Χάσμα των γενεών για όλες τις εποχές

Το πολύκροτο μυθιστόρημα «Πατέρες και γιοι» του Ιβάν Τουργκένιεφ εκδόθηκε στα 1862 μέσα στον ιδεολογικό αναβρασμό και τον πολιτικό μεταρρυθμισμό στη Ρωσία της εποχής, καταφέρνοντας μεμιάς πολλά: Καθιέρωσε τον πολιτικό/φιλοσοφικό όρο μηδενιστής ή νιχιλιστής. Προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων από όλες πρακτικά τις πολιτικές παρατάξεις στην Αγία Πετρούπολη και ευρύτερα στην αχανή αυτοκρατορία. Οδήγησε έμμεσα στη φυλακή κάποιους διανοούμενους υπερασπιστές του. Απομυθοποίησε πολλές από τις προκαταλήψεις εναντίον τόσο της έγγειας αριστοκρατίας όσο και των ενίοτε εξιδανικευμένων δουλοπαροίκων, αγροτών ή μουζίκων, πρόσφατα χειραφετημένων από τον μεταρρυθμιστή τσάρο Αλέξανδρο Β’ [που είχε επηρεαστεί έντονα από το προηγηθέν κατά μία δεκαετία έργο του Τουργκένιεφ Σημειώσεις ενός κυνηγού, για τον τρόπο που σκιαγραφούσε τις δυστυχίες και αδικίες εις βάρος της αγροτιάς]. Ακόμα, το Πατέρες και γιοι επέσυρε χαιρέκακα σχόλια από τις μυστικές υπηρεσίες καθώς κατέστησε τον Τουργκένιεφ μισητό σε νέους/φοιτητές, εξεγερμένους διανοουμένους και σοσιαλδημοκράτες πολιτικούς, στους κύκλους των οποίων ο τότε 44χρονος συγγραφέας ήταν αρχικά ιδιαίτερα δημοφιλής, αλλά τώρα είδαν στον κεντρικό ήρωά του Μπαζάροφ μια διαστροφή της εικόνας και των ιδεωδών τους.

Επιστροφή
στη ρωσική φύση

Η ιστορία σε σύνοψη: Ενας φοιτητής, ο Αρκάντι Κιρσάνοφ, επιστρέφει στο οικογενειακό αγρόκτημα ύστερα από μακρόχρονη απουσία, συνοδευόμενος από τον συμφοιτητή και μέντορά του Εβγκένι Μπαζάροφ. Ο πατέρας του, ο Νικολάι Κιρσάνοφ, τον περιμένει με λαχτάρα στον σταθμό. Είναι χήρος και ζει με τον απόστρατο πρώην μπον βιβέρ αδελφό του Πάβελ, άνθρωπο παλαιάς κοπής και αθεράπευτα πληγωμένο από έναν άτυχο έρωτα όπου κατεδίωξε την επίδοξη αγαπημένη ανά την Ευρώπη επί ματαίω. Ο Νικολάι, άνθρωπος φιλελεύθερος και καλών προθέσεων, είναι αντιμέτωπος με μύρια όσα διαχειριστικά ζητήματα. Στα 1858, χρόνο της αφήγησης, βρίσκεται καθ’ οδόν η απελευθέρωση των δουλοπαροίκων, η μεγάλη μάζα των οποίων παραμένει ωστόσο αδρανής, δύσπιστη, αγνώμων και απροετοίμαστη για τις μεγάλες αλλαγές. Οι εντάσεις μεταξύ κοινωνικών τάξεων – εύστοχα δραματοποιημένες στο βιβλίο – ουδόλως αμβλύνονται από τη συνακόλουθη αγροτική μεταρρύθμιση, και μάλιστα υποδαυλίζονται από τους εξεγερμένους διανοουμένους των μεγάλων πόλεων, κάτι που απεικονίζεται σε όλη τη ρωσική λογοτεχνική παραγωγή της εποχής, όπως υποδεικνύει η μεταφράστρια Ελένη Μπακοπούλου στον διαυγή πρόλογό της.

Ευλόγως ο πατέρας περιμένει από τον μορφωμένο γιο του μια ουσιαστική χείρα βοηθείας στα περίπλοκα οικονομικά, αγρονομικά και ιδιοκτησιακά ζητήματα που αναφύονται. Ο νεαρός Αρκάντι δείχνει αρχικά απρόθυμος. Μετριοπαθής και ευαίσθητος, ακολουθεί κατά πόδας τον ριζοσπάστη μηδενιστή Μπαζάροφ, ελκόμενος από τη φλογερά σκοτεινή προσωπικότητά του. Προς το παρόν ωστόσο, με την άφιξη στο κτήμα όπου πρωταγωνιστεί η ρωσική φύση του καλοκαιριού [σαν σε θεατρικό έργο του Τσέχοφ], τον λόγο έχουν τα γέλια και οι χαρές, τα μακρά δείπνα και τα τσάγια, η επανασύνδεση με επιστάτες και υπηρέτες και τέλος η γνωριμία των δυο τους με μια όμορφη, αγνή νεαρή που ο πατήρ Εβγκένι έχει πάρει υπό την προστασία του, κάνοντας μάλιστα μαζί της ένα παιδάκι. Αυτά, σημειωτέον, δεν ήταν ασυνήθιστα τον καιρό εκείνο – μάλιστα, ο ίδιος ο Τουργκένιεφ είχε αποκτήσει κόρη από μια νεαρή γυναίκα στο κτήμα της μητέρας του, την οποία φρόντισε και μόρφωσε στα καλύτερα σχολεία της Γαλλίας. Κατ’ αντιστοιχία εδώ ο πάτερ φαμίλιας Νικολάι Κιρσάνοφ, με την προτροπή του αδελφού του Πάβελ, παντρεύεται προς το τέλος του βιβλίου τη νεαρή κοπέλα.

Από τη μεριά του, ο Μπαζάροφ κρατά αποστάσεις από τους αριστοκράτες κτηματίες, ενώ σε κάθε ευκαιρία διατυπώνει προς τον Αρκάντι τη βαθιά περιφρόνησή του για τον τρόπο ζωής και τις πρακτικές τους, ενώ ειρωνεύεται ακόμα και το γεγονός ότι ο Νικολάι Κιρσάνοφ κάποια στιγμή διαβάζει Πούσκιν. Είναι απερίφραστα αγενής και απόμακρος, ωστόσο πιάνει εύκολα φιλίες με τους μουζίκους, τόσο λόγω ιδεολογίας όσο και επειδή προέρχεται από χαμηλότερη κοινωνική τάξη: είναι γιος στρατιωτικού γιατρού, επάγγελμα που τα χρόνια εκείνα θεωρούνταν κοντινότερο προς την εμπειρική τεχνική παρά προς την επιστήμη, ενώ η μητέρα του περιγράφεται ως μια συμπαθέστατη, θεοφοβούμενη, αμόρφωτη γριούλα. Ο Μπαζάροφ έχει στραφεί προς τις φυσικές επιστήμες, με έμφαση στην Ιατρική, και δουλεύει ανατέμνοντας βατράχια και έντομα στο δωμάτιό του. Δυσπιστεί προς τις τέχνες. Ενας καλός χημικός ισοδυναμεί με χίλιους ποιητές, λέει κάποια στιγμή – και έχει τα δίκια του, εδώ που τα λέμε, ειδικά υπό το επαναστατικά υλιστικό πνεύμα της εποχής που στις αμέσως επόμενες δεκαετίες θα έπαιρνε πιο συγκεκριμένη μορφή με τον ιστορικό υλισμό και την επανάσταση των μπολσεβίκων.

Ο νεόκοπος
νιχιλισμός

Οι δύο νεαροί σύντομα δηλώνουν νιχιλιστές – όρος που όπως είπαμε καθιερώθηκε από τον Τουργκένιεφ και επέσυρε τα πυρά τόσο της συντηρητικής μορφωμένης τάξης όσο και των εξεγερμένων στρωμάτων. Ιδού ένα μικρό δείγμα γραφής:

«Αριστοκρατισμός, φιλελευθερισμός, πρόοδος, αρχές!» λέει ο Γεβγκένι Μπαζάροφ. «Για φαντάσου, πόσες ξένες… και άχρηστες λέξεις! Ο Ρώσος δεν τις έχει διόλου ανάγκη».

«Τι είναι αυτό που έχει ανάγκη κατά τη γνώμη σας;» τον ρωτά ο Πάβελ, άνθρωπος που περιγράφεται ως παλιάς κοπής, ευέξαπτος και πεισματάρης. «Αν σας ακούγαμε, θα βρισκόμασταν εκτός ανθρωπότητας, εκτός των νόμων της λογικής. Συγγνώμη, η λογική της ιστορίας απαιτεί…».

«Και τι μας χρειάζεται η λογική;» ανταπαντά ο Μπαζάροφ. «Θα κάνουμε και δίχως αυτήν».

Λίγο παρακάτω δε, διά στόματος Μπαζάροφ: «Στη σημερινή εποχή χρησιμότερο όλων είναι η απόρριψη. Απορρίπτουμε».

«Τα πάντα;».

«Τα πάντα».

Οι θεσμοί απορρίπτονται ένας προς έναν, και όχι χωρίς λόγο. Τα πάντα σύμφωνα με τους νιχιλιστές νεαρούς οφείλουν να κατεδαφιστούν και να ξαναχτιστούν από την αρχή, αν και ο Αρκάντι διατηρεί κάποιες επιφυλάξεις. Αργότερα παρασύρεται από τον μέντορά του να επισκεφθούν έναν επιφανή συγγενή αξιωματούχο σε αποστολή στη γειτονική πόλη. Εισάγονται στα μεγάλα σαλόνια, όπου περιέργως ο Μπαζάροφ κινείται με άνεση, προκαλώντας μάλιστα την ευμενή περιέργεια ορισμένων κυριών. Θα βρεθούν προσκεκλημένοι στο κτήμα μιας νεαρής χήρας, κληρονόμου μεγάλης περιουσίας, ονομαζόμενης Οντίντσοβα, από την οποία και οι δύο ελκύονται σε μεγάλο βαθμό. Ο Αρκάντι ονειροπολεί, αλλά ο Μπαζάροφ είναι στοχευμένος, καλυπτόμενος χιουμοριστικά πίσω από την επίκληση της επιστήμης. «Τι σώμα», αναφωνεί, «μακάρι να την είχα στο ανατομικό μου τραπέζι». Γενικότερα μιλώντας, είναι ιδιαίτερα [και κάπως ενοχλητικά για επαναστάτη και αγωνιστή] ερωτύλος, με όποιο νεαρό θηλυκό εμφανίζεται επί σκηνής, αν και το απελπισμένο θράσος του ξεφουσκώνει εγκαίρως, ειδικά μπροστά στις προκλήσεις που θέτει η αντιμετώπιση γυναικών ανώτερων τάξεων. Αλλά και οι ίδιες οι γυναίκες έλκονται από τη σκοτεινή του γοητεία και το θάρρος του να αμφισβητεί τα πάντα. Είναι αυτά που θα τον φέρουν άλλωστε κοντά στην Οντίντσοβα, αν και, στην κρίσιμη σκηνή, θα αντικρίσουν έντρομοι την άβυσσο που τους χωρίζει και, παρά τον διακηρυγμένο έμμεσα ή άμεσα έρωτά τους, θα υπαναχωρήσουν. Στον όλο ισολογισμό κερδισμένος θα βγει μάλλον ο μετριοπαθής Αρκάντι που θα έλθει εκ των πραγμάτων κοντά με την πολύ μικρότερη, ντροπαλή και ευαίσθητη αδελφή της Οντίντσοβα, έως το ευτυχές για αυτούς τέλος.

Από μηχανής θεοί, αναβράζοντες καιροί

Εμφανίζεται ωστόσο και άλλο αγρόκτημα στην αφήγηση – το κατά πολύ μετριοπαθέστερο των γονέων του Μπαζάροφ, τους οποίους οι νεαροί θα επισκεφθούν κάποια στιγμή προς μεγάλη τους ευτυχία. Ο γερο-γιατρός μάλιστα ενημερώνεται από τον μεγαλόψυχο Αρκάντι ότι ο γιος του είναι προορισμένος για πολύ μεγάλα πράγματα και νιώθει να τον κατακλύζουν αισθήματα περηφάνιας και ευτυχίας. [Η μητέρα τον αποθεώνει έτσι κι αλλιώς.] Ωστόσο, πολύ σύντομα ο Εβγκένι αισθάνεται να πλήττει αφόρητα, οπότε εγκαταλείπουν τους απογοητευμένους γέροντες και, με την επιστροφή τους στο κτήμα των Κιρσάνοφ, ο Πάβελ συγκρούεται ευθέως με τον Μπαζάροφ για τους γνωστούς ιδεολογικούς λόγους συν, αυτή τη φορά, για μια υπονοούμενη ερωτική αντιζηλία. Ο Πάβελ τον καλεί σε μονομαχία, όπου τραυματίζεται στον μηρό, αλλά ο Μπαζάροφ επιδεικνύει απροσδόκητη ευγένεια καρδιάς: θα περιποιηθεί το τραύμα, θα του σώσει εντέλει τη ζωή και θα αποχωρήσει με αξιοπρέπεια από το κτήμα επιστρέφοντας πίσω στον πατέρα του, προκαλώντας – παρά τη γενική αναγνώριση της ευγένειας της πράξης του – ερωτήματα μεταξύ των υπολοίπων εμπλεκομένων [αλλά επίσης μεταξύ αναγνωστών και κριτικών]: Αυτός ο ευφυής και δυναμικός νέος που όποτε ανοίγει το στόμα του λέει κάτι ενδιαφέρον αλλά προκλητικό, ο απορριπτικός με όλους και με όλα, είναι ικανός να δείξει ευγένεια και συμπόνια προς τους ταξικούς και προσωπικούς του αντιπάλους; Διαθέτει προσωπική ηθική αυτός που σαρκάζει όλες τις κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος; Ηταν αναμενόμενη η σύγχυση και ανάλογες οι επικρίσεις που δέχτηκε ο Τουργκένιεφ σε εκτεταμένες προσεγγίσεις του έργου, γραμμένες από ιερά ονόματα της εποχής, ως προς την ευμενή αντιμετώπιση του μηδενιστή ήρωά του.

Πολύ βολικά πάντως ως προς την επίλυση των γόρδιων δεσμών του πολυδιάστατου αυτού δράματος ο Μπαζάροφ πεθαίνει από τύφο [κάτι σαν τον ευριπίδειο από μηχανής θεό, μόνο απ’ την ανάποδη], υπό την απόγνωση των γονιών του. Η αμέλεια και απερισκεψία που επιδεικνύει όταν κολλάει, παρά τις ιατρικές του γνώσεις, την αρρώστια, τον καθιστούν για κάποιους τραγικό ήρωα και για άλλους μια ατελώς φιλοτεχνημένη προσωπικότητα. Ετσι ή αλλιώς, θα έμενε στην Ιστορία ως εσαεί ζωντανός λογοτεχνικός ήρωας. Το εκπληκτικό δε είναι ότι στις εκτεταμένες πυρπολήσεις που ξέσπασαν στην Αγία Πετρούπολη λίγους μήνες μετά οι κατηγορίες κατά των «νιχιλιστών του Τουργκένιεφ» είχαν τον πρώτο λόγο. Η εκτεταμένη φιλολογική συζήτηση που ξέσπασε μετά τη δημοσίευση του έργου λέγεται πως καθοδήγησε τις Αρχές στη σύλληψη ποικίλων από τους υπαιτίους των εμπρησμών ή, το πιθανότερο, σε ξεκαθάρισμα λογαριασμών με τους επαναστάτες, των οποίων τις διεκδικήσεις, όπως συνήθως γίνεται, οι μεταρρυθμίσεις του Τσάρου ενέτειναν σταθερά, αντί να καταλαγιάζουν.

Ηταν επαναστατικά χρόνια έτσι κι αλλιώς, και πολλοί από τους μεγάλους της ρωσικής λογοτεχνίας βρέθηκαν πρόσκαιρα σε βαθιά μπουντρούμια ή στην παγωμένη Σιβηρία, όπως π.χ. ο τότε θαυμαστής του Τουργκένιεφ, Ντοστογέφσκι [αργότερα θα συγκρούονταν αναπόφευκτα η σλαβοφιλία και ο εδαφισμός του δευτέρου με τον δυτικισμό του πρώτου]. Ας σημειωθεί ότι ο Ντοστογέφσκι υιοθέτησε μέσω του Ρασκόλνικοφ στο Εγκλημα και τιμωρία πολλά από τα μοτίβα που είναι κυρίαρχα εδώ, ενώ και οι μετέπειτα Δαιμονισμένοι του συνδιαλέγονται με τους προβληματισμούς του Πατέρες και γιοι. Ο ίδιος ο Τουργκένιεφ, στερημένος υποστηρικτών, κατέφυγε στη Δύση, όπου συνάντησε ξανά τη διά βίου ερωμένη του, τη γαλλοϊσπανίδα αοιδό της όπερας Πολίν Βιαρντό, κοντά στην οποία και τον σύζυγό της πέρασε μεγάλα διαστήματα της μετέπειτα ζωής του μαζί με την κόρη του. Πολύ αργότερα επέστρεψε στη Ρωσία, όπου πλέον, αποκαθαρμένος, έγινε δεκτός με ενθουσιασμό και συγκίνηση, ενώ την κηδεία του στα 1883 την ακολούθησαν πομπές λαού.

Με τα λόγια του Εντμουντ Γουίλσον πίσω στα 1957, το Πατέρες και γιοι καταφέρνει κάτι εντελώς καινοτόμο στη λογοτεχνία, τουτέστιν, με τα μέσα της καθαρής τεχνικής του Τουργκένιεφ να πει όχι απλώς μια ιστορία, αλλά να καρφώσει με μια και μόνη σφυριά ένα ηθικό και κοινωνικό καρφί. Με τα λόγια, από την άλλη, της Βιρτζίνια Γουλφ στο εδώ παραδειγματικό επίμετρό της, παρά τις όποιες αφηγηματικές τους ατέλειες, τα βιβλία του ζουν «εκεί όπου κατοικεί η ομορφιά».

Αν πάντως ο Τουργκένιεφ ζούσε στον εικοστό αιώνα, πιθανότατα θα τον περιγράφαμε ως ανθρωπολόγο ή ψυχολόγο των συμπεριφορών. Γιατί σε τελευταία ανάλυση, και ανεξάρτητα από την πολύτιμη εικόνα που μας δίνει για τους ηθικούς και πολιτικούς προβληματισμούς της εποχής, αυτό που δένει εν τέλει τα βιβλία και τους ήρωές του με ένα κοινό νήμα είναι το οξυδερκές σκύψιμο στα αισθήματα περισσότερο από ό,τι στα γεγονότα.

{1BSYG}Ιβάν Τουργκένιεφ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Πατέρες και γιοι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ελένη Μπακοπούλου, επίμετρα Προσπέρ Μεριμέ, Βιρτζίνια Γουλφ, Εκδ. Αγρα, σελ. 339, 2021 {LF}(2η έκδοση){3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16,50 ευρ{4BTIM}ώ