Ο Λούθηρος και η αρχή {LF}του προτεσταντισμού

Η προτεσταντική Μεταρρύθμιση υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στη νεότερη ιστορία. Μέχρι σήμερα, φιλελεύθεροι στοχαστές επισημαίνουν πως απελευθέρωσε τον άνθρωπο από την τυραννία της εκκλησιαστικής αυθεντίας, ευνοώντας την καλλιέργεια του ατομικισμού, της ανεξάρτητης σκέψης, της εκκοσμίκευσης και του ορθολογισμού. Από την άλλη, ο (προτεσταντικής ανατροφής) κοινωνιολόγος Max Weber έδωσε κάποτε έμφαση στις αρνητικές της πλευρές, υποστηρίζοντας ότι η Μεταρρύθμιση στην πραγματικότητα αντικατέστησε μια σχετικά ήπια εκκλησιαστική εξουσία με μια αυστηρότερη, «απογυμνώνοντας» τους πιστούς χριστιανούς από κάθε δυνατότητα διαμεσολάβησης και από όλες τις συναισθηματικές παρηγοριές που αυτή η διαμεσολάβηση συνεπαγόταν. Στο εξής, ο άνθρωπος θα έπρεπε να βρίσκεται μόνος μπροστά στον Θεό, με την άκαμπτη συνείδησή του να τον ελέγχει αδιάκοπα.

Παράλληλα, συνέβη μια σημαντική ανατίμηση του επαγγέλματος. Μέσα στο ενδιαφέρον έργο του «Για την εγκόσμια εξουσία και μέχρι πού εκτείνεται η υπακοή μας σε αυτή» (από τις εκδόσεις Πόλις και ίσως το μόνο που είχαμε μέχρι τώρα και στη γλώσσα μας), ο Λούθηρος ενθαρρύνει τους χριστιανούς να μην αποσύρονται στην ερημιά, αλλά να μείνουν μέσα στον «κόσμο» και να καταστούν ωφέλιμοι, επιλέγοντας ένα επάγγελμα, ακόμη και αυτό του δημίου. Ο μοναχισμός χάνει τον προνομιακό του ρόλο και η λύτρωση του χριστιανού αναζητείται στο εξής μέσα στον κόσμο.

Εχει γραφεί ότι ο Λούθηρος επιχειρούσε να ωθήσει τις μοναχές να επιστρέψουν στον κόσμο, με το επιχείρημα ότι είναι μεγάλη έπαρση εκ μέρους τους να θεωρούν εαυτές ηθικά ανώτερες σε σχέση με τις ευσεβείς βιβλικές γυναίκες που είχαν σύζυγο (π.χ. Σάρρα, Ρεβέκκα). Ας μη λησμονείται ότι η Μεταρρύθμιση υπήρξε εξαρχής μια θεμελιωδώς θεολογική έριδα, με «αρένα» της το πανεπιστήμιο, τη θεολογική σχολή και τους σχολιασμούς «παραδοσιακών» γραπτών πηγών, ενώ ευνοήθηκε αφενός τεχνολογικά, από τη διάδοση της τυπογραφίας, και αφετέρου πολιτικά, από τον κατακερματισμό της αυτοκρατορίας και την «ιδιοτέλεια» των επιμέρους γερμανικών βασιλείων. Το βιβλίο που εκδίδεται εδώ, σημαντική πρωτοβουλία των εκδόσεων Αρτος Ζωής, αποτελεί μέρος της τριλογίας που διαμόρφωσε αρχικά την προτεσταντική ομολογία στα 1520 (τα άλλα δύο είναι το «Προς τους χριστιανούς ευγενείς του γερμανικού έθνους» και «Η βαβυλώνια αιχμαλωσία της Εκκλησίας»). Αρχικά, το παρόν έργο ξεκινά με δύο προτάσεις: «Ενας χριστιανός είναι ελεύθερος κύριος όλων των πραγμάτων και υποτελής κανενός». «Ενας χριστιανός είναι δούλος υποτακτικός όλων των πραγμάτων και υποτελής όλων». Δεν είναι λογικώς αντιφατικές οι δύο παραπάνω προτάσεις; Πώς θα μπορούσαν να συμβιβασθούν;

Αυτό ακριβώς κάνει ευθύς αμέσως ο Λούθηρος, ο οποίος εξηγεί πως ο χριστιανός άνθρωπος έχει διπλή φύση: είναι αφενός «πνευματικός» και αφετέρου «σωματικός», με αυτή τη διαφορά ανάμεσα στις δύο φύσεις να επιλύει την προαναφερθείσα αντίφαση: πράγματι, ως πνευματικό ον, ο χριστιανός είναι ελεύθερος και κύριος όλων, ενώ συγχρόνως, ως σωματικό, είναι υποδουλωμένος στα πάντα. Η απροσδόκητα ριζοσπαστική συνέπεια που προκύπτει από αυτή τη δήλωση είναι, σύμφωνα με τον Λούθηρο, ότι τα ιερά ενδύματα, οι ναοί και οι άγιοι τόποι, οι νηστείες και τα προσκυνήματα, όπως και τα ενάρετα έργα, όλα αυτά ενδέχεται να περιορίζονται στο σώμα, κατά συνέπεια δεν έχουν αυτά καθαυτά την παραμικρή αξία.

Πίστη, η πρώτη εντολή

Για να έχει κάτι αξία, πρέπει να βρίσκεται πέραν όλων αυτών. Εδώ εμφανίζεται η κεντρική για τον προτεσταντισμό έννοια, που δεν είναι άλλη από την πίστη. Το μοναδικό καθήκον ενός χριστιανού, λέει ο Λούθηρος, είναι η πίστη. Αυτή μας καθιστά, από μόνη της, ελεύθερους και σώζει τις ψυχές μας στην αιωνιότητα. Κανένα άλλο καθήκον δεν είναι δυνατό να υπάρξει ποτέ, αλλά ούτε και υπάρχει η χρεία κανενός άλλου, διότι η πίστη, ούσα η πρώτη εντολή (ενν. η πρώτη από τις Δέκα Εντολές, η οποία ορίζει ότι «ουκ έσονται σοι θεοί έτεροι πλην εμού», βλ. Εξ. 20:3), περιλαμβάνει, κατά κάποιον τρόπο, και όλες τις υπόλοιπες εντολές και τις αρετές ενός χριστιανού. Η πίστη είναι από μόνη της η δικαιοσύνη του ανθρώπου και συνάμα η εκπλήρωση κάθε εντολής. Τα έργα, αντίθετα, είναι αυτά καθαυτά «νεκρά» πράγματα, διότι μπορούν μεν να λειτουργήσουν ως ύμνος στον Θεό, μόνο όμως όταν πηγάζουν από καρδιακή πίστη. Οποιος δεν πιστεύει στον Χριστό, αυτός καταντά δούλος του κάθε πράγματος και όλα τού γυρνάνε σε κακό. Αφού λοιπόν μονάχα η πίστη σώζει τον άνθρωπο, τότε μήπως οι καλές πράξεις είναι αχρείαστες; Σε καμία περίπτωση, απαντά ο Λούθηρος. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι ενάρετες πράξεις είναι απαραίτητες και δεν πρέπει να εγκαταλείπονται, αφού αποτελούν ελεύθερες «υπηρεσίες» που γίνονται για την (ηθική) διόρθωση των συνανθρώπων μας. Φυσικά, αυτά δεν μας προσφέρουν τη σωτηρία μας, καθώς από τη στιγμή που πιστεύουμε στον Ιησού Χριστό έχουμε ήδη σωθεί, ωστόσο είναι κατά κάποιον τρόπο «αναγκαίες» συνέπειες αυτής της πίστης: από τη στιγμή που έχουμε και σωματική υπόσταση και ζούμε σε αυτόν τον κόσμο, οφείλουμε να κάνουμε και χριστιανικά έργα. Το πρόβλημα δεν είναι φυσικά αυτά, αλλά ο ελλοχεύων κίνδυνος της αυτοδικαίωσης, δηλαδή το να πιστέψουμε ότι σωζόμαστε χάρη σε αυτά (τα έργα), μια εσφαλμένη πεποίθηση που ευνοεί την υπάρχουσα κληρικοκρατία του 16ου αιώνα και τις διεφθαρμένες της πράξεις (π.χ. συγχωροχάρτια).

Αντίθετα με τον ρωμαιοκαθολικισμό, που δίνει έμφαση στον Απόστολο Πέτρο, διεκδικώντας και επισκοπικό πρωτείο από αυτόν, στο βιβλίο του Λούθηρου δίνεται περισσότερη έμφαση στον Απόστολο Παύλο, ιδιαίτερα δε στις επιστολές του Προς Ρωμαίους και Προς Γαλάτας. Αλλωστε, το μοναδικό πράγμα που έχει στη διάθεσή της η χριστιανική ψυχή για να βοηθηθεί στον αγώνα της να γίνει δίκαιη, ελεύθερη και χριστιανική είναι ο λόγος του Θεού όπως αυτός αποτυπώνεται στο Αγιο Ευαγγέλιο, εξηγεί και πάλι. Με αυτόν τον τρόπο, απορρίπτοντας ριζικά κάθε αίσθημα αυτοδικαίωσης και κηρύττοντας την απόλυτη αναξιότητα του ανθρώπου μπροστά στον Θεό, ο οποίος του προσφέρει τα πάντα, εδραιώθηκε η ομολογία του προτεσταντισμού, αλλάζοντας πραγματικά την Ιστορία.

{1BSYG}Λούθηρος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Περί της ελευθερίας {LF}του χριστιανού{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μιχάλης Παπανικολάου{CR}Επίμετρο Σταύρος Ζουμπουλάκης{CR}Αρτος Ζωής, σελ. 88{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12 ευρ{4BTIM}ώ