Αποκαλύπτω, προστατεύω, συντηρώ, ερμηνεύω

Η επιστήμη της Αρχαιολογίας αδυνατεί να συνομιλήσει με ζώντα άτομα του παρελθόντος, μελετά απλώς τα υλικά κατάλοιπα και τα οστά των νεκρών επιχειρώντας να προσεγγίσει μέσα από αυτά και να κατανοήσει τους ανθρώπους – δημιουργούς των πολιτιστικών οριζόντων. Δεν υπάρχει δυστυχώς ούτε ζώσα μνήμη που να μας συνδέει απευθείας με το παρελθόν, εκτός από «μυθικές» πανάρχαιες παραδόσεις και έπη για θεϊκές επιφάνειες, απολεσθέντες παραδείσους, κατακλυσμούς και καταποντισμούς Ατλαντίδων, τιτανομαχίες και γιγαντομαχίες, πολέμους με θαυμαστές πράξεις, τερατοκτόνους και σοφούς ηγεμόνες. Απαιτείται απόλυτη αφοσίωση, επιμονή και εξειδίκευση στην κοπιώδη πορεία προς την «αποκάλυψη» των νοοτροπιών των υπαρκτών ανθρώπων του παρελθόντος, και οπωσδήποτε γνώση της ανασκαφικής τεχνικής και εφαρμογή στέρεης ερμηνευτικής μεθοδολογίας.

Αποκαλύπτω, προστατεύω, συντηρώ, ερμηνεύω, τέσσερα ρήματα, με τα οποία περιγράφεται συνοπτικά και ολοκληρωμένα η ουσία της διαδικασίας της σχετικής με την έρευνα του ανθρώπινου παρελθόντος, δηλαδή την αποκάλυψη με ανασκαφή των υλικών κατάλοιπων, την προστασία και τη συντήρησή τους ώστε να διατηρηθούν αναλλοίωτα εσαεί στο σύγχρονο περιβάλλον τους, και σε συνέχεια την ερμηνεία, μέσω της δημοσίευσης σε πραγματείες που απευθύνονται στο παγκόσμιο επιστημονικό φόρουμ, και τέλος την παρουσίασή τους στο ευρύ κοινό όχι μόνο μέσα από σύγχρονες μουσειακές εκθέσεις, αλλά με απλοποίηση και μετάδοση του πολιτιστικού αγαθού. Εχει γίνει συνείδηση ότι η έρευνα του παρελθόντος από το στάδιο της αποκάλυψης ως εκείνο της τελικής δημοσίευσης απαιτεί διεπιστημονική συνεργασία και μέθοδο. H ηρωική εποχή, όταν ένας αρχαιολόγος με έναν επιστάτη και πλήθος εργατών, ανέσκαπτε, όπως νόμιζε, και δημοσίευε μόνος έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί.

Tόσο η απόλυτη πίστη στις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών και της νέας μεθοδολογίας, όσο και η πλήρης απόρριψή τους και ο απόλυτος σκεπτικισμός βρίσκονται σε λάθος δρόμο. Η Αρχαιολογία έπαψε να υποτιμάται ως η «μαλακή» ανθρωπιστική  επιστήμη με την αδύναμη μεθοδολογία. Οι αρχαιολόγοι του σήμερα ως ιστορικά και κοινωνικά ευαισθητοποιημένοι ερευνητές θεραπεύουν μια Αρχαιολογία πλησιέστερη στις θετικές επιστήμες, μια Αρχαιολογία που υπογραμμίζει την κοινωνικο-πολιτική συνάφεια με το παρόν, θεωρεί όχι απλώς χρήσιμες αλλά απόλυτα αναγκαίες τις στενές σχέσεις με άλλες επιστήμες. Από την άλλη μεριά οι εκπρόσωποι των θετικών επιστημών έχουν στην πορεία ρίξει αρκετό νερό «στον άκρατο οίνο τους». Οι νόμοι της φύσης προσλαμβάνουν νέα σημασία, δεν πραγματεύονται βεβαιότητες αλλά δυνατότητες και πιθανότητες, επιβεβαιώνουν το γίγνεσθαι, θεωρούν τον χρόνο ως βασική διάσταση της ύπαρξης όχι μόνο το είναι. Ανθρώπινη δημιουργικότητα, καινοτομία και φαντασία είναι που μετρούν. Τι να τον κάνεις έναν κόσμο δεδομένο, ντετερμινιστικό, χωρίς νέους ορίζοντες, νέα ερωτήματα και δυνατότητες. Ο διαχωρισμός ανθρωπιστικών και θετικών επιστημών δεν είναι πλέον δεδομένος ούτε απόλυτος. Εχουν προσεγγίσει οι μεν τις δε, έχουν εμπλακεί η μία μέσα στην άλλη

Η Αρχαιολογία προχωρεί στην ανακάλυψη των κανόνων που διέπουν το αντικείμενό της, που είναι, όπως σημειώσαμε παραπάνω, η έρευνα των υλικών κατάλοιπων του ανθρώπου του παρελθόντος με στόχο την «ανακάλυψη του ίδιου του ανθρώπου δημιουργού του παρελθόντος. Για την κατανόηση του μοναδικού και ανεπανάληπτου αρχαιολογικού γεγονότος χρησιμοποιεί άλλωστε λέξεις-νοήματα, όπως άγαλμα, ναός, συνοικισμός, οχύρωση, ταφικό μνημείο ή και άλλες όπως στρώμα καταστροφής που δεν εκφράζουν μόνο το συγκεκριμένο σε χρόνο και τόπο γεγονός ή αντικείμενο, αλλά και πολλά άλλα μαζί με τις ίδιες βασικές ιδιότητες. Δέχεται δηλαδή την ύπαρξη κοινών χαρακτηριστικών που συνθέτουν την έννοια, την ιδέα του αρχαιολογικού γεγονότος ή αντικειμένου. Τέτοιου είδους αφαιρέσεις και γενικεύσεις σημασιολογικού τύπου είναι ουσιώδης προϋπόθεση για κάθε διαδικασία σκέψης και μορφή επικοινωνίας. Οι αρχαιολόγοι ξεπερνούν το στάδιο της περιγραφικής επιφανειακής παρουσίασης των πραγμάτων, διευκρινίζουν έννοιες, χρησιμοποιούν ειδικούς όρους, κάνουν τυπολογικές κατατάξεις, προχωρούν σε γενικεύσεις, διατυπώνουν θεωρίες και σπανιότερα νόμους με ευρύτερη ισχύ. Αυτή είναι η επαγωγική μεθοδολογία που οδηγεί σε τελικά συμπεράσματα με βάση το εμπειρικό υλικό, προχωρεί από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο.

Η αποκαλούμενη Νέα Αρχαιολογία που ξεκίνησε τη δεκαετία του ’60-’70 από αμερικανούς αρχαιολόγους και επιστημολόγους, σχετίζεται με μια νέα «επιστημονική» οπτική της Αρχαιολογίας, εγγύτερα ευρισκόμενη στις θετικές επιστήμες, αλλά και στον άνθρωπο του παρελθόντος, δημιουργό του πολιτισμού μέσα από ένα πλέγμα συμπεριφορών και παραδόσεων. Η νέα Αρχαιολογία, και τα παράγωγά της ως τις μέρες μας (για παράδειγμα η διαδικαστική αρχαιολογία), αφορά κυρίως το ερμηνευτικό σκέλος της αρχαιολογικής διαδικασίας και την εγκυρότητα των συμπερασμάτων μιας ανασκαφής, λόγω του υποκειμενικού στοιχείου που αναπόφευκτα υπεισέρχεται και της αδυναμίας να επαναληφθεί μια ελλιπώς τεκμηριωμένη ανασκαφική έρευνα, λόγω βεβιασμένης αφαίρεσης των επάλληλων στρωματογραφικών δεδομένων που εμπεριέχουν πολύτιμες πληροφορίες. Η νέα Αρχαιολογία βοήθησε, οπωσδήποτε τους αρχαιολόγους να ξεπεράσουμε την περίοδο της «παιδικής αθωότητας» και να κατανοήσουν τη σοβαρότητα της ορθής τήρησης της ανασκαφικής διαδικασίας και τις δυνατότητες που προσφέρουν τα νέα αποδεικτικά στοιχεία. Κατανόησαν επίσης ότι αυτό που προέχει στην ερμηνεία των δεδομένων μιας ανασκαφής είναι η λειτουργία του εγκεφάλου μας, κατασκευασμένου να ενεργεί επαγωγικά και απαγωγικά στην ερμηνεία των δεδομένων.

Οι ανήσυχοι μεσογειακοί νέοι ερευνητές των ανθρωπιστικών επιστημών της χώρας μας ζουν με τα μνημεία, έχουν υποχρέωση να αυτοσυγκεντρώνονται, να ανασκάπτουν μεθοδικά τα υλικά κατάλοιπα, να τα μελετούν και να τα δημοσιεύουν. Μια αδημοσίευτη ανασκαφική έρευνα, ακόμη και αν έχει διεξαχθεί μεθοδικά θεωρείται ως μηδέποτε γενόμενη. Δημοσιεύω άρα υπάρχω, με άλλα λόγια publish or perish! Η αρχαιολογία αποτελεί βίωμα, τα μνημεία βρίσκονται γύρω μας, ζουν στο παρόν, τα αγγίζουμε, τα προσεγγίζουμε συναισθηματικά.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής της ανασκαφής στη Μεσσήνη