Η οικολογία του μυστηρίου

Με τον φωτογράφο Τάσο Βρεττό και τη φίλη επιμελήτρια Νάντια Αργυροπούλου ξεκινήσαμε από την έκθεση «Τ(ρ)όποι λατρείας» (Μουσείο Μπενάκη, 2015) έναν σταθερό διάλογο γύρω από τους τρόπους με τον οποίους μπορούμε να αφηγηθούμε ιστορίες μέσα από τις «εικόνες – συμβάντα» που αντλούν από την πραγματικότητα στην οποία ζούμε, μετασχηματίζοντάς την. Ετσι κι αλλιώς ο Βρεττός είχε ήδη επί μακρόν αναμετρηθεί με διαφορετικές εκδοχές αναπαραστάσεων του Πραγματικού, στα πολλαπλά πεδία της δραστηριότητάς του: από σημαδιακά περιοδικά πολιτισμού, όπως το «Τέταρτο» (που ίδρυσε ο Μάνος Χατζιδάκις το 1985), μέχρι τη διαφήμιση και τα εξώφυλλα δίσκων· από τα editorial μόδας έως τις ανθρωπολογικές καταγραφές διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και μειονοτήτων που δρουν στα περιθώρια της πόλης αλλά και σε απομακρυσμένες περιοχές της υπαίθρου. Ο Βρεττός όλα αυτά τα χρόνια ανέπτυξε σχέσεις ενσυναίσθησης με ό,τι φωτογραφίζει, καθιστώντας τη φωτογραφική μηχανή ένα πολύτιμο εργαλείο «σχεσιακής αισθητικής» και ορατότητας θεμάτων που για δεκαετίες αποσιωπόνταν ή υποβαθμίζονταν στη χώρα μας.

Στη νέα έκθεση – έρευνα του φωτογράφου που συνεργαστήκαμε ξανά, και έχει τίτλο «Το αίνιγμα του δάσους», ο διάλογος αυτός αναδεικνύει μια σειρά καίρια ζητήματα της σύγχρονης πολιτισμικής συζήτησης. Ξεκινώ με ορισμένα προφανή: Ποια είναι σήμερα η σχέση μας με το δάσος; Ποιο είναι το φαντασιακό του δάσους που έχει ο καθένας μας; Και: τι είναι αυτό που βλέπουμε και μας απορροφά σ’ αυτές τις φωτογραφίες στο ατμοσφαιρικό και ημιτελές κτίριο του Χαλανδρίου;

Τόπος του άλλου

Μέχρι σήμερα το δάσος ήταν ο κατεξοχήν τόπος του άλλου. Ενας τόπος εξορίας εκείνου που θεωρούμε «άγριο» ή απειλητικό (ο λύκος της Κοκκινοσκουφίτσας), εκείνου που είχαμε συνηθίσει να απομακρύνουμε από τον νεωτερικό πολιτισμό της πόλης. Οι δραματικές πυρκαγιές των τελευταίων χρόνων ήρθαν να παροξύνουν μια τέτοια παρατεταμένη απώθηση. Το δάσος, υπ’ αυτήν την έννοια, έγινε ο κατεξοχήν τόπος εκείνου που δεν γνωρίζουμε, του μη αναπαραστήσιμου. Μ’ αυτό ακριβώς αναμετριούνται οι φωτογραφίες του Βρεττού και σ’ αυτό οφείλεται η απροσδόκητη επισκεψιμότητα της έκθεσης καθώς και ο προβληματισμός, η συγκίνηση αλλά το αίσθημα ευθύνης που οξύνει στους επισκέπτες της. Στον ίδιο στόχο συγκλίνει και ο τετραμερής κύκλος συζητήσεων που παρουσιάζεται με πλούσια γκάμα ομιλιών.

Θα μπορούσε βέβαια να ισχυριστεί κανείς ότι όλοι μας διαθέτουμε κάποια εικόνα – ή και εικόνες – του δάσους, άρα πώς θα μπορούσαμε να προσδιορίσουμε αυτό το «μη αναπαραστήσιμο» και το ανέκφραστο του δάσους, το οποίο μας διαφεύγει και διεκδικεί να καταγράψει επίμονα όσο και υπομονετικά ο Βρεττός; Αυτό μας δίνει την ευκαιρία μια χρήσιμης διευκρίνισης: το «Αίνιγμα του δάσους» δεν αποκαθιστά εκείνο που υπάρχει στην πραγματικότητα αλλά εκείνο που δεν έχει εικόνα. Αποκαθιστά εκείνο που έχει να κάνει με το μυστήριο και το μυστικό του δάσους. Ο Βρεττός δεν αναμετριέται με απλές απεικονίσεις δέντρων ή τους κατακρεουργημένους κορμούς τους, τα άμορφα κούτσουρα και τα αποκαΐδια των φονικών πυρκαγιών που θαρρείς ότι δεν στερούνται της μνήμης όσων συνέβησαν. Αλλά με εκείνο που διαθέτει μια ρευστή και στιγμιαία εικόνα την οποία δεν μπορούμε να συλλάβουμε, ούτε να απαθανατίσουμε – όπως είναι και ο συμβατικός ορισμός της φωτογραφίας.

Υπάρχει κάτι ανοίκειο σε αυτό; – ή μάλλον κάποιο δέος; Κάτι πολύτιμο που μας ανησυχεί και μας έλκει ταυτόχρονα; Κάτι το οποίο κατά έναν περίεργο τρόπο διατηρείται και αναγνωρίζεται στο ίδιο το κτίριο της έκθεσης; Ασφαλώς. Η σημασία που έχει το «Αίνιγμα του δάσους» έγκειται ακριβώς σε αυτό. Σ’ αυτήν την αμυχή, σ’ αυτήν την εστιγμένη εικόνα, σ’ αυτήν την «τρύπα» (που είναι και ο τίτλος μας προηγούμενης έκθεσης του Βρεττού από το 2010) που μας αποκαλύπτει μια άλλη πραγματικότητα του δάσους. Οι φωτογραφίες του δεν επικεντρώνονται στην «οικολογία του δάσους» – που μοιάζει να γίνεται όλο και πιο της μόδας – αλλά στην αγνοημένη οικολογία του μυστηρίου που διαθέτει το δάσος και η οποία είναι ο τόπος που εκδηλώνεται το Πραγματικό. Ο ίδιος ανακαλύπτει σε αυτές τις εικόνες «όντα και οντότητες» που αποκτούν άξαφνα υπόσταση. Αν θέλαμε, λοιπόν, να συνοψίσουμε σε λίγα λόγια εκείνο που επιχειρεί με αυτές τις φωτογραφίες ο Βρεττός, θα λέγαμε – ανατρέχοντας σε μια γνωστή διατύπωση του του Πάουλ Κλέε: δεν αποδίδουν το ορατό, αλλά καθιστούν κάτι ορατό.