Το πρώτο μιούζικαλ, η μουσική της Παξινού, οι κριτικές του Καραγάτση

Σε μια από τις πρώτες παραστάσεις για την αναβίωση του αττικού δράματος στο Εθνικό Θέατρο, στον «Οιδίποδα τύραννο» του 1933 σε σκηνοθεσία Κοσμά Πολίτη, η Κατίνα Παξινού ανέλαβε μαζί με τον πρωταγωνιστικό ρόλο να γράψει και τη μουσική, αξιοποιώντας τις κλασικές σπουδές της. Η απελευθέρωση από την ιταλογερμανική κατοχή εορτάστηκε σε ειδική παράσταση στις 26 Οκτωβρίου, ενώπιον του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου με τους Υμνους των τριών μεγάλων συμμαχικών δυνάμεων (Ηνωμένων Πολιτειών, Σοβιετικής Ενωσης και Αγγλίας) μαζί με τον αντίστοιχο ελληνικό και την ερμηνεία του γ’ στάσιμου από τη «Μήδεια» του Ευριπίδη. Η μουσική επένδυση του Ιάννη Ξενάκη στις «Ικέτιδες» του Αισχύλου το 1964 απέκτησε παγκόσμια απήχηση αφού ανέδειξε τις τάσεις της σύγχρονης μουσικής και τεχνολογίας. Ο Μάνος Λοΐζος τη σεζόν 1974-1975 στη Νέα Σκηνή έγραψε τη μουσική για το «Τρομπόνι» μιλώντας μέσα από τη σύνθεσή του για τη βία της Ελλάδας των συνταγματαρχών. Ο Γιώργος Κουμεντάκης στην πρώτη του συνεργασία το 1981 στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» έδωσε πρωτοποριακή λύση ως προς το ηχητικό αποτέλεσμα, με έμφαση στη μουσικότητα της φωνής. Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου στο «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας» το 1999 σε σκηνοθεσία Νίκου Χατζηπαπά έφτιαξε μια 30μελή ορχήστρα για να ερμηνεύσει ένα έργο εξ ολοκλήρου τραγουδιστό όπου ενώνονται διαφορετικά μουσική είδη με μιούζικαλ και όπερα.

Ξεχωριστές μουσικές στιγμές σαν τις παραπάνω από την καλλιτεχνική πορεία της πρώτης κρατικής σκηνής μέσα στα χρόνια ζωντανεύουν στις σελίδες του βιβλίου «Η ιστορία της μουσικής του Εθνικού Θεάτρου» του Νικόλαου Αθ. Μάμαλη που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Fagotto Books. Με αφορμή τους ήχους και τις μελωδίες που «έντυναν» τις παραστάσεις του θεάτρου από το 1932 έως το 2005, ο συγγραφέας εξετάζει την ένταξη της μουσικής στις σύγχρονες θεατρικές παραγωγές, τον προβληματισμό που καλλιεργήθηκε από σύγχρονους συνθέτες και τη συνεργασία τους με τους εκάστοτε σκηνοθέτες. Παράλληλα, υπογραμμίζει τη δυναμική του μουσικού παράγοντα στην πρόσληψη του αρχαίου δράματος. Ξεφυλλίζοντας τη μελέτη αυτή, ξεχωρίσαμε ενδιαφέρουσες ιστορίες από το ταξίδι του Εθνικού Θεάτρου από την Εθνική Μουσική Σχολή στην Πρωτοπορία.

Ο Σκαλκώτας για μια θέση πιάνου

Λίγους μήνες μετά την επίσημη λειτουργία του Εθνικού Θεάτρου και με τη στελέχωσή του να συνεχίζεται, ένας από τους μουσικούς που αιτήθηκαν να εργαστούν στην ορχήστρα του ήταν ο Νίκος Σκαλκώτας. Ο «μέγας Νίκος», όπως τον αποκαλούσε ο Μανώλης Σκουλούδης που συνεργαζόταν με το θέατρο, προσελήφθη στη θέση του πιανίστα, έπειτα από δική του μεσολάβηση, λύνοντας το θέμα του βιοπορισμού που τον απασχολούσε. Οπως αναφέρει ο Σκουλούδης στο αρχείο του, «το ότι το αναλόγιον του πρώτου βιολιού της ορχήστρας κατεχόταν ιεραρχικά από τον αείμνηστο Φρειδερίκο Βολωνίτη εμπόδιζε βέβαια την πρόσληψή του σ’ αυτή τη θέση. Να όμως που ο αιτών δεν ήταν μόνον έξοχος βιολονίστας αλλά και ένας δεξιοτέχνης του πιάνου. Ετσι με την προσθήκη για χάρη του στο συγκρότημα μιας παρτιτούρας πιάνου, ο μέγας Νίκος έμεινε κοντά μου σαν πιανίστας όλον τον καιρό της θητείας μου στο Εθνικό δυόμισι θεατρικές περιόδους 1932-1933, 1933-1934, 1934 – θάνατος του Πολίτη και ’35». Οπως σημειώνει ο Νικόλαος Μάμαλης, προκειμένου να δικαιολογείται η παρουσία του Σκαλκώτα στην ορχήστρα του θεάτρου, ο Σκουλούδης φρόντιζε να εντάσσει σε κάθε ενορχήστρωσή του μουσικά μέρη για πιάνο, ενώ παράλληλα συνεργαζόταν μαζί του και στις ίδιες τις ενορχηστρώσεις παράλληλα με την αντιγραφή μουσικών χειρογράφων για όργανα. Μάλιστα, ο επιπρόσθετος αυτός φόρτος εργασίας δημιούργησε στον Σκαλκώτα την εντύπωση ότι επιδείνωσε έτσι την κατάσταση της ήδη βεβαρημένης υγείας του.

«Αντιγόνη» το 1940

Οι παραμονές του ελληνοϊταλικού πολέμου (30/9/1940) βρήκαν το Εθνικό Θέατρο να ανεβάζει στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη, μουσική Γεωργίου Πονηρίδη και μουσική διεύθυνση Γεωργίου Λυκούδη. Η παράσταση απέκτησε ξαφνικά ιδιαίτερη βαρύτητα αφού στην πρεμιέρα έδωσαν το «παρών» ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς μαζί με τους πρέσβεις της Αγγλίας, Ιταλίας, Γερμανίας, Γιουγκοσλαβίας και Ουγγαρίας. Σε μια περίοδο που οι πολεμικές συγκρούσεις είχαν ήδη ξεκινήσει, το θεατρικό συμβάν πήρε διαστάσεις πολιτικές και διπλωματικές. Οπως παραθέτει ο Ν. Μάμαλης από την κριτική του Κωνσταντίνου Σπανούδη για την τεχνοτροπία του Πονηρίδη, «κινείται με όλην την άνεσιν της πολυτροπίας και όλων των δυνατών αισθητικών συνδυασμών, τους οποίους υπαγορεύει η εκλεπτυσμένη μουσική αισθητική του χωρίς να διαψεύδει τον εαυτόν του ούτε εις την ελληνικήν έμπνευσίν του, ούτε εις τον μετρημένον βυζαντινόν ανατολισμό του». Ακολουθώντας τη σκηνοθετική γραμμή που χαρακτηριζόταν από τη στροφή στην παράδοση, η μουσική του Πονηρίδη έδωσε έμφαση στα πνευστά και στα κρουστά για να αποδώσει τις μετρικές αξίες των πολυφωνικών φράσεων και έδεσε τους ήχους με τους ομαδικά εκφερόμενους συλλαβικούς τονισμούς των χορικών.

Καραγάτσης υπέρ Χατζιδάκι

Ο Μάνος Χατζιδάκις συνεργάστηκε για πρώτη φορά με το Εθνικό Θέατρο το 1951 όταν ανέλαβε να κάνει τη μουσική για την παράσταση «Αγία Ιωάννα» του Τζορτζ Μπέρναρντ Σο. Ωστόσο, η παραγωγή που έμελλε να αλλάξει την αντιμετώπιση της μουσικής σύνθεσης στην πρώτη κρατική σκηνή ήταν η «Μήδεια» που παρουσιάστηκε το 1956 στην Επίδαυρο σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή. Η συγκεκριμένη παράσταση έσπασε τους περιορισμούς του ακαδημαϊκού προφίλ που μέχρι τότε συνήθιζαν ν’ ακολουθούν οι συνεργάτες του Εθνικού και μετατόπισε τη μουσική αντίληψη του έργου. Οπως γράφει ο Νικόλαος Μάμαλης, «το κέντρο βάρους στη “Μήδεια” σύμφωνα με τον συνθέτη δεν εντοπίζεται στη βαρβαρική καταγωγή της αλλά κυρίως στο πάθος. Η μουσική είναι ιδιαίτερα προσεγμένη μια κι έλαβε υπόψη τη συνεργασία με την Παξινού και τις μουσικές της δεξιότητες. Ενδεικτική της νέας αντίληψης που διαπνέει τη σκηνική μουσική του αττικού δράματος είναι η τόλμη του συνθέτη να αποδίδει με τη συνοδεία της μουσικής όχι μόνο τα χορικά και την εισαγωγή αλλά και τις στιχομυθίες που εντείνουν τον δραματικό ρυθμό όπως η “κραυγή της Μήδειας” και το “κλάμα της Μήδειας”». Οι κριτικοί της εποχής στέκονται ιδιαίτερα στο μουσικό εγχείρημα του Χατζιδάκι αλλά δυσφορούν μπροστά στις τολμηρές παρεμβάσεις του. Εκείνος που υποστήριξε ένθερμα τη μουσική διαχείριση της «Μήδειας» ήταν ο Μ. Καραγάτσης, ο οποίος σύμφωνα με τον Μάμαλη «είχε τη διορατικότητα να αντιταχθεί στη μέχρι τότε αντιμετώπιση της “ελληνικότητας” σε συνδυασμό με το δημοτικό τραγούδι και να επισημάνει την αυθεντικότητα της μουσικής φωνής του Χατζιδάκι».

Οι τραγωδίες του λαού

Το 1962 η Κρατική Υπηρεσία Πληροφοριών εκδίδει εγκύκλιο η οποία αναφέρει: «Ο Μίκης Θεοδωράκης λόγω των αναρχικών του ιδεών απαγορεύεται να συνεργαστεί με τα παρακάτω κρατικά ιδρύματα: Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, Λυρική Σκηνή, Εθνικό Ιδρυμα Ραδιοφώνου και Βασιλικό Θέατρο». Αιτία αυτής της εξέλιξης, εκτός των αριστερών καταβολών του συνθέτη και η παγίωση ενός «εθνοπρεπούς» κράτους, ήταν η ηχηρή του δουλειά δύο χρόνια νωρίτερα στις «Φοίνισσες» σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή. Η πρώτη αυτή μελοποίηση αρχαίας τραγωδίας για τον Θεοδωράκη αποτέλεσε σημείο αναφοράς και έμπνευσης για τη μετέπειτα δημιουργική του πορεία. Σύμφωνα με τον Νικόλαο Μάμαλη, «ο διάσημος συνθέτης μέσα από την αρχαία τραγωδία επαληθεύει το ενδιαφέρον του για τη διάπλαση μιας σύγχρονης τραγωδίας στηριζόμενης στο λαϊκό τραγούδι. Εν κατακλείδι, αντί να αντλούνται τα σύμβολα από τη μυθολογία, ο Θεοδωράκης φρονεί ότι το θεματικό υλικό πρέπει να αναζητηθεί στην τραγωδία που έχει βιώσει ο ελληνικός λαός – ξένη κατοχή (1941-1944), εμφύλιο πόλεμο (1946-1949) – αλλά και στα κοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η σύγχρονη κοινωνία. Το “Τραγούδι του νεκρού αδερφού” (1960-1962) ανακαλεί μνήμες από τα Δεκεμβριανά και συνιστά πρόταση για τη δημιουργία μιας σύγχρονης λαϊκής τραγωδίας στα πρότυπα του Μπέρτολτ Μπρεχτ. Ο συνθέτης επιδιώκει μια μεταφορική προσαρμογή της αρχαίας τραγωδίας στη σύγχρονη εποχή, όπου το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι θα υποκαθιστά το χορικό».

Το πρώτο μιούζικαλ

Τη δεκαετία του 1970, μαζί με τους εκπρόσωπους της έντεχνης μουσικής (Τερζάκης, Θεοδωράκης, Χατζιδάκις, Μικρούτσικος, Χριστοδουλίδης), στο Εθνικό Θέατρο προσκαλούνται για συνεργασία και μουσικοί από το ελαφρύ ρεπερτόριο. Ενας από αυτούς ήταν ο Μίμης Πλέσσας, ο οποίος το 1975 έγραψε τις μελωδίες της παράστασης «Ο γενικός γραμματεύς» του Ηλία Καπετανάκη, μια «κωμωδία μετ’ ασμάτων» σε σκηνοθεσία Ντίνου Δημόπουλου. Ο Πλέσσας προσάρμοσε τις συνθέσεις του επιχειρώντας, όπως υπογραμμίζει ο Νικόλαος Μάμαλης, «να συμβιβάσει τις δύο όψεις της αφήγησης – την εναλλαγή πόλη και χωριό – με κατάλληλη μουσική, ανταποκρινόμενη σε διαφορετικά ακούσματα: η μουσική που αφορά την πόλη συνδέθηκε με ξενόφερτα πρότυπα, παραδόσεις και ρυθμούς του τέλους του 19ου αιώνα, ενώ η μουσική του χωριού με παραδοσιακά ρυθμικά και μελωδικά μοτίβα». Οι ήρωες ταυτίζονται με συγκεκριμένους ήχους από βαλς έως τσάμικο και καμπαρέ, κάτι που έχει αντίκτυπο και στα όργανα που επιστρατεύονται: από τρομπόνι και μαντολίνο έως κλαρίνο, βιολί και κουρδιστά ρολόγια εποχής. Για πολλούς η παράσταση αυτή χαρακτηρίστηκε ως το πρώτο μιούζικαλ που ανέβηκε στο Εθνικό, ενώ για τον Πλέσσα ήταν ένα εγχείρημα που ακροβατούσε ανάμεσα στην κομέντια ντελ άρτε και την όπερα μπούφα. Οι κριτικοί είδαν με καλό μάτι το όλο εγχείρημα, όμως η μετάδοση των τραγουδιών και της μουσικής της ορχήστρας από μεγάφωνα αποδοκιμάστηκε από τον Τύπο της εποχής.

100 χρόνια αθηναϊκή επιθεώρηση

Η συμπλήρωση ενός αιώνα ύπαρξης της αθηναϊκής επιθεώρησης εορτάστηκε από το Εθνικό Θέατρο με έναν ιδιότυπο μουσικοθεατρικό πειραματισμό: την παράσταση «Βίρα τις άγκυρες» (27/11/1997) σε κείμενα των Μιχάλη Ρέππα και Θανάση Παπαθανασίου με τη σκηνοθεσία να αναλαμβάνει ο Σταμάτης Φασουλής. Οπως θυμάται ο Νικόλας Μάμαλης, «σε ένα μουσικό απάνθισμα σύγχρονων και παλαιότερων ελαφρών τραγουδιών με πολιτικούς υπαινιγμούς, αντιπροσωπευτικών του είδους (Γιώργου Μουζάκη, Γιώργου Κατσαρού, Ζακ Ιακωβίδη, Μιχάλη Σουγιούλ, Κώστα Γιαννίδη, Γιώργου Παπαδάκη κ.ά.), το εγχείρημα αυτό παρουσιάστηκε με τη συμμετοχή πολυμελούς ορχήστρας σε διεύθυνση Ανακρέοντα Παπαγεωργίου. Ενδεικτικό της ευμενούς υποδοχής της παράστασης συνιστά η παρουσία και επιδοκιμασία του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλου και πολλών υπουργών της κυβέρνησης, όταν απευθυνόμενοι προς τον θίασο, που διέθετε 58 μέλη, συνεχάρησαν τους συντελεστές της παράστασης επί της σκηνής του Θεάτρου Κοτοπούλη για το ιδιάζον αυτό εγχείρημα».