Ενώ η Ιστορία περνούσε δίπλα τους

Στα μέσα του 1944, η χιτλερική ηγεσία, αντιλαμβανόμενη ότι η ώρα της ήττας στο Ανατολικό Μέτωπο πλησίαζε, οργάνωσε την έξοδο των Γερμανών και γερμανόφωνων πληθυσμών της Σιλεσίας, Ανατολικής Πρωσίας, Πομερανίας, Ανατολικού Βρανδεμβούργου, παρόντων σε αυτές τις επαρχίες από τον 12ο αιώνα, με σκοπό τη μετεγκατάστασή τους στις δυτικές περιοχές της χώρας, απαγορεύοντας με ποινή θανάτου οποιαδήποτε προετοιμασία των ενδιαφερομένων, η οποία ερμηνευόταν ως ηττοπάθεια, και κάθε μετακίνηση δίχως ειδική ατομική άδεια. Η προέλαση των Σοβιετικών στρατευμάτων προς την Ανατολική Πρωσία, την ευρύτερη σημερινή περιοχή του Καλίνινγκραντ, υποχρέωσε τους στρατιωτικούς επιτελείς του Χίτλερ να θέσουν σε εφαρμογή το σχέδιο «Αννίβας». Αυτό προέβλεπε τρεις φάσεις σταδιακής εκκένωσης της Ανατολικής Πρωσίας, αρχής γενομένης τον Ιανουάριο του 1945. Ομως, το σχέδιο εξελίχθηκε σε πανικόβλητη φυγή με κάρα, άμαξες, υποζύγια και πεζή μέσα στο καταχείμωνο, όπου το χιόνι και ο πάγος προκαλούσαν ατυχήματα και θανάτους, ενώ τα καραβάνια των φυγάδων συνέχιζαν την πορεία τους, προσπαθώντας, σύμφωνα με τις ειδήσεις και τις φήμες, να φτάσουν στη Βαλτική, απ’ όπου πλοία θα τους μετέφεραν στην πατρίδα τους.

Οι δυνάμεις της Βέρμαχτ, της Χιτλερικής Νεολαίας, του Ναζιστικού Κόμματος, αδύναμες να συγκρατήσουν εκείνα τα πλήθη, ήταν οι πρώτες που αναζητούσαν τη σωτηρία τους, εκτελούσαν όποιον έκριναν εχθρό και αμέτοχο στον αγώνα του Ράιχ, ελευθέρωναν κρατούμενους και αιχμαλώτους, οι οποίοι ημίγυμνοι συνόδευαν τα καραβάνια, όταν δεν εξολοθρεύονταν από τους φυγάδες και το ψύχος. Υπολογίζεται ότι 2 εκατομμύρια Γερμανών και γερμανόφωνων πήραν μέρος στην πορεία προς τη Βαλτική, αφήνοντας πίσω τους έναν αριθμό νεκρών που εκτιμάται σε πεντακόσιες ως εξακόσιες χιλιάδες για το 1945. Οι με τη λήξη του πολέμου αλλαγές συνόρων, η ενσωμάτωση της Πολωνίας και των Βαλτικών χωρών στην ΕΣΣΔ, διεύρυναν τις εκτοπίσεις και μετεγκαταστάσεις κατά την περίοδο 1945-1950. Εκτιμάται λοιπόν πως επί συνόλου 14 εκατομμυρίων Γερμανών και γερμανόφωνων χάθηκαν 2 ή 2,5 εκατομμύρια ψυχές, δίχως να υπολογίζονται θάνατοι στους παράδρομους από λεηλασίες, βιασμούς, δολοφονίες, εξορίες, συνοπτικές δίκες και εκτελέσεις.

Η Διάσκεψη του Πότσδαμ (1945) προσδιόρισε τις συμπεριφορές των νικητών σε βάρος της Γερμανίας και έκλεισε τις αμοιβαίες εκκρεμότητες. Αμέσως μετά, το Σιδηρούν Παραπέτασμα και ο Ψυχρός Πόλεμος απέτρεψαν συζητήσεις και έρευνες για αυτό το θέμα, αρχεία και τεκμήρια χάθηκαν. Οι διαδοχικές κυβερνήσεις της Δυτικής και στη συνέχεια ενωμένης Γερμανίας δεν έχουν πάψει να ορίζουν επιτροπές μελέτης, να συγκεντρώνουν έγγραφα και μαρτυρίες, να προσπαθούν να οριοθετήσουν την ιστορική διάσταση ενός φαινομένου, το οποίο παρέμεινε ταμπού επί δεκαετίες, προσδιοριζόμενο αποκλειστικά, όταν αναφέρεται, ως άξια τιμωρία του γερμανικού έθνους και λαού για τις ναζιστικές θηριωδίες.

Ο κουβανικής καταγωγής αμερικανός πολίτης Αλφρεντ-Μορίς ντι Ζάγιας (Alfred-Maurice de Zayas, 1947), δραστήριος στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του διεθνούς δικαίου, μέλος του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ (2012-2018), καθηγητής στη Σχολή Διπλωματίας και Διεθνών Σχέσεων της Γενεύης, είναι ο πρώτος ιστορικός που επανέφερε στην επικαιρότητα το θέμα της απέλασης των Γερμανών και γερμανόφωνων της Ανατολικής Ευρώπης, υποστηρίζοντας πως «δίχως να αγνοούμε τα ναζιστικά εγκλήματα, δίχως να παραβλέπουμε ότι τα αντιγερμανικά αισθήματα είναι φυσικά και ότι η τιμωρίες που επιβλήθηκαν δικαιολογούνται, ας αναρωτηθούμε αν μια σειρά εγκλημάτων αιτιολογείται από μιαν άλλη σειρά εγκλημάτων, τα οποία επέπεσαν επί δικαίων και αδίκων και αν εκείνες οι εκτοπίσεις είναι έγκλημα… Οι ηγέτες της Δύσης έκλεισαν τα μάτια και άφησαν στο σκότος αυτό το έγκλημα, του οποίου εκτελεστές ήταν οι Σοβιετικοί ηγέτες». Οταν το 1986 δημοσίευσε στη Γερμανία τη μελέτη του Μια τρομερή εκδίκηση, οι αρνητικές αντιδράσεις υπήρξαν σημαντικές, περιοριζόμενες σε συγκρίσεις με το Ολοκαύτωμα και στην πληρότητα των στοιχείων. Ομως, η αμερικανική έκδοση (1993) χαιρετίστηκε ως «συμβολή στη μελέτη μιας αγνοημένης τραγωδίας και σεβασμός για εκείνα τα ξεχασμένα θύματα». Σήμερα, το βιβλίο του Ντι Ζάγιας (επανέκδοση με προσθήκες, Griffin, 2006) έχει τύχει γενικής αποδοχής και αποτελεί τον πυρήνα πρόσθετων ερευνών. Το επιχείρημα είναι πως η Συνθήκη των Βερσαλλιών (1919) προέβλεπε την προστασία των γερμανικών μειονοτήτων στην Πολωνία και Τσεχοσλοβακία, αλλά η αποτυχία της Κοινωνίας των Εθνών έθεσε στο περιθώριο τις καλές προθέσεις, προκαλώντας ταυτόχρονα εθνικές και εθνικιστικές κινήσεις που αναπτύχθηκαν και υποδαυλίστηκαν κατά τον Μεσοπόλεμο, διευκολύνοντας τον Χίτλερ στον αγώνα του για «ζωτικό χώρο» και υπεράσπιση του απανταχού «Γερμανικού Λαού». Με άλλα λόγια, η διατήρηση εκείνης της εκκρεμότητας μπορεί να πιστωθεί στη λαϊκή υποστήριξη του ναζισμού.

Πολύ νωρίτερα από τον Ντι Ζάγιας και επί σειρά ετών, ο γερμανός συγγραφέας Βάλτερ Κεμπόφσκι (1929-2007) συγκέντρωσε πολλές χιλιάδες έγγραφα, φωτογραφικό υλικό, γραπτές και προφορικές μαρτυρίες εκτοπισμένων και οργανωτών της επιχείρησης μετεγκατάστασης, τα οποία σήμερα είναι αρχειοθετημένα στην Ακαδημία Τεχνών του Βερολίνου. Μέρος αυτού του πλούτου κατέληξε σε ένα δεκάτομο έργο με τον τίτλο Das Echolot (σε πρόχειρη μετάφραση «Ηχώ βυθού»), ισόρροπη επιλογή μαρτυριών θητών και θυμάτων του πολέμου και των εκτοπισμών, της ιδεολογικής και πολιτικής καταισχύνης, της ουτοπίας σωτηρίας. Γεννημένος στο Ροστόκ, γιος εφοπλιστή, προσπάθησε να αποφύγει τη συμμετοχή του στη Χιτλερική Νεολαία και μεταφέρθηκε σε στρατόπεδο κράτησης. Το 1945 εντάχθηκε σε υπηρεσία της Λουφτβάφε με την ιδιότητα του ταχυδρόμου. Με τη λήξη του πολέμου, εργάστηκε για τον αμερικανικό στρατό στο Βισμπάντεν. Οταν όμως επισκέφθηκε τη γενέτειρά του, που ανήκε στον σοβιετικό τομέα, συνελήφθη ως κατάσκοπος των ΗΠΑ και πέρασε μια οκταετία στη φυλακή. Από το 1960 και ως τον  θάνατό του το 2007, εργάστηκε ως καθηγητής Λυκείου.

Μια παρηκμασμένη οικογένεια

Το τελευταίο έργο της συγγραφικής διαδρομής του είναι το μυθιστόρημα Ολα για το τίποτα, ιστορία της παρηκμασμένης οικογένειας Φον Γκλόμπιχ, η οποία ζει στην παραμελημένη ιδιοκτησία της σε μικρή απόσταση από το Ανατολικό Μέτωπο. Ο πατέρας, αξιωματικός της Βέρμαχτ, απουσιάζει στην Ιταλία, η γυναίκα του είναι διαρκώς κουρασμένη και άπραγη, το νοικοκυριό διαχειρίζεται η ανύπαντρη αγνώστου ηλικίας παρεμβατική Θείτσα, το προσωπικό είναι ένας Πολωνός, πιστός μέχρις αποδείξεως του εναντίου και δύο Ουκρανές, που κάθε λίγο επισκέπτονται αιχμαλώτους στην κοντινή πόλη με τους οποίους διασκεδάζουν. Ο δωδεκαετής γιος της οικογένειας, ο Πέτερ, κρατώντας πάντα ένα μικροσκόπιο και ένα αεροβόλο, δεν έχει σχέσεις με άλλα παιδιά του απέναντι οικισμού. Ο συμπαθής καθηγητής Βάγκνερ κάνει ιδιαίτερα μαθήματα στον Πέτερ και παίζει τον ρόλο του μέντορα. Οσο περνούν οι μέρες, κυριαρχεί το δίλημμα: Να φύγουν ή να μη φύγουν; Είναι πράγματι οι Ρώσοι τόσο κοντά; Η έξοδος έχει αρχίσει, θέλοντας και μη φιλοξενούν περαστικούς και οικογένειες και εγκαταλείπουν εντέλει το κάστρο τους. Στο τέλος της πορείας, ο μόνος επιζών είναι ο Πέτερ. Η επιτυχία του Κεμπόσφκι είναι ότι αυτή η ιστορία ξεδιπλώνεται αργά και βασανιστικά. Ολα φωτίζονται, αλλά και όλα σκοτεινιάζουν. Πολλά συμβαίνουν, αλλά και άλλα τόσα αργούν να λάβουν μορφή. Και όταν αποκτήσουν μορφή, δεν είναι βέβαιο ότι θα μείνουν αναλλοίωτα. Η τραγωδία στήνεται από μικρές ύβρεις, από τον πολλαπλασιασμό του Κακού. Ετσι, όλα έγιναν, επειδή δεν μπορούσαν να μη γίνουν: η Ανάγκη έπαιξε τον συνήθη ρόλο της.

Το βιβλίο Ολα για το τίποτα είναι το πρώτο έργο του Κεμπόφσκι που μεταφράζεται στα ελληνικά. Επειδή έχει γίνει κατάχρηση του όρου αριστούργημα, θα πούμε πως ένας σπουδαίος συγγραφέας έγραψε ένα σπουδαίο βιβλίο για ένα σπουδαίο θέμα. Η μεταφράστρια Δέσποινα Κανελλοπούλου έχει αποδώσει το ύφος του πρωτοτύπου με τον καλύτερο δυνατό τρόπο: λόγος καθημερινός με υπόβαθρο τη λεπτή ειρωνεία, τους μετεωρισμούς της σκέψης, το αναπόδραστο της ήττας και του θανάτου.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

«Ενα ασταμάτητο μπουμπουνητό»

Την ίδια νύχτα ξέσπασε η επίθεση στ’ ανατολικά. Ένας αδιάκοπος ορυμαγδός πέρα απ’ τον ορίζοντα, κι ο ουρανός να λάμπει! Ήταν αλλιώς απ’ ό,τι στο βομβαρδισμό του Καίνιξμπεργκ. Τότε ακουγόταν από μακριά η κάθε βόμβα που έπεφτε. Όμως αυτό εδώ ήταν ένα ασταμάτητο μπουμπουνητό που ακουγόταν ακόμα κι αν έκλεινες τ’ αυτιά σου. Δεν υπήρχε αμφιβολία, πυροβολούσαν χίλια κανόνια μαζί. Δεν υπήρχε καμιά αμφιβολία: είχε αρχίσει.

Στο ραδιόφωνο έλεγαν πως είχε ξεσπάσει η από καιρό αναμενόμενη επίθεση του Κόκκινου Στρατού. Όμως κανένας από τους αποκτηνωμένους υπανθρώπους εξ Ανατολών δεν θα πατούσε το πόδι του σε γερμανικό έδαφος, είπε ο Γερμανός εκφωνητής με αποφασιστική φωνή, αυτό να το βάλουν καλά στο μυαλό τους! Ανέφερε και τον Ουράνιο Πατέρα. Αλλά ανάμεσα σ’ αυτά τα παρήγορα, καθησυχαστικά λόγια, κάπου πίσω απ’ αυτή την ήρεμη φωνή, ναι, κάπου εκεί μέσα, μήπως αντηχούσε κι ένα απαίσιο γέλιο; «Φυλαχτείτε, γυναίκες και κορίτσια της Γερμανίας, γιατί τώρα θα σας τα ξεπληρώσουμε όλα!» φώναζε μια φωνή σαν κρώξιμο, και νάτο πάλι εκείνο το απαίσιο γέλιο στο βάθος. «Θα σας την τσακίσουμε την περηφάνια σας». Αλλά μετά ακούστηκε το ραδιοφωνικό σήμα, όπως πάντα, σοβαρό και άκρως γερμανικό: Πιστός κι ακέραιος πάντοτε…

Κι ύστερα: Εύθυμο πρωινό, ένα ελαφρό ποικίλο πρόγραμμα.

Μην κοιτάζεις δεξιά

Μην κοιτάς αριστερά

Να κοιτάς μόνο μπροστά

Ούτε γάτα ούτε ζημιά

Να κοιτάς μόνο μπροστά

Η Θείτσα βγήκε με τη ρόμπα από το δωμάτιό της. Χτύπησε την πόρτα της Καταρίνα, τον άκουγε κι εκείνη όλον αυτό τον αχό και το χαμό;

«Ναι, ναι!» είπε η Καταρίνα, κι εκείνη τον άκουγε.

«Φύγετε, αύριο κιόλας, πρωί-πρωί!» της είχε πει ο Έμπερχαρντ. Και η Καταρίνα είπε στη Θείτσα: «Μήπως θα ήταν καλύτερα να φεύγαμε σιγά-σιγά;».

Η Θείτσα την κοίταξε όπως δεν την είχε ξανακοιτάξει ποτέ. Ήταν δυνατόν να είχε ξυπνήσει η Καταρίνα απ’ τον ονειρικό της κόσμο;

Η Θείτσα κατέβηκε στη σάλα και άρχισε να πηγαινοέρχεται. Τις πόρτες να τις ανοίξει ή να τις κλείσει; Ιδού η απορία. Να πάει κάτω τις βαλίτσες; Ο Ιάγος τη συνόδευε, πάνω, κάτω, δεν ξεκολλούσε απ’ το πλευρό της. Η Θείτσα βγήκε έξω κι έστησε αυτί, μήπως έκανε λάθος; και μπήκε πάλι μέσα. Έφερε τις βαλίτσες της από πάνω – τους είχε κολλήσει καθαρογραμμένες ετικέτες και τις είχε δέσει με σπάγκο -, τις έβαλε στη μέση της σάλας και κάθισε πάνω τους. Τώρα ήταν εξοπλισμένη, ας ερχόταν ό,τι ήθελε.

Ναι, έπρεπε να φεύγουν σιγά-σιγά, αλλά πώς; Και πότε; – Αμ δεν είναι έτσι εύκολα τα πράγματα.

Κάποια στιγμή κατέβηκε και η Καταρίνα, αχτένιστη και αγουροξυπνημένη, και κάθισαν η μία δίπλα στην άλλη. Τα συλλεκτικά φλιτζανάκια κροτάλιζαν στη βιτρίνα. Ώρα να τα μαζεύουν λοιπόν. Εκείνη πάντως είχε μεριμνήσει προ πολλού για τα προσωπικά της αντικείμενα, είπε η Θείτσα.

{1BSYG}Βάλτερ Κεμπόφσκι{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ολα για το τίποτα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Δέσποινα Κανελλοπούλου {CR}Εκδόσεις ΔΩΜΑ, {LF}σελ. 424 {3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ