«Ο συγγραφέας {LF}βρίσκεται σε σύγκρουση με την κοινωνία»

Σε καμία φράση, σ’ εκείνη τη συζήτηση των δύο συγγραφέων της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας, τον Σεπτέμβριο του 1967 στη Λίμα, δεν  εμφανίζεται ο όρος «μαγικός ρεαλισμός», όσο και αν τον αναζητά ο αναγνώστης. Το αναφέρει στον πρόλογο του βιβλίου «Δύο μοναξιές» (μτφ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο αναμένεται από τις εκδόσεις Ψυχογιός στις 26 του μήνα, ο κολομβιανός ομότεχνός τους Χουάν Γκαρμπριέλ Βάσκες. Οι νεαροί τότε Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες και Μάριο Βάργας Γιόσα συζήτησαν, ωστόσο, για το λατινοαμερικανικό μυθιστόρημα, την Ιστορία, την ίδια τη ζωή που τρέφει τη λογοτεχνία. Ο πρώτος είχε ήδη πουλήσει χιλιάδες αντίτυπα από το μυθιστόρημα «Εκατό χρόνια μοναξιά». Ο δεύτερος έχει μόλις τιμηθεί με το Βραβείο Rómulo Gallegos για το «Πράσινο σπίτι». Δύο φερέλπιδες που ξεκινούσαν τη σταδιοδρομία τους χωρίς να ξέρουν την κατάληξη. Δύο ασύμβατες σε πρώτη ανάγνωση ιδιοσυγκρασίες, δύο διαφορετικοί τρόποι αφήγησης. Στην έκδοση, από όπου προδημοσιεύουμε εκτενή αποσπάσματα με την άδεια του εκδοτικού οίκου, περιλαμβάνονται επίσης κείμενα των: Λουίς Ροδρίγκες Παστόρ, Χοσέ Μιγκέλ Οβιέδο, Αμπελάρδο Σάντσες Λεόν και Ρικάρδο Γκονσάλες Βιχίλ, οι οποίοι ήταν μάρτυρες του διαλόγου, καθώς και δύο συνεντεύξεις με τον κολομβιανό συγγραφέα, σπάνιες φωτογραφίες και μια αποτίμηση της ζωής και του έργου του Μάρκες από τον Βάργας Γιόσα.

Δ.Δ.

Μάριο Βάργας Γιόσα

Στους συγγραφείς συμβαίνει κάτι που μου φαίνεται πως δε συμβαίνει ποτέ ούτε στους μηχανικούς ούτε στους αρχιτέκτονες. Πολλές φορές ο κόσμος αναρωτιέται σε τι χρησιμεύουν. Ο κόσμος ξέρει σε τι χρησιμεύει ένας αρχιτέκτονας, σε τι χρησιμεύει ένας μηχανικός, σε τι χρησιμεύει ένας γιατρός· όταν όμως πρόκειται για συγγραφέα, ο κόσμος εκδηλώνει αμφιβολίες. Ακόμα και όσοι σκέφτονται πως χρησιμεύει σε κάτι δεν ξέρουν ακριβώς σε τι. Η πρώτη ερώτηση που θέλω να κάνω στον Γκαμπριέλ είναι ακριβώς αυτή: να σας ξεκαθαρίσει το ζήτημα και να μου το ξεκαθαρίσει κι εμένα, διότι κι εγώ έχω τις αμφιβολίες μου σχετικά. Σε τι νομίζεις ότι χρησιμεύεις εσύ ως συγγραφέας;

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Εγώ έχω την εντύπωση πως άρχισα να είμαι συγγραφέας όταν κατάλαβα πως δεν έκανα για τίποτα. Ο πατέρας μου είχε ένα φαρμακείο και ασφαλώς ήθελε να γίνω κι εγώ φαρμακοποιός για να τον διαδεχτώ. Εγώ είχα μια εντελώς διαφορετική κλίση: Ήθελα να γίνω δικηγόρος. Και ήθελα να γίνω δικηγόρος γιατί στις ταινίες οι δικηγόροι έπαιρναν τα χειροκροτήματα στα δικαστήρια υπερασπιζόμενοι χαμένες υποθέσεις. Ωστόσο, στο πανεπιστήμιο πλέον, με όλες τις δυσκολίες που πέρασα για να σπουδάσω, ανακάλυψα ότι ούτε για δικηγόρος έκανα. Άρχισα να γράφω τα πρώτα μου διηγήματα και, εκείνη τη στιγμή, ειλικρινά δεν είχα καμία αίσθηση της χρησιμότητας της γραφής. Στην αρχή μού άρεσε να γράφω γιατί δημοσίευαν τα κείμενά μου και ανακάλυψα αυτό που δήλωσα πολλές φορές μετά και που είναι στο μεγάλο του μέρος αλήθεια: Γράφω για να με αγαπάνε οι φίλοι μου περισσότερο. Ύστερα όμως, αναλύοντας τη δουλειά του συγγραφέα και αναλύοντας τις δουλειές άλλων συγγραφέων, σκέφτομαι πως οπωσδήποτε η λογοτεχνία, πάνω απ’ όλα το μυθιστόρημα, επιτελεί κάποια λειτουργία. Τώρα, δεν ξέρω αν δυστυχώς ή ευτυχώς, πιστεύω πως είναι μια ανατρεπτική λειτουργία, έτσι δεν είναι; Με την έννοια πως δε γνωρίζω καλή λογοτεχνία που να χρησιμεύει για να εξυμνήσει κατεστημένες αξίες. Πάντα, στην καλή λογοτεχνία, εντοπίζω την τάση να καταστραφεί το κατεστημένο, το ήδη επιβεβλημένο, και τη συμβολή στη δημιουργία καινούργιων τρόπων ζωής, καινούργιων κοινωνιών· να καλυτερεύσει εντέλει η ζωή των ανθρώπων. Μου είναι λιγάκι δύσκολο να το εξηγήσω, επειδή, στην πραγματικότητα, εγώ λειτουργώ πολύ λίγο θεωρητικά. Δηλαδή, δεν ξέρω καλά καλά γιατί συμβαίνουν αυτά τα πράγματα. Τώρα, το βέβαιο είναι πως το γεγονός της γραφής υπακούει σε μια πιεστική τάση· εκείνος που ρέπει προς τη συγγραφή πρέπει να γράψει αφού μονάχα έτσι καταφέρνει να διώξει τους πονοκεφάλους του και τη δυσπεψία του.

Μάριο Βάργας Γιόσα

Δηλαδή σκέφτεσαι πως η λογοτεχνία είναι μια δραστηριότητα που, με κοινωνικούς όρους, είναι εξόχως ανατρεπτική. Τώρα, θα ήταν ενδιαφέρον να μας έλεγες αν πιστεύεις πως αυτή η ανατρεπτική δύναμη της λογοτεχνίας, αυτός ο αντικομφορμισμός που επεκτείνει τη λογοτεχνία στον κοινωνικό χώρο μπορεί να είναι κατά κάποιον τρόπο προβλέψιμος ή υπολογισμένος από τον συγγραφέα· δηλαδή, αν ο συγγραφέας, τη στιγμή που συλλαμβάνει ένα διήγημα ή ένα μυθιστόρημα, με κάποιον τρόπο μπορεί να προβλέψει τις στασιαστικές, υπονομευτικές συνέπειες που θα έχει το βιβλίο του όταν φτάσει στους αναγνώστες.

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Νομίζω πως αν είναι προβλέψιμο, πως αν η δύναμη είναι ηθελημένη, η υπονομευτική δύναμη του βιβλίου που γράφεται, από τη στιγμή εκείνη το βιβλίο είναι ήδη κακό. Πριν όμως θέλω να πω αυτό: Όταν εδώ λέμε συγγραφέας, όταν λέμε λογοτεχνία, αναφερόμαστε στον μυθιστοριογράφο και στο μυθιστόρημα, διότι αλλιώς μπορεί να υπάρξουν παρερμηνείες· στην πραγματικότητα, μιλάω για τον μυθιστοριογράφο και το μυθιστόρημα. Πιστεύω πως ο συγγραφέας βρίσκεται πάντα σε σύγκρουση με την κοινωνία· κι ακόμα περισσότερο, έχω την εντύπωση πως κάτι γράφεται ως ένας τρόπος να λυθεί αυτή η προσωπική σύγκρουση του συγγραφέα με το μέσο του. Όταν εγώ κάθομαι να γράψω ένα βιβλίο, είναι επειδή με ενδιαφέρει να διηγηθώ μια καλή ιστορία. Μια ιστορία που θα μου αρέσει. Αυτό που συμβαίνει είναι πως κι εγώ επίσης έχω μια ιδεολογική συγκρότηση· νομίζω πως κάθε συγγραφέας, κάθε ειλικρινής τη στιγμή που διηγείται μια ιστορία συγγραφέας, είτε είναι η Κοκκινοσκουφίτσα είτε μια ιστορία με αντάρτες, για να πιάσουμε τα δυο άκρα· αν ο συγγραφέας, επαναλαμβάνω, έχει μια σταθερή ιδεολογική στάση, αυτή η ιδεολογική στάση θα φανεί στην ιστορία του, δηλαδή θα τροφοδοτήσει την ιστορία του και είναι από εκείνη τη στιγμή και μετά που αυτή η ιστορία μπορεί να αποκτήσει την ανατρεπτική δύναμη για την οποία μιλάω. Δεν πιστεύω πως είναι ηθελημένη, είναι όμως οπωσδήποτε αναπόφευκτη.

Μάριο Βάργας Γιόσα

Τότε λοιπόν, σ’ αυτή την περίπτωση, ο καθαρά ορθολογικός παράγοντας, θα λέγαμε, δεν είναι ο επικρατέστερος στη λογοτεχνική δημιουργία. Ποιοι άλλοι παράγοντες είναι επικρατέστεροι, ποια στοιχεία καθορίζουν την ποιότητα του λογοτεχνικού έργου;

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Εμένα το μοναδικό που μ’ ενδιαφέρει τη στιγμή που γράφω μια ιστορία είναι αν η ιδέα αυτής της ιστορίας μπορεί να αρέσει στον αναγνώστη κι εγώ να είμαι απολύτως σύμφωνος μ’ αυτή την ιστορία. Δε θα μπορούσα να γράψω μια ιστορία που να μην είναι αποκλειστικά βασισμένη σε προσωπικές εμπειρίες. Τώρα μάλιστα ετοιμάζω την ιστορία ενός φανταστικού δικτάτορα, την ιστορία ενός δικτάτορα δηλαδή που υποτίθεται πως είναι Λατινοαμερικάνος, φαίνεται στην ατμόσφαιρα. Αυτός ο δικτάτορας, που είναι 182 ετών, που βρίσκεται τόσο καιρό στην εξουσία που δε θυμάται πλέον πότε την απέκτησε, που έχει τόση εξουσία ώστε δε χρειάζεται πλέον να κυβερνά, είναι απολύτως μόνος σε ένα τεράστιο παλάτι, στα σαλόνια του οποίου σουλατσάρουν αγελάδες και τρώνε τα πορτρέτα, τις σπουδαίες ελαιογραφίες των αρχιεπισκόπων κτλ. Οπότε, το παράξενο είναι πως με κάποιον τρόπο αυτή η ιστορία είναι βασισμένη σε προσωπικές εμπειρίες. Δηλαδή, είναι ποιητική επεξεργασία δικών μου προσωπικών εμπειριών, που μου χρησιμεύουν για να εκφράσω αυτό που θέλω σ’ αυτή την περίπτωση, που είναι η απέραντη μοναξιά της εξουσίας· και νομίζω πως για να εκφραστεί η μοναξιά της εξουσίας δεν υπάρχει καλύτερο αρχέτυπο απ’ αυτό του Λατινοαμερικάνου δικτάτορα, του μεγάλου μυθολογικού τέρατος της ιστορίας μας.

«Μοναξιά, {LF}το βαθύ υλικό των βιβλίων»

Μάριο Βάργας Γιόσα

Αλλάζοντας απότομα επίπεδο, θα ήθελα να σου κάνω μια πιο προσωπική ερώτηση, επειδή μιλώντας για μοναξιά θυμήθηκα πως είναι ένα σταθερό θέμα σε όλα σου τα βιβλία· το τελευταίο μάλιστα έχει τίτλο Εκατό χρόνια μοναξιά και είναι παράξενο, γιατί τα βιβλία σου είναι πάντα πυκνοκατοικημένα ή υπάρχει συνωστισμός, είναι γεμάτα ανθρώπους· ωστόσο είναι βιβλία των οποίων το βαθύ υλικό είναι, κατά κάποιον τρόπο, η μοναξιά. Σε πολλές συνεντεύξεις έχω παρατηρήσει πως αναφέρεσαι πάντα σε έναν συγγενή σου που σου διηγήθηκε πολλές ιστορίες όταν ήσουν παιδί. Επιπλέον, θυμάμαι μια συνέντευξη όπου έλεγες πως ο θάνατος αυτού του συγγενή, όταν ήσουν οκτώ χρόνων, ήταν το τελευταίο σημαντικό συμβάν της ζωής σου. Ίσως λοιπόν θα ήταν ενδιαφέρον να μας έλεγες σε ποιο μέτρο αυτό το πρόσωπο μπόρεσε να χρησιμεύσει ως ερέθισμα, μπόρεσε να δώσει υλικό για τα βιβλία σου. Ποιο είναι αυτό το πρόσωπο, κατ’ αρχάς;

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Θα κάνω μια παρέκβαση πριν φτάσω στην απάντηση. Στην πραγματικότητα, δε γνωρίζω κανέναν που σε κάποιο βαθμό να μη νιώθει μόνος. Αυτό είναι το νόημα της μοναξιάς που μ’ ενδιαφέρει εμένα. Φοβάμαι πως είναι μεταφυσικό, αντιδραστικό και μοιάζει εντελώς αντίθετο απ’ αυτό που είμαι, αυτό που εγώ θέλω να είμαι στην πραγματικότητα, αλλά θεωρώ πως ο άνθρωπος είναι απολύτως μόνος.

Μάριο Βάργας Γιόσα

Πιστεύεις πως είναι χαρακτηριστικό του ανθρώπου;

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Πιστεύω πως είναι ουσιώδες στοιχείο της ανθρώπινης φύσης.

Μάριο Βάργας Γιόσα

Η ερώτησή μου όμως είχε να κάνει μ’ αυτό: Διάβασα μια θέση, σε ένα μακροσκελές δοκίμιο που δημοσίευσε ένα περιοδικό στο Παρίσι για τα βιβλία σου, πως αυτή η μοναξιά, το βασικό περιεχόμενο του Εκατό χρόνια μοναξιά και των προηγούμενων βιβλίων σου, είναι το χαρακτηριστικό του Λατινοαμερικάνου, αφού αντιπροσωπεύει τη βαθιά κοινωνική αποξένωση του ανθρώπου της Λατινικής Αμερικής, την έλλειψη επικοινωνίας που υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους, το γεγονός πως ο Λατινοαμερικάνος προκύπτει από μια σειρά περιοριστικών συνθηκών· πως είναι καταδικασμένος δηλαδή να μην έχει επαφή με την πραγματικότητα κι αυτό τον κάνει να νιώθει απογοητευμένος, ακρωτηριασμένος, μοναχικός. Τι σκέφτεσαι γι’ αυτή την παρατήρηση;

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Δεν το είχα σκεφτεί. Συμβαίνει όλα αυτά να είναι απολύτως υποσυνείδητα. Θεωρώ επιπλέον πως εισέρχομαι σε επικίνδυνο έδαφος προσπαθώντας να εξηγήσω αυτή τη μοναξιά που εκφράζω και προσπαθώ να αναζητήσω στις διάφορες πλευρές του ατόμου. Νομίζω πως την ημέρα που θα αποκτήσω επίγνωση, που θα ξέρω ακριβώς από πού προέρχεται αυτό, δε θα μου χρησιμεύει πια. Για παράδειγμα, υπάρχει ένας κριτικός στην Κολομβία που έγραψε κάτι πολύ ολοκληρωμένο για τα βιβλία μου· έλεγε πως πρόσεξε ότι οι γυναίκες που εμφανίζονται στα βιβλία μου είναι η ασφάλεια, η κοινή λογική, είναι αυτές που συντηρούν την κάστα και τη χρήση της λογικής στην οικογένεια, ενώ οι άντρες ρίχνονται σε κάθε είδους περιπέτειες, πηγαίνοντας στους πολέμους και προσπαθώντας να εξερευνήσουν και να ιδρύσουν χωριά, πως πάντα καταλήγουν σε θεαματικές αποτυχίες, και χάρη στη γυναίκα, που βρίσκεται στο σπίτι -διατηρώντας, θα λέγαμε, την παράδοση, τις αξίες-, οι άντρες μπόρεσαν να κάνουν τους πολέμους, μπόρεσαν να ιδρύσουν χωριά, μπόρεσαν να κάνουν τους μεγάλους λατινοαμερικάνικους αποικισμούς, έτσι δεν είναι; Τη στιγμή που το διάβασα, κοίταξα τα προηγούμενα βιβλία μου και κατάλαβα πως ήταν αλήθεια και νομίζω πως αυτός ο κριτικός μού έκανε πολύ κακό, διότι η αποκάλυψη ήρθε ακριβώς όταν έγραφα το Εκατό χρόνια μοναξιά, όπου φαίνεται να υπάρχει η αποθέωση αυτού του πράγματος. Εκεί υπάρχει ένας χαρακτήρας, η Ούρσουλα, που ζει εκατόν εβδομήντα χρόνια, και αυτή είναι στην πραγματικότητα το συνδετικό στοιχείο όλου του μυθιστορήματος. Εκτός απ’ αυτό το πρόσωπο -που είχα ήδη συλλάβει ολοκληρωτικά και το είχα απολύτως σχεδιάσει-, δεν ήξερα αν ήμουν ειλικρινής ή αν προσπαθούσα να ευχαριστήσω αυτόν τον κριτικό. Φοβάμαι λοιπόν πως πρόκειται να μου συμβεί το ίδιο και με τη μοναξιά. Αν καταφέρω να εξηγήσω ακριβώς περί τίνος πρόκειται, τότε ίσως να γίνει απολύτως λογικό, απολύτως συνειδητό, και να μη με απασχολεί πλέον. Εσύ τώρα μόλις μου έδωσες μια ιδέα-κλειδί που με τρομάζει λίγο. Εγώ πίστευα πως η μοναξιά είναι κοινή στην ανθρώπινη φύση, αλλά τώρα αρχίζω να σκέφτομαι πως ίσως είναι αποτέλεσμα της αλλοτρίωσης του ανθρώπου της Λατινικής Αμερικής κι ότι επομένως εκφράζω από κοινωνικής απόψεως, και επίσης από πολιτικής απόψεως, πολύ περισσότερα απ’ όσα νόμιζα. Αν είναι έτσι, τότε δεν είναι τόσο μεταφυσικό όσο φοβόμουν πως ήταν. Θέλησα πάντως να είμαι ειλικρινής και δούλεψα ακόμα και με τον φόβο πως αυτό για τη μοναξιά μπορεί να ήταν λιγάκι αντιδραστικό, ε;

{1BSYG}Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες – Μάριο Βάργας Γιόσα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Δυο μοναξιές{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Παλαιολόγου{CR}Εκδ. Ψυχογιός, σελ. 168{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12,20 ευρώ{4BTIM}{CR}{3BEKD}Αναμένεται στις 26/{3BEKD}1