων και διεκδικήσεων» σχηματίζει φαινόμενα λοιμώδους νόσου που προσβάλλει μεγάλες ανθρώπινες μάζες και επιβάλλει θανατηφόρες επιδημίες».

Δεν είναι μεγάλο το κείμενο του Χατζιδάκι. Μικρότερο από κάτι σεντόνια – αναλύσεις που ανεβάζουν σήμερα διάφοροι στα σόσιαλ μίντια. Ο ίδιος λέει ότι δεν έχει «…τα εφόδια για μια θεωρητική ανάπτυξη, ούτε την κατάλληλη γλώσσα για τις απαιτήσεις του όλου θέματος». Πώς ακούγεται αυτό σήμερα, στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που, όπως έλεγε ο Ουμπέρτο Εκο το 2015 «…έδωσαν δικαίωμα λόγου σε λόχους ηλιθίων οι οποίοι προηγουμένως δεν μιλούσαν παρά σε μπαρ, μετά από ένα ποτήρι κρασί […] Εκεί κάποιος τους έκοβε την κουβέντα ενώ τώρα έχουν το ίδιο δικαίωμα να μιλούν όσο και ένα βραβείο Νομπέλ».

Για τη Δημουλά

Τρία χρόνια σήμερα χωρίς την Κική Δημουλά, τη σημαντικότερη ποιήτρια των καιρών που, όπως έχει πει η ίδια, έγραφε τα ποιήματά της όπως άλλες γυναίκες, αφού πλύνουν τα πιάτα, βάζουν στα χέρια τους κρέμα. Την ποιήτρια που ήρθα σε επαφή με τους στίχους της, τη μακρινή δεκαετία του 1980, σε μια μεθυσμένη βραδιά απαγγελίας στο μπαρ «Καρόλου Ντιλ». Που όταν τη γνώρισα προσωπικά και άρχισα να της μιλάω εκστασιασμένη για το έργο της, στα πέντε λεπτά μού είπε: «Ασ’ τα τώρα αυτά και πες μου τα ερωτικά σου». Και που όταν, σε κάποια γενέθλιά της τής είπα ότι οι ποιητές είναι πάντα νέοι, μου απάντησε: «Αηδίες. Ο χρόνος δεν συγκινείται από την ποίηση».