…Στέκει ο Τσιτσάνης μ’ ένα μικρό βιολί

«Κατοχή. Πάνω σε μια γυμνή και παγωμένη άσφαλτο με μοναδικό φωτισμό την ψυχρή όψη ενός φεγγαριού, προχωράμε μ’ ένα φίλο. Ενας λεπτός μα διαπεραστικός ήχος μπουζουκιού καθρεφτίζεται – λες – μες στην άσφαλτο και μας ακολουθεί βήμα προς βήμα. Ο φίλος μου προσπαθεί να μου εξηγήσει τη διάθεση φυγής και την έντονη εμμονή σ’ αυτήν τη διάθεση που κρατούν οι τέσσερις νότες του περιφερόμενου τότε τραγουδιού «Θα πάω εκεί στην αραπιά»».

Ετσι άρχισε ο Μάνος Χατζιδάκις, τον Ιανουάριο του 1949, την ιστορική του ομιλία στο Θέατρο Τέχνης προς αποκατάσταση του ρεμπέτικου. Για να πει λίγο παρακάτω: «Χωρίς τον μπαγλαμά και το ασιχτίρ του μπουζουκιού, χωρίς τον χασικλίδικο καημό της μάγισσας και τον χορό μιας αλεξανδριανής φελλάχας, θα ‘χαμε γίνει πρόβατα έτοιμα για σφαγή, στο όνομα του πατρός, παντός υιού και κάθε μορφής έθνους».

Δεν ξέρω αν η προσπάθεια του Χατζιδάκι να ανασύρει το ρεμπέτικο από τα βαθιά νερά του περιθωρίου και της παραβατικότητας θα είχε αποτέλεσμα αν δεν υπήρχε ο Τσιτσάνης που, σαν σήμερα, γεννήθηκε το 1915 και, σαν σήμερα, πέθανε το 1984. Ο Τσιτσάνης που, όπως έχει πει ο Τσαρούχης, «είναι η μοναδική ζωντανή απόδειξη ότι έχουμε πολιτισμό». Ο «Ναζωραίος» όπως τον αποκαλούσε ο μέγας διασώστης του ρεμπέτικου Κώστας Χατζηδουλής που ήταν στο προσκέφαλό του όταν άφησε την τελευταία του πνοή εκείνον τον Ιανουάριο του ’84 στο Λονδίνο.

Τι το ιδιαίτερο είχε ο Τσιτσάνης; Κλασική μουσική παιδεία αλλά και τη δημιουργική ευφυία να την επενδύσει στο ρεμπέτικο. Οπως έλεγε ο Χριστιανόπουλος «…βρήκε ένα τραγούδι χασικλίδικο, μόρτικο, περιφρονημένο, στο στόμα των φυλακισμένων και των κακούργων, στα τσογλάνια της αγοράς και του λιμανιού και το καθάρισε από κάθε πρόστυχο και χαμηλό, πέταξε την αργκό, έκοψε τα πολλά τούρκικα μοτίβα, πλούτισε τα θέματά του με κοινωνικά στοιχεία και το ‘κανε να αγκαλιάσει τα μεράκια και τα ντέρτια της ελληνικής ψυχής». Και ο Χατζιδάκις σχολίαζε την «Αρχόντισσα» ως ένα ερωτικό θέμα που η δύναμη και η αλήθεια του μας φέρνει κοντά στον «Ερωτόκριτο» και τον «Ματωμένο Γάμο» και η μελωδική του γραμμή «αφάνταστη σε περιεκτικότητα και σε λιτότητα, πλησιάζει τον Μπαχ». Ενώ ένας νεότερος, ο Γιάννος Περλέγκας τον θεωρεί όχι ακριβώς συνθέτη αλλά περισσότερο «σκηνοθέτη τραγουδιών».

Εχω την αίσθηση ότι δεν έχουμε σήμερα όχι απλώς πλήρη αλλά ούτε καν αποσπασματική συνείδηση τι σημαίνει το κεφάλαιο «Τσιτσάνης» για τον πολιτισμό μας. Το πώς κατάφερε αυτόν τον μετεωρισμό μεταξύ Δύσης και Ανατολής που τον σέρνουμε αιώνες, να τον κάνει, από διαιρετικό, πολλαπλασιαστικό. Ισως λοιπόν μία από τις εικόνες του σύγχρονου πολιτισμού μας να είναι αυτή που περιγράφει ο Σαββόπουλος στο «Γεννήθηκα στη Σαλονίκη»: «Στέκει ο Τσιτσάνης μ’ ένα μικρό βιολί». Χωρίς αυτό το βιολί, ο ονειροπόλος νεαρός από τα Τρίκαλα μπορεί και να μη γινόταν ο μέγας, ο «άγιος», ο «Ιησούς» Τσιτσάνης.

Ολοι οι ρεμπέτες του ντουνιά

Ενα χρόνο μετά τον θάνατο του Τσιτσάνη, το καλοκαίρι του 1985, είχα την ευλογία να δουλέψω σε ένα ντοκιμαντέρ για τη ζωή και το έργο του που πρόβαλε, σε συνέχειες, η ΕΡΤ. Η επιμέλεια ήταν του Χατζηδουλή, η σκηνοθεσία του Κώστα Φέρρη κι εγώ – με την καθοδήγηση του Χατζηδουλή – έπαιρνα τις συνεντεύξεις. Και μιλάω για ευλογία διότι έτσι γνώρισα φίλους και στενούς συνεργάτες του, τη γυναίκα του Ζωή, τη Βαγγελιώ Μαργαρώνη, τον Μπαγιαντέρα.

Θυμάμαι τη μέρα που είχαμε πάει στον Μπαγιαντέρα (Δημήτρης Γκόγκος το πραγματικό του όνομα). Γέρος, άρρωστος, σχεδόν τυφλός, καθηλωμένος σε ένα κρεβάτι, σε ένα φτωχόσπιτο στον Πειραιά. Μας είπε ότι την προηγούμενη μέρα είχε γράψει ένα τραγούδι και μας το έπαιξε σε ένα σκωροφαγωμένο μπουζούκι. Ελέγε ότι πέθανε και πήγε στον Παράδεισο όπου τον περίμεναν όλοι ο ρεμπέτες, Τσιτσάνης, Βαμβακάρης, Παπαϊωάννου, Γούναρης. «Μα κύριε Μπαγιαντέρα, ο Γούναρης δεν ήταν ρεμπέτης» πετάχτηκα εγώ, μικρή και ανόητη. «Κορόιδο πιάνεσαι» μου απάντησε. «Ανθρωπος που τραγουδά “Αχ αυτός ο άτιμος ήθελε μαχαίρωμα” είναι ρεμπέτης».