Ελληνική ανθρωπογεωγραφία

Δύο μεγάλοι έλληνες πεζογράφοι σημάδεψαν την εφηβεία μου σε δύσκολους καιρούς, και για τη χώρα και για τη γενιά μου και για τη ζωή μου και για την οικογένειά μου (με πατέρα φιλόλογο, εξόριστο και αργότερα κρυπτόμενο μακριά από την οικογένειά του, στην Αθήνα του 1947 – 49): ήταν ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και ο Δημοσθένης Βουτυράς. Η πινακοθήκη των «ηρώων» τους κάλυπτε ένα κοινωνικό φάσμα, από την ποιμενική και τη ναυτική ζωή του νησιού έως τα στενά της Πλάκας πριν γίνει τουριστική επίσκεψη, και από την άλλη το εργατικό προλεταριάτο, τα νυχτερινά άσυλα, τους ζητιάνους και τους παραπλανημένους άστεγους στις παρυφές της αρχαίας αγοράς.

Θα μπορούσε να αποτελεί κοινωνιολογική πτυχιακή μελέτη, ακόμη και διδακτορικό, η καταγραφή, τα ήθη, τα αδιέξοδα, τα τεχνάσματα της φτώχειας, το πεζοδρόμιο και τα λαϊκά συσσίτια, οι αρρώστιες των παριών, οι κηδείες των ανωνύμων που μαζεύονταν τα νεκρά, ξυλιασμένα τους σώματα δίπλα στις εξατμίσεις των υπονόμων. Παλιότερα είχα ασχοληθεί σε αυτές εδώ τις σελίδες με το αριστούργημα του Βουτυρά «Παραρλάμα», όπου ένας παρίας τρομοκρατεί μια μικρή κοινότητα, γράφοντας αυτή τη λέξη κρυφά τις νύχτες στους χώρους εργασίας και στα νοικοκυριά. Η λογοτεχνία αυτή έχει χαρακτηριστεί από την κριτική ως αλητογραφία και έχει καταθέσει στην παγκόσμια λογοτεχνία αριστουργήματα, όπως εξάλλου και στο σινεμά, κυρίως με τις μικρού μήκους ταινίες του Τσάπλιν με τα νυχτερινά άσυλα και τους αλήτες κάτω από τις γέφυρες της Νέας Υόρκης.

Παλαιότερα μας είχε, όπως είχα γράψει, διαμορφώσει κοινωνικά και αισθητικά η «Πείνα» του Κνουτ Χάμσουν και τα πρώτα κείμενα του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου και βέβαια, καίρια, όλη η πεζογραφία του Μ. Καραγάτση, κυρίως με το ημιτελές «10». Τα μυθιστορήματα των Νοτιοαμερικανών και Μεσοαμερικανών συγγραφέων με τις φαβέλλες, ακόμη και οι γειτονιές, σχεδόν οι ταμπουρωμένες με τους νέγρους στη Νέα Υόρκη, αποτελούν μια ξεχωριστή λογοτεχνική παράδοση και στο ύφος και στη γλώσσα και στο τυπολόγιο των «ηρώων».

Στα πρώτα μας μεταπολεμικά χρόνια μας στοίχειωσαν τα κείμενα για τους παρίες του αμερικανικού προλεταριάτου του Στάινμπεκ («Τορτίλα φλατ», «Τα σταφύλια της οργής») και του Φώκνερ. Ομως έχει διαπιστωθεί από την κριτική πως η αμερικάνικη αλητογραφία οφείλει σχεδόν τα πάντα στον Ντοστογιέφσκι και τον Τολστόι και στο θέατρο του Γκόγκολ και, κυρίως στην, επίσης αλητογραφία, του Γκόρκι. Εχω ξαναγράψει γι΄ αυτά. Με τον καιρό, όμως, και με τις ανατρεπτικές αναστατώσεις μετά τον δεύτερο μεγάλο πόλεμο, την ατομική βόμβα, τις στρατιές παγκοσμίως των ανέργων που άλλαζαν χώρα για μια φέτα ψωμί, με τη διαίρεση των δύο κόσμων, με έρεισμα και καθοδήγηση θεωρίες και κείμενα για τις κοινωνικές ρίζες των διαφορών, η λογοτεχνία, με σύμμαχο πλέον, εκτός από την κοινωνιολογία, την ψυχολογία, του ατόμου ή των μαζών, αλλά υφολογικό οπλισμό ακόμη και τον νατουραλισμό, και συχνά και την ψυχανάλυση, κατέβηκε στα βάθη της ανθρώπινης ζωής και κατέγραψε ψυχώσεις, σύνδρομα, αντιδράσεις βίας ή καλύψεις υποκρισίας και αυτές οι κοινωνικές και ατομικές αντιδράσεις αποτυπώθηκαν σε έξοχα κείμενα. Αναφέρω ενδεικτικά και τα έργα του Ιονέσκο, αλλά κυρίως τα αριστουργήματα του Μπέκετ, όπου το παγκόσμιο μεταπολεμικό αδιέξοδο πήρε τη μορφή μιας αναμονής ενός αόρατου Γκοντό και συνάμα μιας αμηχανίας χωρίς στόχο και νόημα.

Στη χώρα μας πρώτη η ποίηση, πριν απ’ την πεζογραφία και το δοκίμιο, κατέγραψαν και το υπαρξιακό και το ιδεολογικό και το ηθικό αδιέξοδο. Από τον Παπατσώνη και τον Σεφέρη στον Αναγνωστάκη και τη γενιά των ποιητών μετά τον πόλεμο, κατά τον Εμφύλιο και την άναρχη μεταπολίτευση των «δόσεων» και την ερημιά των χώρων εργασίας λόγω της μετανάστευσης των νέων, και από την άλλη τα νησιά της εξορίας, η λογοτεχνία ασχολήθηκε με τα προσωπικά αδιέξοδα, τους κοινωνικούς αποκλεισμούς και την ελπίδα μιας άλλης συνθήκης βίου που, όσο περνούσε καιρός, έπαιρνε τη μορφή ουτοπίας. Και σαν να μην έφτανε η παγκόσμια συγκυρία στον έρμο τούτο τόπο, μετά τα νησιά της εξορίας και την αφαίμαξη της μετανάστευσης νέων και με κυρίαρχο το δόγμα της «αρπαχτής», αριβάρισε και η δικτατορία των συνταγματαρχών. Την εποχή που είχε αρχίσει να φαίνεται ένα φωτάκι στον ορίζοντα. Αναφέρομαι στην παρουσία στο θέατρο της γενιάς του Καμπανέλλη, στη ζωγραφική η επανάσταση του Φασιανού και στο σινεμά του Γρηγορίου, του Αγγελόπουλου, του Βούλγαρη κ.ά.

Για τους παροικούντες τη λογοτεχνική μας Ιερουσαλήμ υπάρχει μια υπόγεια παράδοση που, δυστυχώς, δεν έχει ερευνήσει η κριτική. Ετσι έργα σαν αυτά που σήμερα προσπαθώ να συστήσω αποτελούν μια συνέχεια και συνάμα μια κορύφωση και στη θεματική τους και στο ύφος και στη φιλοσοφία της ιστορικής εποχής που αναφέρονται. Πρόκειται για δύο πολυσέλιδους τόμους με διηγήματα του Γιάννη Ευσταθιάδη. Εχω και παλιότερα γράψει για την ξεχωριστή παρουσία του Ευσταθιάδη στα ελληνικά γράμματα. Τώρα, όμως, με τη συγκέντρωση σε δύο τόμους (περίπου 1.200 σελίδες) των διηγημάτων του και των μικρών πεζών του βρισκόμαστε ενώπιον ενός καταπληκτικού υλικού, όπου δεν ξέρει κανείς τι να πρωτοθαυμάσει, το ανεξάντλητο υλικό του κοινωνικού πολτού που εξετάζεται ή το καίριο, ευθύ, τολμηρό στην ακρίβεια ύφος και μια γλώσσα που αναδεικνύει τις βαθιές της ρίζες σε μια λογοτεχνική παράδοση περίπου δύο αιώνων.

Θα συνιστούσα, όσοι μπορούν στις μέρες να απλώνουν το χέρι σε μια βιβλιοθήκη, να αποπειραθούν να διαβάσουν τα διηγήματα του Ευσταθιάδη, παράλληλα με τον Βιζυηνό, τον Παπαδιαμάντη, τον Βουτυρά, τον Καραγάτση. Δεν έχει κανένα φόβο με τη σύγκριση ο Ευσταθιάδης, από την άλλη έχει την τιμή να συνεχίζει μια εξαίσια λογοτεχνική παράδοση που συνεχώς ανανεώνει το αντικείμενο της κοινωνικής συγκυρίας, χωρίς να δημιουργήσει χάσματα στο συνεχές του κοινωνικού ιστού. Εξάλλου τα κείμενα της ελληνικής διαχρονίας, τουλάχιστον στο διήγημα, έχουν ως ήρωες κυρίως αντιήρωες, καθημερινούς διπλανούς ανθρώπους, γείτονες, συναδέλφους, πελάτες και καταναλωτές, αυτούς που συναντά κανείς στις ουρές της λαϊκής, στα κέντρα εμβολιασμού, στους προθαλάμους των εξωτερικών ιατρείων, στα λαϊκά σινεμά και στις λαϊκές απογευματινές επιθεωρησιακών θιάσων ή θιάσων τηλεοπτικών αστέρων. Προσοχή, δεν κάνω αρνητικές αναφορές. Μεγάλωσα με τα μπουλούκια και τους οφείλω θεμελιώδη κριτήρια αυθεντικότητας και αλήθειας.

Είναι πραγματικό κατόρθωμα να διαβάζεις πάνω από τριακόσια περίπου κείμενα και να μη βρίσκεις ούτε ένα αδιάφορο, περιττό, κοινόχρηστο. Ο Ευσταθιάδης έχει στόχο ζωής, χτυπάει στο κέντρο και τα βέλη του είναι και ευθύβολα και έξυπνα, βρίσκουν δρόμο πρόσφορο και συχνά παρθένο, χωρίς έως τώρα να έχουν προκαλέσει την προσοχή άλλων στοχαστών, κριτικών και δασκάλων. Ως εκ τούτου τα κείμενα του Ευσταθιάδη λειτουργούν ως ύλη ενός δημόσιου ανοιχτού σχολείου, χωρίς ο δάσκαλος να καπελώνει τη διδασκαλία. Είναι εκεί που προτείνει γωνίες λήψεων και ελευθερία αποστάσεως.

Αλήθεια, αυτά τα έξοχα τεκμήρια εμπειρίας και έγνοιας θα γίνουν υποχρεωτική ύλη στις πανεπιστημιακές δημοσιογραφικές σχολές; Τα δέκα βιβλία του Ευσταθιάδη έγιναν δύο ήπειροι ανθρωπογεωγραφίας. Ανακαλύψτε τους!