Ιστορίες σε λευκό φόντο

1             Στην αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα το αντίθετο του λευκού ήταν το μαύρο, αλλά και το κόκκινο. Μέχρι την εξάπλωση της τυπογραφίας μάλιστα η απόλυτη αντίθεση ήταν το δεύτερο χρώμα. Υπάρχει ένα «Ατιτλο» του Μαρκ Ρόθκο από το 1969 όπου ένα άσπρο τετράγωνο εγκιβωτίζεται σε κόκκινο πλαίσιο.

2             Σύμφωνα με τη μυθολογία, λευκός ήταν ο ταύρος στον οποίο μεταμορφώθηκε ο Δίας για να απαγάγει την Ευρώπη και με αυτό το χρώμα απεικονίζεται στα αγγεία αλλά και στους περισσότερους πίνακες της δυτικής ζωγραφικής. Ειδικά για την αρχαιότητα η επιλογή του χρώματος από τους ιερείς των θεών συνδέεται με αναμνήσεις παλιότερων δοξασιών και θρησκειών που λάτρευαν την ωχρή Σελήνη. Λευκός φυσικά είναι ο κύκνος στον οποίο επίσης μεταμορφώνεται ο Δίας για να αποπλανήσει τη Λήδα, γυναίκα του Τυνδάρεω, από την οποία απέκτησε την Ελένη και τον Πολυδεύκη (ο Κάστωρ και η Κλυταιμνήστρα θεωρούνταν παιδιά του Τυνδάρεω).

3             Η εικόνα των αρχαίων λευκών αγαλμάτων – που στην πραγματικότητα ήταν πολύχρωμα – διαιωνίστηκε από τους Ρωμαίους, οι οποίοι απέφυγαν τα χρώματα των πρωτοτύπων. Πουθενά αλλού δεν είναι πιο έκδηλη αυτή η επιλογή από τον μύθο του Πυγμαλίωνα, ο οποίος ερωτεύεται το άγαλμα που έχει φιλοτεχνήσει, «άσπρο σαν χιόνι», όπως παραδίδεται από τον Οβίδιο.

4            Μετά το 1000 μ.Χ. το λευκό χρώμα επιλέγεται από τους ιερείς της Καθολικής Εκκλησίας για τις λειτουργίες των Χριστουγέννων και του Πάσχα, το μαύρο για τη Μεγάλη Παρασκευή, το κόκκινο για την Πεντηκοστή και τις γιορτές του Σταυρού.

5             Η Μεταρρύθμιση έδωσε σε ορισμένα χρώματα μια ηθικολογική διάσταση. Τα «ευγενή» ήταν το λευκό, το μαύρο και το γκρίζο, ενώ αυτά που όφειλαν να αποφεύγουν οι καλοί χριστιανοί ήταν το κόκκινο, το κίτρινο και το πράσινο. Εξ ου και στις εκκλησίες που έχτισαν οι καλβινιστές δεν υπήρχαν χρώματα, εικόνες ή διακόσμηση πέραν των λευκών τοίχων (ένα παράδειγμα μπορεί κανείς να δει στον πίνακα «Εσωτερικό της Εκκλησίας της Αγίας Αικατερίνης», περ. 1660, του Pieter Jansz Saenredam).

6             Είναι γνωστό ότι για να αποδώσει το περίφημο λευκό στους πίνακές του ο Βερμέερ χρησιμοποιούσε τον υδροκερουσίτη, μορφή λευκού μολύβδου. Η ουσία αυτή τον 17ο αιώνα περιείχε αντιμόνιο, χημικό στοιχείο που δεν περιέχει ο σύγχρονος κερουσίτης. Αυτή η έλλειψη ήταν που οδήγησε τους ειδικούς στο συμπέρασμα ότι οι πίνακες που ο ζωγράφος Βαν Μέεγκερεν (1889-1947) εμφάνισε και απέδωσε στον Βερμέερ ήταν δικές του πλαστογραφήσεις.

7             Ο τελευταίος πίνακας του Εντουαρντ Χόπερ, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, είναι οι «Δύο ηθοποιοί» (1966), οι οποίοι επάνω στη σκηνή φορούν λευκά κοστούμια. Ο αστικός θρύλος θέλει τις φιγούρες να αναπαριστούν τον ίδιο τον ζωγράφο και τη σύζυγό του. Τίποτε, ωστόσο, δεν τον επιβεβαιώνει.