Αμυνα, αποτροπή και τα διδάγματα του ουκρανικού πολέμου

Καθηγητής των Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Reader in International Security στο King’s College του Λονδίνου, ο Μάνος Καραγιάννης έχει ασχοληθεί διεξοδικά με το ζήτημα της αποτροπής. Τη μοναδική, κατά πολλούς, μέθοδο που μπορεί να εξασφαλίσει τη δυνατότητα της ειρήνης έναντι επεκτατικών αναθεωρητικών καθεστώτων, όπως αυτό που αντιμετωπίζει η Ουκρανία από τον περασμένο Φεβρουάριο, αλλά φυσικά και εκείνο που απειλεί διαρκώς και όλο και πιο έντονα την Ελλάδα και την Κύπρο: την Τουρκία. Πάντοτε, μα πολύ περισσότερο στα χρόνια του Ερντογάν, ειδικά δε σήμερα που κινδυνεύει πολύ σοβαρά να χάσει σε λίγους μήνες την εξουσία.

Αυτά τα δύο ζητήματα, ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία, αλλά και η όλο και πιο εκρηκτική επιθετικότητα της Τουρκίας έναντι της Ελλάδας, είναι ουσιαστικά εκείνα που πυροδότησαν τη συγγραφή αυτού του βιβλίου, την ώρα που ο πόλεμος στην Ευρώπη έχει γίνει πιο επίκαιρος από ποτέ μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου. Και, όπως ήδη αποδείχθηκε στον χρόνο που πέρασε, η σημερινή αλληλεξάρτηση των οικονομιών καθιστά τις επιπτώσεις του πολύ ευρύτερες από τον ίδιο τον τόπο της διεξαγωγής του. Οσον δε αφορά το ελληνοτουρκικό μέτωπο, εκεί δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η Ελλάδα οφείλει ανά πάσα στιγμή, ειδικά την τρέχουσα περίοδο, να βρίσκεται σε πλήρη ετοιμότητα αντίδρασης για το ενδεχόμενο πολεμικής πρόκλησης από την Τουρκία που έχει ανέλθει σήμερα σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Και αυτό σημαίνει πριν από κάθε τι άλλο, ότι πρέπει και να μπορεί και να θέλει και να πείθει ότι είναι αποφασισμένη να εφαρμόσει αποτρεπτική αμυντική πολιτική. Και ότι αν ακόμα αυτή δεν αποδειχθεί επαρκής να σταματήσει τον τουρκικό αναθεωρητισμό, δεν θα διστάσει να υπερασπιστεί ακαριαία με όλες τις δυνάμεις την εδαφική της ακεραιότητα και την κυριαρχία της. Δυνάμεις, που είναι απολύτως επαρκείς να της τα εξασφαλίσουν.

Ο πόλεμος στον 21ο αιώνα

Τα τέσσερα μέρη του βιβλίου εξετάζουν μία σειρά από πεδία, με πρώτο τις νέες μορφές που έχει λάβει ο πόλεμος στον 21ο αιώνα. Είναι εντυπωσιακό να δει κανείς πόση «πρόοδος» συντελείται στον τομέα αυτόν, αλλά, παράλληλα, και κάτι ακόμα που έγινε προς γενική έκπληξη φανερό στη ρωσική εισβολή: πόση επίδραση έχει στη στρατιωτική αποτελεσματικότητα ακόμα και μιας θεωρούμενης πανίσχυρης χώρας, η κακοδαιμονία του κρατικού μηχανισμού της και του φαύλου αντιδημοκρατικού κοινωνικού της συστήματος. Πάντως ο πόλεμος εξελίσσεται συνεχώς και ποικιλοτρόπως – και να σκεφτεί κανείς ότι υπήρχαν, μέχρι και πολύ πρόσφατα, ουκ ολίγοι που επέμεναν ότι ο πόλεμος είναι παρελθόν, είδος υπό εξαφάνιση και, ως εκ τούτου, και η Ελλάδα θα έπρεπε να εγκαταλείψει την αμυντική της προσπάθεια…

Στη συνέχεια, ο Καραγιάννης εξετάζει τις θεωρίες της αποτροπής, καταγράφοντας τους τύπους της, αλλά και, ως αποτέλεσμα των τεκταινομένων στην Ουκρανία, διατυπώνοντας τη θέση ότι εκεί γεννιέται ένα νέο «πέμπτο ρεύμα» αποτροπής. Ακολουθεί η κατόπτευση των δογμάτων άμυνας, όπου περιλαμβάνεται και ο αποσαφηνισμός της λίαν παρεξηγημένης σχέσης της άμυνας με την επίθεση. Πολλοί θεωρούν τα δύο «αντιθετικά», ενώ στην πραγματικότητα κάθε άλλο παρά είναι: μία αποτελεσματική άμυνα προϋποθέτει και επιβάλλει επιθετικές ενέργειες. Και πάλι αυτός ο εν εξελίξει πόλεμος που ξεκίνησε ο ρώσος δικτάτορας Πούτιν και ο οποίος έχει εξευτελίσει, προς γενική έκπληξη, τον πάλαι ποτέ προκαλούντα τον τρόμο ρωσικό στρατό, έχει ήδη διδάξει πολλά στον ένα χρόνο της διεξαγωγής του – και αυτό το βιβλίο είναι ασφαλώς από τα πρώτα του είδους που ενσωματώνουν πορίσματά του.

Η τελευταία ενότητα του βιβλίου πραγματεύεται το ελληνοτουρκικό ζήτημα. Τη φύση, την έκταση και την ένταση της τουρκικής απειλής από τη μία πλευρά και τις υφιστάμενες δυνατότητες της ελληνικής αποτροπής και άμυνας από την άλλη. Και, καταλήγοντας, οργανώνει ένα πλαίσιο πρότασης για την εξέλιξη της ελληνικής αποτροπής και άμυνας για το μέλλον με βάση την εξέλιξη όλων των παραπάνω.

Ο ρόλος της αποτροπής

Τη λέξη αποτροπή τη γνωρίζουν όλοι. Ομως την ουσία της έννοιας, και μάλιστα προσαρμοσμένη σε όλες τις τρέχουσες καταιγιστικές εξελίξεις ενός πολέμου με πρωτοφανή χαρακτηριστικά σε πλήθος επίπεδα και με άλλες τόσες διαψεύσεις βεβαιοτήτων, πιθανότατα όχι. Οπως ίσως δεν αντιλαμβάνονται επίσης σε βάθος την αδήριτη ανάγκη που υφίσταται για αυτήν, ειδικά σήμερα, που σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, που γίνονται κάθε ημέρα όλο πιο ισχυρές και επίμονες, ο ρόλος της αποτροπής μπορεί να αποβεί καθοριστικός για τη διατήρηση της ειρήνης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Και αυτό επειδή παρά τους διαρκείς λεονταρισμούς, η Τουρκία είναι σε θέση να γνωρίζει το πόσο επικίνδυνο μπορεί να αποβεί για την ίδια να αποτολμήσει μία σύγκρουση με την Ελλάδα, ειδικά σε ένα τόσο διαφορετικό διεθνές περιβάλλον απ’ ό,τι στο παρελθόν και, ακόμα περισσότερο, μετά από μία πολύ σημαντική διαδικασία αναβάθμισης της αμυντικής ικανότητας της χώρας που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.

Ομως, για την αποτροπή, δεν αρκούν αυτά, που είναι ασφαλώς προαπαιτούμενα: χρειάζεται κάτι ακόμα. Εξίσου, αν όχι περισσότερο σημαντικό. Η απόφαση της χώρας να μην επιτρέψει στους επιβουλείς να προχωρήσουν. Και αν είναι κάτι που δίδαξε η Ουκρανία είναι κυρίως αυτό: ότι η απόφαση είναι το πρώτο που απαιτείται για να απωθηθεί ένας εισβολέας. Επειδή όταν οι Ουκρανοί ξεκίνησαν την αντίστασή τους, δεν είχαν τίποτα στα χέρια τους. Η τεράστια καθοριστική ξένη βοήθεια που χωρίς αυτήν ασφαλώς ο πόλεμος θα είχε χαθεί, ήρθε πλέον αρκετά αργότερα. Στην πρώτη μοναχική απόφασή τους, που τότε έμοιαζε εντελώς μάταιη, βασίστηκαν όλα. Και, βεβαίως, από πλευράς ισχύος, το δίπολο Ρωσία – Ουκρανία, ουδεμία σύγκριση έχει με το δίπολο Τουρκία – Ελλάδα…