Αρθουρ Μίλερ (Γ΄)

Ο Αρθουρ Μίλερ, που ομολογούσε τις οφειλές του στην αρχαία τραγωδία, όντας ένας καθαρά πολιτικός συγγραφέας με εφόδια τα κηρύγματα του κοινωνικού ιδεολογήματος και του σοσιαλιστικού προσανατολισμού που, μετά τον πόλεμο, αντιμετώπισε τους γνωστούς διωγμούς του μακαρθισμού, προίκισε το παγκόσμιο θεατρολογικό πεδίο με έξοχα πολιτικά δράματα, με το περιεχόμενο που έχει ο όρος «πολιτικός» και στην αρχαία τραγωδία, στον Σαίξπηρ και στον Ιψεν.

Το 1992, στο Θέατρο Εξαρχείων, ο Τάκης Βουτέρης και η Αννίτα Δεκαβάλλα ανέβασαν το έργο του Μίλερ «Το τίμημα», με συμπρωταγωνιστές τον Γιάννη Κρανά και τον Μπάμπη Γιωτόπουλο. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στα «ΝΕΑ» με τίτλο «Μετά το τραύμα»: «Βλέποντας “Το τίμημα” του Αρθουρ Μίλερ, σκέφτεσαι πώς είναι δυνατόν σε μια εποχή όπως αυτή που διανύουμε, όπου το θέατρο περνά μία ακόμα κρίση, πώς έργα σαν αυτό, ώριμα, του μεγάλου αμερικανού κοινωνιστή συγγραφέα μπορούν να παραμένουν άπαιχτα στη χώρα μας, αφού έχουν γραφεί από το 1968.

Ο Μίλερ είναι ταπεινός μαθητής του θεάτρου ιδεών, ενός θεάτρου που έφτασε σε τεχνική τελειότητα με τον Ιψεν και αναδιπλώθηκε, κριτικά και συγγραφικά, με τον Μπέρναρντ Σο. Το έργο στον Ιψεν και τους οπαδούς του στηρίζεται πάνω σε μια μοναδική προβληματική θέση, υπηρετείται από σαφείς χαρακτήρες, καλπάζει ακάθεκτο προς τη λύση του μέσα σε έναν σκηνικό χώρο κυρίως και ιδίως μέσα σε μια συνέχεια χρονικά, χωρίς διακοπή και άλματα. Μέσα σε αυτό το πλέγμα τίθενται και λύονται τα μεγάλα προβλήματα, κυρίως τα ηθικά, που ξεφυτρώνουν μέσα στη βιομηχανική και χρηματιστηριακή κοινωνία, μια κοινωνία δυτική, καπιταλιστική, που οργανώνει τη δομή της γύρω από τον “άτρωτο” αστικό πυρήνα, την οικογένεια, η οποία πάλι θεμελιώνεται πάνω στους ηθικούς κανόνες της προτεσταντικής ηθικής, όπως το απέδειξε ο Μαξ Βέμπερ.

Ο Μίλερ είναι ο κυριότερος, στις μέρες μας, ανατόμος της αμερικανικής κοινωνίας, έχοντας πίσω του σειρά ακμαίων προγόνων, τον Ο’Νιλ, τον Οντέτς, τον Ράις, τον Ουάιλντερ, τη Χέλμαν, τον πρώτο (και συνοδοιπόρο) Τεν. Ουίλιαμς. Ο Μίλερ ανήκει ιδεολογικά στη γενιά της προεδρίας του Ρούζβελτ, στην προσπάθεια να ξεπεραστεί και να επουλωθεί το τραύμα του μεγάλου οικονομικού κραχ του 1929. Εκείνη η σεισμική, κατακλυσμική καταστροφή είχε λειτουργήσει σαν να ήταν η στιγμή της αλήθειας για το κατασκευασμένο με χιλιάδες ψευδαισθήσεις αμερικανικό όνειρο.

“Το τίμημα” είναι ένα ρέκβιεμ για τους κληρονόμους αυτής της τραυματικής εμπειρίας. Οι τέσσερις ήρωες του έργου είναι μια ευρέος φάσματος ανάπτυξη του κοινωνικού και ψυχογραφικού τυπολογίου που δημιούργησε η λύση εκείνη της συνεχείας της αμερικανικής κοινωνικής επιδερμίδας. Προϊόντα ενός υποκριτικού συμβιβασμού, προδομένοι ενός συστήματος που το θεώρησαν σωσίβιο και ήταν σκυλοπνίχτης και θύτες ταυτόχρονα σε έναν ανελέητο αγώνα για επιβίωση. Επιτυχημένοι ή αποτυχημένοι, οι ήρωες είναι θλιβερά ράκη, ανολοκλήρωτοι έφηβοι, ψευδορομαντικοί, αριβίστες, υστερικοί ηθικολόγοι, κυνικοί εκτιμητές αξιών και μεγαλείου, που κερδήθηκαν σε εποχές έπους και ξέφτισαν σε εποχές ιλαροτραγωδίας.

Ο Μίλερ στο “Τίμημα” έγραψε ευθύ θέατρο, κλασικό, χωρίς τερτίπια, χωρίς συμβολισμούς, χωρίς δασκαλίστικες κορόνες, αλλά και στέρεο ιδεολογικά, ισορροπημένο, με έξοχες δραματικές καμπύλες, με σαφήνεια στην ανάπτυξη των μοτίβων και των χαρακτήρων. Ο Βουτέρης δίδαξε ρόλους, το έργο δεν προσφέρεται για τίποτε άλλο. Χρειάζεται λεπτοδουλειά στην επαφή των ηθοποιών, στην εσωτερική σύλληψη των καταστάσεων, στην αβίαστη ροή των συγκρούσεων, στην ανάλυση των κινήτρων».

«Σπασμένο γυαλί»

Στην παλιά, εκλεκτή μου μαθήτρια Αννίτα Δεκαβάλλα οφείλουμε τη μετάφραση στο έξοχο έργο του Μίλερ «Σπασμένο γυαλί», που ανέβηκε και πάλι στο Θέατρο Εξαρχείων, όπου δίπλα στον Βουτέρη και τη Δεκαβάλλα εμφανιζόταν και ο Στάθης Λιβαθινός και άλλοι ηθοποιοί: «Μια έμμονη δραματουργική ιδέα που κατέχει τον Αρθουρ Μίλερ είναι ο τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε σε μια σύγχρονη θεατρική φόρμα να διοχετευθεί η δυναμική και ο καλπασμός που υπάρχει στο αρχαίο θέατρο. Ο Ευγένιος Ο’Νιλ το αποπειράθηκε αυτό, μεταποιώντας στον σύγχρονο κόσμο την αρχαία μυθοπλασία. Με “Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα” προσπάθησε να συλλάβει το τραγικό μέσα στην κοινωνία του καπιταλιστικού ανταγωνισμού και του υπαρξιακού άγχους. Ο Τ.Σ. Ελιοτ ακολούθησε πολλούς δρόμους, είτε καταφεύγοντας στη δομή του μεσαιωνικού μυστηρίου στο “Φονικό στην εκκλησιά”, αλλά με χορικά που μιμούνται τον Αισχύλο, είτε χρησιμοποιώντας το τυπικό βικτωριανό στυλ μετέγραψε την “Ορέστεια”, τον “Ιωνα” και τον “Οιδίποδα επί Κολωνώ” σε καθολικά ηθικολογικά και φιλοσοφικά ποιητικά δράματα. Ο Μίλερ εκκινεί από τον Ιψεν. Ο μεγάλος Νορβηγός πολλές φορές στη ρεαλιστική του περίοδο υπέταξε τη σύλληψή του στους λεγόμενους αριστοτελικούς κανόνες των τριών ενοτήτων. Ετσι, έγραψε έργα που πυκνώνουν τη δράση γύρω από ένα κρίσιμο και οριακό πρόβλημα των ηρώων του. Η γραφή αυτών των έργων απαιτεί μια πυρηνική δραματουργική ιδέα που να ενέχει τη δυνατότητα έκρηξης. Εμμονη ιδέα όλων των σύγχρονων συγγραφέων αυτής της τεχνικής είναι, βέβαια, ο “Οιδίπους Τύραννος”.

Στο τελευταίο έργο του, το “Σπασμένο γυαλί” (1994), ο Μίλερ επιλέγει έναν εκρηκτικό δραματουργικά “μύθο” και τον εκμεταλλεύεται τεχνικά κατά τρόπο εκρηκτικό. Το εξωτερικό στοιχείο του μύθου είναι το σύνδρομο του αντισημιτισμού, όπως επιδρά πάνω στους ίδιους τους Εβραίους. Πίσω, όμως, από την αφηγηματική επιφάνεια ανιχνεύεται το αιώνιο θέμα της ενοχής, της ευθύνης, της εξάρτησης, της τυραννικής επιβολής, των κοινωνικών και υπαρξιακών καταναγκασμών και των ποικίλων συμβολισμών της αιώνιας σχέσης θύματος – θύτη. Το μεγάλο μυστικό που καθιστά αξιοθέατο το έργο του Μίλερ είναι η “χημεία” που αναμειγνύει το ειδικό με το γενικό και τον ρεαλισμό με τον συμβολισμό. Μόνο ένας σπουδαίος μάστορας μπορεί να αφηγηθεί, όπως ο Μίλερ, ευθύγραμμα μια ιστορία με καθαρά αστυνομικό – ιατρικό ενδιαφέρον (η περίπτωση μιας υστερίας) και ταυτόχρονα να κάνει κάθετες τομές στα μεγάλα προβλήματα του ανθρώπου, πολιτικά, ηθικά, υπαρξιακά, ακόμη και αισθητικά, ερωτικά κ.λπ.

Ο Μίλερ, χωρίς να είναι δογματικός και δουλικός οπαδός, χρησιμοποιεί με σεβασμό και προσοχή την ψυχαναλυτική μέθοδο. Η τεχνική των έργων του, και του τελευταίου, είναι μια συνεχής και επίμονη κατάδυση στα κρυμμένα και απωθημένα κίνητρα και αίτια που ερμηνεύουν την ανθρώπινη ατομική συμπεριφορά. Πιστεύει πως δεν υπάρχουν σωτηριολογικές λύσεις. Κάθε άνθρωπος είναι μια ιδιαίτερη Σφίγγα και σε κάθε αίνιγμα αναλογεί και ένας άλλος Οιδίποδας, με την επισήμανση πως ο λύτης – Οιδίποδας είναι ένα ακόμη αίνιγμα. Με αυτό το τέχνασμα ο Μίλερ λύνει τα αινίγματα των ηρώων του, αλλά μεταθέτει την επόμενη ενοχή στον θεατή, τον οποίο καθιστά υπεύθυνο για την περαιτέρω αέναη αινιγματολογία. Από έναν άλλο δρόμο από αυτόν του Μπρεχτ ο Μίλερ αναζητεί από τον θεατή συνεργασία, αφύπνιση, συμμετοχή, καθιστώντας τη θεατρική πράξη ζωτικό κοινωνικό γεγονός».